Creatio ex nihilo (łac.stworzenie z niczego[1]) – poglądfilozoficzny iteologiczny, rozwijany głównie wchrześcijaństwie, wedle któregoświat został stworzony z nicości przezBoga[2]. Pojęcie to wyraża podstawową różnicę ontologiczną: jedynie Bóg jest rzeczywistością pierwszą i niestworzoną, świat jest bytem niekoniecznym, powołanym do istnienia z nicości przez Bożą wszechmoc imiłość. Akt stworzenia jest Bożym wolnym aktem dokonanym przez wypowiedzenieSłowa-Logosu (por.J 1,1–3;Hbr 1,1–3)[3]. W Kościele katolickim przyjmowany jako jeden zdogmatówwiary (por.KKK 296). Kreacjonizm filozoficzny stoi w opozycji do:
Poglądcreatio ex nihilo łączy się zmonoteizmem (przy czym nie każdy monoteizm zakłada kreacjonizm). Stanowi integralny element wielureligii, m.in.chrześcijaństwa iislamu, czy światopoglądów – np.deizmu.
WBiblii hebrajskiej, wśródimion Bożych, znajdują się bardzo liczne zawołaniaBoga, mówiące o Jego naturze. Jednym z częściej występujących jest wyrażenieStwórca nieba i ziemi (Rdz 14,19.22) orazStwórca Izraela (Iz 43,15 – być może trzeba to poprawniej odczytywać jakoMocny Izraela; por. Iz 1,24)[4]. W tradycjijudaizmu istnieje stałe przekonanie, że Bóg stworzył świat z niczego. Średniowieczny autorJehuda Halewi w swym dzieleKuzari wyraził przekonanie, że według tradycji judaizmu opis stworzenia świata wKsiędze Rodzaju 1–3 należy rozumieć jakostworzenie z niczego (łac.creatio ex nihilo). Podkreślił, że mimo iż tekst biblijny nie wyklucza interpretacji, że Boże dzieło stworzenia było nadaniem odwiecznej materii, będącej w stanie chaosu, uporządkowanej formy – tradycja Izraela rozumiała, że Bóg stwarzając świat, powołał do istnienia także materię, której wcześniej nie było. Inaczej uważałneoplatonizm, uznając odwieczność pierwszej materii. Jednak, według Halewiego, kultura grecka opierała się na samym tylko rozumowaniu i wiedzy, a więc mądrości filozofów greckich brakowało wsparcia ze strony Boga, które mieli Prorocy Izraela[5]. Innego zdania jest Maren R. Niehoff. Według niego, ogół żydowskich autorów i interpretatorów Biblii zarówno przed, jak i po upadkuDrugiej Świątyni (70 r.) widział Boga Stwórcę jakodemiurga, nie znając pojęciacreatio ex nihilo.2 Księga Machabejska 7,28 ma być według tego autora zupełnym wyjątkiem[6][7][8]. Księga przytacza słowa żydowskiej matki umacniającej swego syna w obliczu bliskiegomęczeństwa:
Proszę cię, synu, spojrzyj na niebo i na ziemię, a mając na oku wszystko, co jest na nich, zwróć uwagę na to, żez niczego stworzył je Bóg i że ród ludzki powstał w ten sam sposób.
Ok. 200 r. koncepcjicreatio ex nihilo broniłTertulian przeciwko Hermogenesowi, który opowiadał się za stworzeniem świata z materii pierwotnej (ex materia)[9].
Zagadnienie stworzenia wszechświata „z niczego” znalazło się w kręgu zainteresowania jużAugustyna z Hippony (354–432 r.). Pisał o tym w swych komentarzach doKsięgi Rodzaju[10].
Zagadnienie było obszernie dyskutowane wmetafizyce średniowiecznej.Tomasz z Akwinu przeciwstawiał sięAwerroesowi i jego uczniom, którzy twierdzili, że można dowieść wieczności świata. Również niektórzy kontynuatorzy myśli Augustyna z Hippony twierdzili, że można wykazać logicznie, że możliwa była wieczność stworzonego świata. Tomasz polemizował z tymi poglądami w dziełkuO wieczności świata przeciw szemrzącym (De aeternitate mundi contra murmurantes) oraz wSumie przeciw poganom II, 31–38[11].
Według rozumowania Akwinaty, można mówić o stworzeniu jako o emanacji, jedynie jeśli jest to emanacja całego bytu (łac.totius esse). Znaczy to, że stworzenie jest aktem, który nie zakłada niczego oprócz Stwórcy. Nie może być mowy o wykorzystaniu jakiejśmaterii pierwszej. Stworzenie nie jest dziełem koniecznym Stwórcy, lecz aktem jego inteligencji i woli. Skutek tego aktu, czyli byty stworzone, zależą od Stwórcy – nazywa się to partycypacją, uczestniczeniem – natomiast Stwórca nie zależy w żadnym stopniu od nich. W pojęciu uczestnictwa nie ma bowiem nic zpanteizmu[12].
To, iż zagadnienie "creatio ex nihilo" jest jedną z podstawowych twierdzeń kosmologii chrześcijańskiej świadczą wypowiedzi dwóchSoborów katolickich,Soboru laterańskiego IV (1215 r.) orazSoboru watykańskiego I, przytoczone przezKatechizm Kościoła Katolickiego n. 296:
Wierzymy, że Bóg, aby stwarzać, nie potrzebuje niczego istniejącego wcześniej ani żadnej pomocy (Por. Sobór Watykański I:DS 3022). Stworzenie nie jest także konieczną emanacją substancji Bożej (Por. Sobór Watykański I: DS 3023-3024). Bóg stwarza w sposób wolny "z niczego" (Sobór Laterański IV: DS 800; Sobór Watykański I: DS 3025.)
Katechizm przytacza też wypowiedź Teofila z Antiochii:
Cóż nadzwyczajnego byłoby w tym, gdyby Bóg wyprowadził świat z istniejącej już wcześniej materii? Ludzki twórca, gdy otrzyma materiał, zrobi z niego wszystko, co zechce. Tymczasem moc Boga okazuje się właśnie w tym, że wychodzi On od nicości, by uczynić wszystko, co zechce.
Katechizm przytacza także wypowiedź matki żydowskiej zII Księdze Machabejskiej:
Niekiedy poglądcreatio ex nihilo łączony jest zkreacjonizmem jako teorią dotyczącą powstania i rozwoju życia na Ziemi. Jednocześnie jednak współcześnie istnieją odmiany kreacjonizmu filozoficznego włączającego w akt stworzenia również ewolucję wszechświata i życia biologicznego zgodną z teoriami naukowymi, w tymdarwinizmem, co ma miejsce m.in. w katolicyzmie[14].
Andrzej Maryniarczyk,Creatio ex nihilo,Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].| przedmiot | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| przymioty (atrybuty) Boga | |||||||||||||||
| koncepcje stworzenia | |||||||||||||||
| poglądy |
| ||||||||||||||
| argumenty |
| ||||||||||||||
| stosunek do wiary w Boga |
| ||||||||||||||
| autorzy argumentów |
| ||||||||||||||
| powiązane dyscypliny |
|
| działy | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| przedmioty |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| odmiany bytów |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| inne pojęcia |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| pytania | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| pierwsze zasady | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| poglądy |
|
