Cyryl (cs. Кирилл,Kiriłł), imię świeckieWładimir Michajłowicz Gundiajew, Владимир Михайлович Гундяев (ur.20 listopada1946 wLeningradzie) – rosyjski duchowny prawosławny, metropolita smoleński i królewiecki w latach 1984–2009, szesnasty (de facto siedemnasty)patriarcha moskiewski i całej Rusi, sprawujący urząd od 2009.
Na urząd patriarchy moskiewskiego i całej Rusi został wybrany przez Sobór Lokalny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w dniu 27 stycznia 2009, zaś jego uroczysta intronizacja miała miejsce 1 lutego tego samego roku.
Autor publikacji książkowych, rozpraw i artykułów prasowych o tematyce teologicznej. Włada biegle trzema językami obcymi –angielskim,francuskim iniemieckim[2].
Z pochodzenia jestMordwinem[3]. Urodził się w rodzinie głównego mechanika leningradzkiej fabryki maszyn im. Michaiła Kalinina, a następnie kapłana prawosławnego Michaiła Wasiliewicza Gundiajewa[4] i Raisy Władimirowny, z zawodu nauczycielkijęzyka niemieckiego. Duży wpływ na niego miała postać jego dziadka, również kapłana prawosławnego, Wasilija Stiepanowicza Gundiajewa, prześladowanego przez władze radzieckie m.in. za udział w zwalczaniu ruchuŻywej Cerkwi. Według wspomnień przyszłego patriarchy Wasilij Gundiajew, 47 razy zatrzymywany przez kolejne organy bezpieczeństwa wewnętrznego w ZSRR, łącznie spędził w obozach i miejscach odosobnienia prawie 30 lat[5] (był więziony m.in. w łagrze w dawnymMonasterze Sołowieckim[6]). Również Michaił Gundiajew, będąc w 1933 chórzystą wcerkwi Zaśnięcia Matki Bożej w Petersburgu[7], został zatrzymany przez GPU pod zarzutem działalności antyrządowej i groziła mukara śmierci za rzekomy udział w spisku przeciwkoStalinowi. Wyświęcony na kapłana w 1947, służył w parafiach w Leningradzie: parafiiSmoleńskiej Ikony Matki Bożej, Przemienienia Pańskiego,św. Aleksandra Newskiego i św. Mikołaja[8]. Rodzina Gundiajewych zamieszkiwała w mieszkaniu komunalnym na Wyspie Wasylewskiej. Z powodu wysokich podatków nakładanych przez władze radzieckie na duchownych jej sytuacja materialna była zła[9].
Jako dziecko, a następnie nastolatek przyszły hierarcha nie należał do organizacji pionierów ani doKomsomołu[10]. W szkole uzyskiwał wysokie wyniki, jak również z zamiłowaniem uprawiał sport[5]. Po ukończeniu VII klasy szkoły średniej w 1962 podjął pracę jako technik-kartograf, łącząc zatrudnienie z dalszą nauką[6]. Istnieje wersja, iż do podjęcia tejże decyzji został zmuszony z powodu konfliktów z nauczycielami, wywołanych jego nieprzystąpieniem do Komsomołu[11]. Po ukończeniu szkoły średniej w 1965 wstąpił do Leningradzkiego Seminarium Duchownego[6]. Przyszły patriarcha rozważał podjęcie studiów w zakresie nauk ścisłych (szczególnie interesowała gofizyka[9]). Do rezygnacji z tych planów i podjęcia kształcenia w seminarium duchownym przekonał go metropolita leningradzki i nowogrodzkiNikodem, który też najprawdopodobniej umożliwił mu rozpoczęcie tegoż kształcenia bez wcześniejszego odbycia zasadniczej służby wojskowej[11].
Jego starszy brat Nikołaj (1940–2021)[12] również był kapłanem prawosławnym, proboszczem parafii Przemienienia Pańskiego w Petersburgu oraz wykładowcą patrologii w Petersburskiej Akademii Duchownej[9]. Natomiast jego młodsza siostra Jelena kieruje jako dyrektor prawosławnym gimnazjum w Petersburgu[9].
Bezpośrednio po ukończeniu studiów został wykładowcą teologii dogmatycznej w Leningradzkiej Akademii Duchownej i seminarium duchownym w tym samym mieście oraz pomocnikiem inspektora szkół duchownych w Leningradzie. Pełnił również funkcję osobistego sekretarza metropolity leningradzkiego Nikodema[6] i działał w młodzieżowej organizacji prawosławnej Syndesmos[11].
12 września 1971 otrzymał godnośćarchimandryty[6]. Według jego własnych wspomnień w czasie pracy duszpasterskiej w Leningradzie potajemnieochrzcił wielu członkówKPZR[13].
W 1971 wyjechał doGenewy, gdzie pełnił funkcję przedstawicielaPatriarchatu Moskiewskiego przyŚwiatowej Radzie Kościołów wGenewie[10]. W latach 1974–1984 byłrektorem Leningradzkiej Duchownej Akademii i Seminarium[6]. Z tytułem naukowym docenta pracował w katedrzepatrologii Akademii[6]. Stanowisko to łączył po 7 czerwca 1975 z obowiązkami przewodniczącego rady eparchialnej metropolii leningradzkiej. W grudniu tego samego roku został wybrany do komitetu wykonawczegoŚwiatowej Rady Kościołów. Pracował w jej komisji ds. relacji religii z władzą świecką[6]. Ponadto od 1976 do 1984 zasiadał w komisji Patriarchatu Moskiewskiego ds. jedności chrześcijan, koordynującej zaangażowanie Cerkwi Rosyjskiej w ruchuekumenicznym[6]. Od 1972 towarzyszył patriarsze moskiewskiemu i całej RusiPimenowi w jego wizytach zagranicznych[14].
Od 1989 był przewodniczącymWydziału Stosunków Zewnętrznych Patriarchatu Moskiewskiego i stałym członkiemŚwiętego Synodu[6]. Od 1994 zasiadał w komisji teologicznej przy Świętym Synodzie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, zaś od 1990 także w komisji biblijnej[6]. Doprowadził do zjednoczenia Cerkwi w Rosji zRosyjskim Kościołem Prawosławnym poza granicami Rosji (2007)[11]. W 1991 został podniesiony do godnościmetropolity. Od 1995 zasiadał w prezydenckiej Radzie ds. współdziałania ze wspólnotami religijnymi oraz w Komisji ds. nagród państwowych w dziedzinie literatury i sztuki. Następnie od 2003 współprzewodniczył Grupie Roboczej ds. współpracy między Rosyjską Cerkwią Prawosławną i Ministerstwem Spraw Zagranicznych[6]. Uczestniczył w opracowywaniu projektów ustaw o wolności wyznania (1990) oraz o wolności sumienia i o związkach wyznaniowych (1997)[14].
Szczególnym obszarem jego zaangażowania pozostawały relacje międzyautokefalicznymi Kościołami prawosławnymi oraz ruch ekumeniczny (w szczególności zKościołem katolickim[15]). Cyryl (Gundiajew) uczestniczył w konsultacjach teologicznych poprzedzających zwołanie soboru panprawosławnego. Wielokrotnie reprezentował Patriarchat Moskiewski w czasie pielgrzymek i wizyt zagranicznych[6]. W kwietniu 2005 reprezentował Rosyjski Kościół Prawosławny na pogrzebie papieżaJana Pawła II i na inauguracji jego następcyBenedykta XVI. W latach 90. XX wieku i w pierwszych latach XXI stulecia brał udział w rozmowach między Rosyjskim Kościołem Prawosławnym aPatriarchatem Konstantynopolitańskim dotyczących sytuacji jurysdykcyjnej Kościoła prawosławnego wEstonii oraz w rozmowach zRumuńskim Kościołem Prawosławnym dotyczących organizacji Kościoła wMołdawii[6].
W 1996 wyszedł na jaw udział metropolity Cyryla w obrocie wyrobamitytoniowymi, wwożonymi do Rosji bez cła i składowanymi wMonasterze Daniłowskim, siedzibie Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych. Handel tytoniem przez duchowieństwo prawosławne pod kierownictwem Cyryla przynosił Kościołowi zysk liczony w milionach dolarów, w 1996 stanowił on 10% całego handlu tytoniem w kraju. Patriarchat Moskiewski oficjalnie twierdził, iż zyski z obrotu tytoniem przeznaczane były na pomoc humanitarną oraz odbudowę obiektów należących do Cerkwi zniszczonych w epoce ZSRR, jednak pod adresem Cyryla były zarzuty osobistego przejęcia co najmniej części zysków[11]. Metropolita i inni hierarchowie Kościoła Rosyjskiego zajmowali się również handlem ropą naftową[11]. Praktyki te były legalne i tolerowane przez państwo[16]. W 2012 przedstawiciele Patriarchatu Moskiewskiego całkowicie zaprzeczyli udziałowi Cyryla w nadzorowaniu działalności ekonomicznej Cerkwi[17]. Udział Cyryla w obrocie wyrobami tytoniowymi sprawił, że w mediach bywa on nazywanytytoniowym[18][19].
Zdaniem publicysty O. Władimirowa polityka metropolity Cyryla jako przewodniczącego Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych przyczyniła się do konfliktu między Patriarchatem Moskiewskim a Konstantynopolitańskim w Estonii, jak również do pogorszenia relacji z prawosławnymi patriarchatami starożytnymi[a] oraz wybuchu wewnętrznego konfliktu weparchii suroskiej na terytoriumWielkiej Brytanii[20]. Ten sam autor jest zdania, iż w okresie kierowania przez Cyryla Wydziałem Zewnętrznym doszło do znaczącego pogorszenia relacji między Patriarchatem Moskiewskim a Kościołami Rumuńskim, Bułgarskim, Serbskim i Greckim[20]. Inni publicyści podkreślają, iż w tymże okresie Rosyjski Kościół Prawosławny założył szereg parafii w krajach, w których nie był do tej pory obecny[11]. Cyryl (Gundiajew) doprowadził również do pozostania Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wŚwiatowej Radzie Kościołów, przeciwko czemu opowiadała się konserwatywna część episkopatu[11]. W 2008 metropolita Cyryl dokonał wHawanie poświęceniacerkwi Kazańskiej Ikony Matki Bożej[21]. W związku z organizacją jej budowy duchowny spotykał się zRaulem iFidelem Castro, który następnie twierdził, iż hierarcha jest jego sojusznikiem w poglądach dotyczących „amerykańskiego imperializmu”[22].
Jako metropolita był współautorem dokumentówPodstawy koncepcji społecznej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego orazPodstawy nauki Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego o godności, wolności i prawach człowieka, które pozostają wykładnią oficjalnego stanowiska Cerkwi Rosyjskiej w kwestiach społecznych[2].
Po 2003, w czasie przedłużającej się choroby patriarchyAleksego II pozycja metropolity Cyryla w wyższej hierarchii cerkiewnej znacznie wzrosła. Duchowni uważani za jego konkurentów do ewentualnego objęcia w przyszłości tronu patriarszego (m.in. metropoliciSergiusz (Fomin) iMetody (Niemcow)) zostali przeniesieni na mniej prestiżowe katedry biskupie, natomiast wysokie godności przejęli współpracujący z nim duchowni[11]. Cyryl utrzymywał bliskie kontakty z władzami rosyjskimi. Jego relacje z nimi uległy przejściowemu ochłodzeniu w 2005, by następnie poprawić się ponownie[11].
Cyryl (Gundiajew) był wielokrotnie oskarżany o współpracę z KGB w charakterze agenta o pseudonimie Michajłow. W ocenie Feliksa Corleya, badacza archiwów radzieckich służb specjalnych, objęcie wysokiej godności w hierarchii cerkiewnej bez podjęcia współpracy z KGB nie byłoby dlań możliwe[23]. Jako moment przypuszczalnego werbunku duchownego podawano 1970 i jego pierwszy wyjazd zagraniczny (w ramach organizacji Syndesmos hieromnich Cyryl udał się razem z metropolitą leningradzkim Nikodemem doPragi)[11]. W 2023 r. pisma "Sonntagzeitung" i "Le Matin Dimanche", powołując się na odtajnione szwajcarskie archiwa, stwierdziły, iż Cyryl, przebywając w Szwajcarii przy Światowej Radzie Kościołów, pracował dla KGB[24].
Intronizacja metropolity Cyryla na tron patriarszy, 1 lutego 2009
Po śmierci patriarchy moskiewskiego i całej RusiAleksego II w grudniu 2008 pełnił funkcję strażnika patriarszegotronu, czyli tymczasowej głowy rosyjskiej Cerkwi[25]. Na pogrzebie patriarchy Aleksego II wygłosił oficjalną mowę w imieniu Kościoła[25].
25 stycznia 2009 biskupi Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego dokonali wyboru trzech kandydatów na tron patriarszy. Najwięcej głosów uzyskał metropolita smoleński i kaliningradzki Cyryl (97 wskazań), drugie miejsce zajął metropolitakałuski i borowskiKlemens (32 głosy), zaś trzecie – metropolitamiński i słucki, egzarcha BiałorusiFilaret (16 głosów)[26].
27 stycznia 2009 w głosowaniu wszystkich delegatów na Sobór Lokalny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego metropolita Cyryl uzyskał poparcie 508 z 701 delegatów (z czego 677 oddało ważny głos). Na jego jedynego kontrkandydata, metropolitę Klemensa (metropolita Filaret zrezygnował z kandydowania), głosowało 169 uczestników Soboru[27]. 1 lutego 2009 w moskiewskimSoborze Chrystusa Zbawiciela odbyła się uroczystaintronizacja nowego patriarchy. Wzięli w niej udział delegaci wszystkich autokefalicznych Kościołów prawosławnych, w tym czterech spośród ich zwierzchników: patriarcha AleksandriiTeodor, metropolita TiranyAnastazy, metropolita warszawski i całej PolskiSawa oraz metropolita Czech i SłowacjiKrzysztof[27].
Patriarcha Cyryl i inni rosyjscy przywódcy religijni w czasie obchodów Dnia Jedności Narodowej w Rosji, 2012
Po objęciu urzędu patriarchy moskiewskiego i całej Rusi przez Cyryla w Rosyjskim Kościele Prawosławnym doszło do znacznych zmian organizacyjnych. W 2009 i 2010 powstały nowe agendy Kościoła: wydziały ds. relacji ze społeczeństwem, ds. kozactwa, ds. służby kapelanów w więzieniach, Patriarsza Rada Kultury oraz zarząd gospodarczo-finansowy[6]. Doprecyzowane zostały kompetencje Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych oraz wydziału zajmującego się działalnością charytatywną[6]. W 2011 powstała również Wyższa Rada Cerkiewna, odgrywająca rolę organu zarządzającego Kościołem między posiedzeniami Świętego Synodu[28].
Prowadzi cotygodniowy programSłowo pasterza[9]. Odbył wizyty duszpasterskie do większości eparchii Kościoła, w tym tych położonych poza Rosją europejską (Syberia, Sachalin)[2]. Za swoje pierwszoplanowe zadanie uważa kontynuowanie aktywności poprzednika, Aleksego II, w zakresie odbudowy zniszczonych w ZSRR świątyń i reaktywowania parafii. Uzyskał m.in. zgodę władz Moskwy na budowę 200 nowych cerkwi w Moskwie[2].
Patriarcha w szczególny sposób interesował się sytuacją Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego naUkrainie, dokąd udawał się znacznie częściej, niż jego poprzednik na urzędzie[29]. Zdaniem A. Zołotowa, publicysty specjalizującego się w tematyce religijnej, w Patriarchacie Moskiewskim rozważany jest projekt przyjęcia przez Cyryla tytułu patriarchy moskiewskiego i kijowskiego oraz podwójnego obywatelstwa: rosyjskiego i ukraińskiego[29]. W czasie wizyt na Ukrainie patriarcha propagował popieraną przez siebie koncepcję Świętej Rusi[30]. W podobnym duchu wypowiadał się w czasie oficjalnej wizyty naBiałorusi w 2009[31]. Od momentu wyboru na patriarchę przewodniczyWszechświatowemu Rosyjskiemu Soborowi Narodowemu – funkcję tę przejął po zmarłym Aleksym II[32].
Patriarcha ostrzegał przed wybuchem zamieszek na tle etnicznym w Rosji, czy wręcz rozpadem kraju z tego powodu. Opowiadał się za koniecznością wspólnej walki Kościoła i państwa z radykalnie prawicowymi ugrupowaniami[33]. Brał udział w obchodach rocznic zakończeniaII wojny światowej[34][35] i wzywał jej weteranów do propagowania wiedzy o niej wśród młodzieży[36].
W 2010 Rosyjski Instytut Biograficzny ogłosił patriarchę człowiekiem roku w Rosji w kategorii „religia”, uzasadniając tę decyzję jego „ogromnym wkładem w duchowe odrodzenie Rosji”[37].
W styczniu 2011 personalia aktualnego patriarchy moskiewskiego i całej Rusi były znane 70% Rosjan. 25% respondentów stwierdziło, iż odczuwa wobec hierarchy zaufanie, 23% zadeklarowało, iż budzi on w nich nadzieję, 11% – podziw. Ponadto 68% wyraziło poparcie dla polityki Kościoła pod kierownictwem Cyryla[38].
29 lipca 2011, po powrocie z wizyty na Ukrainie, patriarcha trafił do szpitala, oficjalnie z powodu choroby wirusowej. 5 sierpnia przedstawiciel Kościoła poinformował o poprawie stanu zdrowia duchownego. Dzień później w rosyjskim portalu Credo pojawiły się doniesienia o przejściu przez Cyryla zawału serca[39]. Informacja ta nie została oficjalnie potwierdzona. Jednak jeszcze 10 sierpnia 2011, cztery dni po opuszczeniu szpitala, hierarcha nie odprawiał Świętej Liturgii niedzielnej, co jest dopuszczalne dla biskupa jedynie w wypadku bardzo złego stanu zdrowia[40].
7 stycznia 2012, w oficjalnym wywiadzie z okazjiBożego Narodzenia, wezwał rząd rosyjski do podjęcia dialogu z uczestnikami protestu, domagającymi się przeprowadzenia uczciwych wyborów. Podkreślił, że Rosji nie stać na wybuch kolejnej rewolucji[41]. 8 lutego, na spotkaniu premiera z przedstawicielami tradycyjnych religii rosyjskich, stwierdził, że Władimir Putin jest najpoważniejszym kandydatem na prezydenta Federacji Rosyjskiej[42]. Podziękował również Putinowi za jego udział w rozwiązaniu kryzysu politycznego w latach 90. XX wieku[43].
26 marca 2012 patriarcha zdecydowanie skrytykował happening grupy punkowejPussy Riot w soborze Chrystusa Zbawiciela, nazywając go diabelską intrygą[44]. Przedstawiciele Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego domagali się surowego ukarania członkiń zespołu[45].
Patriarcha Cyryl z prezydentem Rosji Dmitrijem Miedwiediewem oraz patriarchą Konstantynopola Bartłomiejem w czasie wizyty tego ostatniego w Patriarchacie Moskiewskim, maj 2010
Patriarcha Cyryl bezpośrednio po objęciu urzędu zadeklarował chęć prowadzenia bliskiej współpracy z innymi autokefalicznymi Kościołami prawosławnymi[67]. Pierwszą wizytę zagraniczną odbył w lipcu 2009 wPatriarchacie Konstantynopolitańskim[68].
Wspólnie z patriarchą-katolikosem całej GruzjiEliaszem II patriarcha Cyryl działał na rzecz poprawy stosunków gruzińsko-rosyjskich[69]. Działania Kościołów na tym polu określił jako znacznie przyczyniające się do odbudowy dobrych relacji między wymienionymi narodami[70]. Podkreślał, że sporne terytoria Abchazji i Osetii pod względem przynależności eklezjalnej jednoznacznie stanowią częśćPatriarchatu Gruzińskiego[71].
W maju 2010 w Rosji przebywał z oficjalną wizytą patriarcha konstantynopolitańskiBartłomiej I. Obydwaj patriarchowie skomentowali następnie spotkanie jako owocne, zaś relacje między Kościołami jako rozwijające się pozytywnie[72]. W listopadzie 2011 w Moskwie odbyło się spotkanie delegatów siedmiu Kościołów autokefalicznych: oprócz Cerkwi Rosyjskiej takżeGruzińskiego Kościoła Prawosławnego,Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego,Kościoła Prawosławnego Czech i Słowacji,Patriarchatu Antiochii,Patriarchatu Rumunii iPatriarchatu Bułgarii. Reprezentanci wymienionych Kościołów, którzy przybyli do Moskwy na uroczystości 65. urodzin patriarchy Cyryla, omawiali na spotkaniu zagadnienia związane ze współpracą autokefalicznych Kościołów prawosławnych, działalnością społeczną i misyjną, jak również wyrazili solidarność z prześladowanymi chrześcijanami[73]. Zdaniem A. Czerniajewa działania Cyryla jako patriarchy przypominają aktywność patriarchy moskiewskiegoNikona, dążącego do uczynieniaMoskwy centrum światowego prawosławia[3].
W październiku 2018 r. kierowany przez Cyryla Święty Synod ogłosił zerwanie przez Cerkiew rosyjską jedności eucharystycznej z Patriarchatem Konstantynopolitańskim z powodu zaangażowania tegoż patriarchatu w tworzenie autokefalicznej Cerkwi na Ukrainie, niezależnej odUkraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego[74]. W lutym 2019 r. Rosyjski Kościół Prawosławny ogłosił również zerwanie łączności eucharystycznej ze zwierzchnikiem Kościoła Grecji arcybiskupemHieronimem, który wypowiadał się za uznaniem Kościoła Prawosławnego Ukrainy za kanoniczny i prowadził korespondencję z jego zwierzchnikiem[75]. W grudniu 2019 r. Cerkiew rosyjska zerwała również jedność eucharystyczną z Patriarchatem Aleksandrii, także z powodu uznania przez niego kanoniczności Kościoła Prawosławnego Ukrainy[76].
Podpisanie wspólnego przesłania do narodów Polski i Rosji naZamku Królewskim w Warszawie (2012)Z metropolitąSawą podczas spotkania zBogdanem Borusewiczem wSenacie (2012)Spotkanie prezydenta Rosji Władimira Putina oraz patriarchy Cyryla ze Świętym Synodem Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego w czasie obchodów 1025. rocznicy chrztu Rusi
Patriarcha Cyryl opowiadał się za bliższą współpracą między kierowanym przez siebie Kościołem aKomisją Europejską[98]. Równocześnie porównywał sytuację wEuropie Zachodniej do czasów wojującego ateizmu w Związku Radzieckim, twierdząc, iż współczesna cywilizacja zachodnia w podobny sposób usiłuje usunąć religię z życia publicznego[99].
Wielokrotnie wyrażał swój niepokój w kwestii sytuacji chrześcijan na Bliskim Wschodzie[100], protestował przeciwko prześladowaniom chrześcijan wEgipcie[101]. Wzywał prawosławnych do aktywnego udziału w rozwiązywaniu konfliktów społecznych w regionie[102]. 23 marca 2011 spotkał się w Moskwie zMahmudem Abbasem, prezydentemAutonomii Palestyńskiej[103].
W czerwcu 2010, w czasie modlitwy wKatyniu, wezwał narody polski i rosyjski do pojednania[105].
We wrześniu 2010 patriarcha Cyryl przesłał pozdrowienia władzom nieuznawanej przez społeczność międzynarodowąRepubliki Południowej Osetii[106]. W grudniu 2010 pogratulowałAlaksandrowi Łukaszence zwycięstwa wwyborach prezydenckich, uznanych przez obserwatorów OBWE za sfałszowane. Zaapelował również do niego o kontynuację polityki „braterskich relacji” z Rosją[107]. W czerwcu 2011 wyraził pogląd, iż w świecie powinno istnieć więcej ośrodków władzy politycznej i ekonomicznej niż jeden, jak również stwierdził, iż jednym z takich ośrodków powinna stać się Rosja[108].
W styczniu 2012 patriarcha zapowiedział zorganizowanie przez Rosyjski Kościół Prawosławny pomocy dla najbardziej potrzebujących mieszkańców dotkniętej kryzysemGrecji[109].
17 sierpnia 2012 Cyryl oraz przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski arcybiskupJózef Michalik podpisali naZamku Królewskim wWarszawie przesłanie Kościołów prawosławnego i katolickiego, wzywające do pojednania polsko-rosyjskiego[110].
W lipcu 2013 Cyryl uczestniczył w wielodniowych uroczystościach 1025. rocznicy chrztu Rusi Kijowskiej, który odbywały się kolejno w Moskwie, Kijowie i Mińsku, z udziałem prezydentów Rosji, Ukrainy i Białorusi oraz przedstawicieli większości autokefalicznych Kościołów prawosławnych, w tym ośmiu zwierzchników lokalnych Cerkwi[111]. W ich ramach patriarcha moskiewski i całej Rusi współcelebrował Świętą Liturgię w moskiewskim soborze Chrystusa Zbawiciela[112] oraz na miejscu pierwszej znanej ze źródeł pisanych cerkwi w Mińsku[113], w Kijowie na Górce św. Włodzimierza odprawił molebień razem z metropolitą kijowskim i całej Ukrainy Włodzimierzem[114]. W ocenie analityków Patriarchat Moskiewski wykorzystywał rocznicę chrztu Rusi, by umocnić swoje wpływy na obszarze, gdzie dominują prawosławie, język i kultura rosyjska, jak również podkreślić, że jest jedynym kontynuatorem tradycji chrześcijańskich na wschodniej Słowiańszczyźnie. Pod tym względem interesy Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego są tożsame z dążeniami rządu rosyjskiego[115].
Wzywał prezydenta USABaracka Obamę do wycofania się z planów interwencji militarnej wogarniętej wojną domowąSyrii we wrześniu 2013, twierdząc, że pogorszy ona jeszcze sytuację obywateli kraju[116]. W 2015, po tym, gdy swoją obecność wojskową w Syrii zwiększyła Rosja, wyrażał natomiast nadzieję, że dzięki temu wojna domowa w Syrii zostanie zakończona, a na Bliskim Wschodzie nastanie pokój[117].
Patriarcha Cyryl długo nie komentowałprotestów na Ukrainie na przełomie lat 2013/2014[118]. Dopiero w lutym 2014 patriarcha Cyryl oficjalnie modlił się o pokój na Ukrainie i konsolidację jej społeczeństwa, jak również w intencji ofiar zamieszek w Kijowie[119][120]. Modlitwy takie polecił odprawić we wszystkich cerkwiach Patriarchatu Moskiewskiego w dniu 23 lutego 2014[121]. Równocześnie ostrzegał przed politycznym zaangażowaniem Cerkwi i odradzał duchowieństwu udział w protestach[118].
W tokukryzysu krymskiego, odpowiadając na apellocum tenens metropolii kijowskiej metropolityOnufrego, zapewniał, iż podejmie wszelkie środki, by na Ukrainie nie doszło do rozlewu krwi i śmierci osób cywilnych. Stwierdził, że naród ukraiński powinien sam zdecydować o swojej przyszłości[122]. Odnosząc się natomiast do problemów wyznaniowych (podział w Cerkwi prawosławnej), zaznaczał, że mogą być one rozwiązywane jedynie w zgodzie z prawem kanonicznym[123]. 18 marca 2014 nie wziął udziału w uroczystości przyjęcia Krymu w poczet podmiotów Federacji Rosyjskiej, ale wbrew oczekiwaniom hierarchii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego nie skrytykował jednoznacznie zmiany granic[118].
Gdy konflikt na Ukrainie wschodniej zaostrzył się, patriarcha nadal podkreślał neutralność stanowiska Cerkwi prawosławnej i wzywał do pogodzenia się walczących stron[124][125]. Równocześnie w lipcu 2014 zaprzeczał, jakoby Rosja była w konflikcie agresorem i podziękował Władimirowi Putinowi za formułowanie idei, które „łączą ludzi”[118].
Podczas rozpoczętej przez prezydenta Władimira Putinaagresji militarnej wobec Ukrainy, trwającej od 24 lutego 2022 r., Cyryl w swoich wypowiedziach popierał działania wojenne władz Rosji, nazywając je „jedynym słusznym wyborem”[126]. 3 kwietnia 2022 r. Cyryl podtrzymał swoje stanowisko, oświadczając, że wojna między Rosjanami a Ukraińcami została sprowokowana przez ingerencję Zachodu w sprawy „Świętej Rusi”. Stwierdził też, że działania Rosji mają charakter obrony swojej ojczyzny[127]. Rosyjski Kościół Prawosławny i jego zwierzchnik poparli wojnę i działania Władimira Putina, chociaż prowadziło to do konfliktu Cerkwi rosyjskiej z innymi autokefalicznymi Kościołami prawosławnymi, występującymi przeciwko agresji na Ukrainę[128].
W 2009, na krótko przed wyborem na urząd patriarchy, Cyryl (Gundiajew) stwierdził, iż jest przeciwnikiem reform w Kościele, który ze swojej definicji jest konserwatywny, ma bowiem zachowywać w niezmiennej postaci wiarę iTradycję Apostolską. Nawiązując do wielkich ruchów reformatorskich w historii Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego – reform patriarchy moskiewskiegoNikona orazŻywej Cerkwi – stwierdził, iż przyniosły one jedynie podziały wśród duchowieństwa i wiernych. Zdaniem hierarchy zmiany w Kościołach zachodzą naturalnie i stopniowo[129]. Przed soborem lokalnym, który wybrał go na patriarchę, miał opinię modernisty, duchownego prozachodniego i reformatora Kościoła. W związku z tym w ocenie A. Czerniajewa jego konserwatywna retoryka w okresie poprzedzającym wybory nie była autentyczna[3]. Ten sam autor uważa jednak Cyryla za zwolennika administracyjnych, autorytarnych metod zarządzania Kościołem i naśladowcę scentralizowanego modelu organizacji kościelnej znanego mu z Kościoła katolickiego. W jego ocenie w tym duchu utrzymane były wprowadzone przez patriarchę zmiany w organizacji Cerkwi, jakich dokonał po 2009[3]. Przeciwną ocenę działań Cyryla na tym polu przedstawiłEugeniusz Czykwin, który podkreśla, iż w okresie sprawowania urzędu przez patriarchę praktyką poprzedzającą decyzje Soboru Biskupów stały się dyskusje na forum Międzysoborowego Zgromadzenia, w którym na równi z duchowieństwem zasiadają delegaci świeccy[2].
W 2011 duchowny wyraził pogląd, iż koncepcjamultikulturalizmu okazała się niemożliwa do realizacji. Jako alternatywę dlań przedstawił pokojowe stosunki między społecznościami, z których każda żyje według własnych przekonań, bez konieczności akceptowania obcych koncepcji kulturalnych[130].
W 2010 patriarcha Cyryl skrytykował rozwarstwienie społeczne współczesnej Rosji i stwierdził, iż obojętność Kościoła na analogiczny problem w Rosji carskiej była jedną z przyczyn ataku nań w Rosji Radzieckiej[2].
9 kwietnia 2011, komentując wyrażaną pod adresem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego krytykę (wyrażaną szczególnie przez rosyjskichliberałów[2]), patriarcha stwierdził, iż jest ona efektem aktywności Cerkwi na różnych polach społecznych[132].
Jako jedno ze swoich głównych zadań jako patriarchy Cyryl określił:
cerkiewne głoszenie duchowno-moralnych ideałów dostosowanych do realiów współczesnego życia[67]
Patriarcha podkreślał, iż w jego ocenie charakter słowa bożego jest współcześnie przyćmiony przez ideologie stworzone przez człowieka, co ocenia zdecydowanie negatywnie[67]. Twierdził również, iż zadaniem Cerkwi jest wzmocnienie jej pozycji społecznej i upowszechnienie głoszonej przez nią etyki, wbrew dokonującej się w XX w. marginalizacji religii w ZSRR[3]. Duchowny podkreślał, iż wierzy w możliwość głębokiej przemiany całej Rosji dzięki utrwaleniu się w społeczeństwie etyki prawosławnej[133]. W lipcu 2011 stwierdził, że zadaniem Cerkwi jest zmiana postrzegania religii prawosławnej w społeczeństwie rosyjskim ze swojego rodzaju „folkloru” na realny światopoglądowy punkt odniesienia większości obywateli[134].
Cyryl kilkakrotnie twierdził, iż istnieje związek między moralną postawą człowieka a katastrofami naturalnymi oraz awariami zbudowanych przez człowieka urządzeń (np.katastrofa w Czarnobylu). Zdaniem patriarchy nie ma sensu wstrzymywanie postępu technologicznego, człowiek musi natomiast nauczyć się korzystać z dóbr naturalnych w mądry sposób[135], zaś zagrożenia wynikające z rozwoju cywilizacji mogą być niwelowane przez siłę wiary[136]. W lipcu 2011, nawiązując dozatonięcia statku wycieczkowego „Bułgarija” wTatarstanie naWołdze oraz dokatastrofy lotniczej w Pietrozawodsku stwierdził, iż wydarzenia te pokazują niski poziom moralny społeczeństwa: zdaniem patriarchy doszło do nich, gdyż właściciele będących w złym stanie technicznym urządzeń dopuścili do ich dalszej eksploatacji dla uzyskania korzyści materialnych[137].
We wrześniu 2011, w czasie wizyty weparchii magadańskiej, patriarcha nazwałKołymę „rosyjską Golgotą”. Stwierdził, że Związek Radziecki musiał upaść, gdyż był państwem bez Boga; z tego powodu żadne czynniki ekonomiczne, polityczne i społeczne nie przełożyły się na realizację deklarowanego celu – szczęśliwego życia obywateli. Podkreślił, że pamięć o zbrodniach dokonanych w ZSRR powinna budzić refleksję nad skutkami życia bez wiary[138]. W grudniu 2011 patriarcha stwierdził, że jeśli nie dojdzie do wewnętrznej przemiany człowieka, Rosja stale będzie w kryzysie[139]. W styczniu 2012 stwierdził, że wychowanie młodego pokolenia w duchu moralności jest kluczowym problemem państwa rosyjskiego[140]. W październiku 2013 stwierdził, że pozytywne przemiany w państwie oraz w życiu każdego człowieka zależą od jego rozwoju duchowego[141].
W dniu objęcia tronu patriarszego Cyryl wygłosił przemówienie, w którym opowiadał się za współpracą państwa i Kościoła na zasadach symfonii[142]. Uważany jest przy tym za zwolennika niezależności Kościoła od polityki państwowej[23].
Cyryl wzywał do budowy społeczeństwa rosyjskiego opartego na wartościach chrześcijańskich[143][144] i oparciu się na normach moralnych w procesie modernizacji państwa[145], czy wręcz opracowania katalogu podstawowych wartości, na których wszystkie partie polityczne powinny obowiązkowo opierać działalność[146]. Czynny udział Kościoła w życiu społecznym uważa za uzasadniony wobec faktu, iż we współczesnym świecie jego zdaniem grzech występuje z niespotykaną dotąd siłą[147]. Twierdzi jednak również, iż sam Kościół nie powinien stanowić siły politycznej[148]. Jego zadania w 2010 definiował następująco:
Rosyjska Cerkiew nie zabiega o status Kościoła państwowego. Cerkiew, będąc oddzielona od państwa, nie jest jednak oddzielona od społeczeństwa. Nie może więc nie poczuwać się do odpowiedzialności za duchowy stan narodu[2]
W lipcu 2011 patriarcha stwierdził, że odrodzenie Rosji i jej dobrobyt będą zależały od tego, na ile obywatele kraju będą utożsamiali się z ideałami głoszonymi przez Cerkiew, a nie tylko dążyli do bogacenia się[149].
W 2010 wysoko ocenił działalnośćWładimira Putina jako premiera Federacji Rosyjskiej[150], zaś w 2012 – jego udział w rozwiązaniu kryzysu w Rosji w latach 90. XX wieku[43]. W maju 2011 zadeklarował, iż Rosyjski Kościół Prawosławny nie będzie udzielał poparcia żadnej partii politycznej[151].
Jest zwolennikiem nauczania religii w szkołach[5]. Wypowiadał się przeciwko ślubom cywilnym[5].
Jako metropolita, a następnie w pierwszych latach patriarchatu uważany był za teologa liberalnego w kwestii relacji międzykościelnych, przychylnie nastawionego do idei ekumenizmu[15]. Jako biskup i metropolita opowiadał się za prowadzeniem dialogu ekumenicznego, w szczególności prawosławno-katolickiego. Twierdził, iż dwa centra chrześcijaństwa we współczesnej Europie stanowią Moskwa orazWatykan[15]. Komentując stan dialogu prawosławno-katolickiego, Cyryl podkreślił, iż od 1980 prowadzony jest systematyczny dialog teologiczny ukierunkowany na wyjaśnienie problemów dzielących obydwa wyznania, nie jest jednak możliwe natychmiastowe ich rozwiązanie[156].
Wzywał wszystkich chrześcijan do współpracy w głoszeniu swojej wiary[157]. W styczniu 2010 wyraził także nadzieję na pełne przywrócenie widzialnej jedności Kościoła[158]. Natomiast w listopadzie 2010 duchowny stwierdził, iż mimo wszelkich trudności we wzajemnych relacjach Kościoły katolicki i prawosławny wspólnie bronią tradycyjnych wartości, m.in. modelu rodziny, przeciw „agresywnemu świeckiemu liberalizmowi” oraz sprzeciwiają się eksperymentom biologiczno-medycznym sprzecznym z godnością człowieka[156].
Krytyczniej patriarcha odnosił się do Kościołów tradycjiprotestanckiej. Wyrażał „niepokój” wobec wyrażanej przez część z nich zgody na zawieranie małżeństw jednopłciowych i ordynacjehomoseksualistów. Podkreślał przy tym, iż Kościoły protestanckie nie są w swoich poglądach jednorodne[156].
12 lutego 2016 patriarcha Cyryl jako pierwszy w historii patriarcha moskiewski i całej Rusi spotkał się ze zwierzchnikiem Kościoła katolickiego – papieżemFranciszkiem, gdzie punktem kulminacyjnym tego spotkania było podpisanie wspólnej katolicko-prawosławnej deklaracji[159].
Patriarcha Cyryl przemawia do żołnierzy wKronsztadzie. Na dalszym planie metropolita petersburskiWłodzimierz (Kotlarow) oraz przebywający z wizytą w Rosji patriarcha Konstantynopola BartłomiejMolebień na Górce Włodzimierza w Kijowie w czasie uroczystych obchodów 1025. rocznicy chrztu Rusi
Patriarcha Cyryl w wystąpieniach publicznych wielokrotnie nawiązywał do ideiŚwiętej Rusi. Twierdzi, iż współcześnie tworzą ją państwaRosja,Białoruś iUkraina, co stanowi również podstawę dla nietworzenia na terenie dwóch ostatnich wymienionych krajów autokefalicznych Kościołów prawosławnych[30]. W czasie wizyty na Ukrainie z okazji 1020. rocznicychrztu Rusi Kijowskiej metropolita Cyryl stwierdził w publicznym wystąpieniu, iż:
Rosja, Ukraina i Białoruś to Święta Ruś. Święta Ruś to ideał miłości, dobra i prawdy. Święta Ruś to piękno, Święta Ruś to siła i my razem z wami stanowimy jedną Świętą Ruś.[30]
Również bezpośrednio po objęciu urzędu patriarchy Cyryl stwierdził, iż jego zadaniem jako patriarchy jest dbałość o zachowanie całości terenu kanonicznego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, w tym utrwalenie duchowej jedności między narodami zamieszkującymi na jego terenie. Tym samym wykluczył możliwość powstawania nowych Kościołów autokefalicznych w krajach powstałych po rozpadzie ZSRR[67]. W 2009 w czasie wizyty na Białorusi podkreślał, że jako patriarcha moskiewski i całej Rusi nie jest jedynie zwierzchnikiem prawosławnych administratur w Federacji Rosyjskiej[31]. Deklarował ponadto, iż narody rosyjski i białoruski są trwale złączone poprzez wspólne wartości[31].
Jeszcze przed wyborem na zwierzchnika Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego Cyryl był określany jako zwolennik „prawosławnegoimperium panrosyjskiego”[15]. Hierarcha wielokrotnie nawiązywał również do idei „Moskwy – Trzeciego Rzymu”, uważa Patriarchat Moskiewski za kontynuatora tradycji bizantyjskich oraz popiera koncepcjęterenu kanonicznego w kontekście Patriarchatu Moskiewskiego[15]. Z tych też powodów wypowiadając się jako przewodniczący Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych wielokrotnie zarzucał Kościołowi katolickiemu prowadzenie politykiprozelityzmu wobec prawosławnych mieszkańców ziem byłego ZSRR[15]. Równocześnie określałsiłową likwidację Kościoła greckokatolickiego w ZSRR jako działanie legalne i ważne kanonicznie[15]. Protestował również przeciwko udziałowi Patriarchatu Konstantynopolitańskiego w działaniach na rzecz przywrócenia jedności Kościoła prawosławnego na Ukrainie[15]. Prowadził natomiast nieudane rozmowy ze zwierzchnikiemUkraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego metropolitąMetodym (Kudriakowem) w kwestii ewentualnego wejścia kierowanych przez niego struktur do Patriarchatu Moskiewskiego na prawach szerokiej autonomii[20].
Jeszcze przed wyborem na patriarchę Cyryl (Gundiajew) wzywał do jedności między narodem rosyjskim, państwem rosyjskim i Rosyjskim Kościołem Prawosławnym w celu uczynienia z Rosji jednego z centrów globalizacji i cywilizacji „słowiańsko-prawosławnej”[15][160]. Opowiada się za zachowaniemjęzyka cerkiewnosłowiańskiego jako liturgicznego w Rosyjskim Kościele Prawosławnym, argumentując, że współczesnyjęzyk rosyjski nie oddaje w pełni sensu tekstu cerkiewnosłowiańskiego[161].
Cyryl nie zrezygnował z koncepcji jedności narodów wschodniosłowiańskich także po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r. - w Wielkanoc 2023 r. określił całość ziem rosyjskich, ukraińskich i białoruskich jako jedną ziemię rosyjską (ruską), a wojnę między Rosjanami i Ukraińcami jako spór wewnętrzny[162].
↑A. Matreńczyk. Spotkanie zwierzchników Cerkwi Rosyjskiej i Gruzińskiej. „Przegląd Prawosławny”. 12 (294), s. 43, grudzień 2009. Białystok. ISSN1230-1078.
Szablon uwzględnia hierarchów podlegających bezpośrednio patriarsze Moskwy. Biskupi działający w ramach Kościołów autonomicznych i egzarchatów Kościoła występują w odrębnych szablonach.
.jpg)
