Urodził się 16 kwietnia 1889 w East Lane wWalworth wLondynie[6][a]. Jego ojcem był Charles Chaplin, a matką Hannah Harriette Hill, występująca również pod pseudonimem Lily Harley (oboje w ćwierciromskiego pochodzenia[8]). Oboje rodzice byli aktorami wodewilowymi[9], rozstali się w rok po narodzinach Charlesa juniora, który odtąd pozostawał pod opieką matki[10][11].
Pierwsze miesiące życia spędził przy St. George’s Road na West Square w Lambeth[12]. Wychowywał się ze starszym o cztery lata bratem, Sydneyem, synem Hannah z poprzedniego związku[13]. W 1884 ich matka podupadła na zdrowiu i straciła posadę w teatrze, po czym zaczęła dorabiać jako krawcowa[14]. Żyli w skrajnie trudnych warunkach i narastającej biedzie, przeprowadzając się do coraz mniejszych pokoi (mieszkali m.in. na Oakley Street)[15]. W 1896 matce Charliego nie udało się znaleźć pracy, dlatego we troje trafili do przytułku[16]. Po kilku tygodniach zostali przeniesieni do Szkoły dla Sierot i Ubogich Dzieci w Hanwell[17]. Opuściwszy przytułek, ponownie zamieszkał z bratem i matką[18]. Po tym, jak Hannah dostałaobłędu i w 1896 została umieszczona w szpitalu psychiatrycznym wCane Hill[10], trafił z bratem pod opiekę ojca i macochy, Louise, która źle ich traktowała, m.in. nie wpuszczała ich na noc do domu (mieszczącym się przy Kennington Road 287), przez co konieczna była interwencja Towarzystwa Ochrony Dzieci przed Okrucieństwem[19]. Charlie z tego związku ojca ma młodszego prawie o cztery lata brata przyrodniego, z którym jednak nie stworzył żadnych więzi[20]. Matka ponownie zajęła się synem po wyjściu ze szpitala psychiatrycznego; zamieszkali przy ul. Pownall Palace 3 w londyńskiej dzielnicyKennington[21]. Jako dziecko chorował na astmę[22]. W 1894 jego ojciec zmarł (w wieku 37 lat) wskutekalkoholizmu, a matka znów trafiła do Cane Hill z powodu obłędu[23]. 12-letnim Charlesem zajęła się jego ciotka, a następnie brat, który wrócił z kilkutygodniowej wyprawy statkiem pasażerskim (na którym pracował jako trębacz)[24]. Hannah zmarła w 1928 w Kalifornii kilka dni po ataku woreczka żółciowego, otoczona opieką Charlesa[25], który siedem lat wcześniej sprowadził matkę do USA[26].
Gdy był dzieckiem, jego matka siadywała z nim przy oknie i odgrywała sceny tego, co działo się na zewnątrz, dzięki czemu Chaplin nauczył się studiować ludzi oraz pokazywać swoje uczucia za pomocą gestów i mimiki[27][28]. Matka nauczyła go także śpiewać i grać na scenie[29].
Po raz pierwszy wystąpił na scenie w 1894, śpiewając piosenkę Jacka Jonesa wmusicalu wystawianym w teatrze Canteen w Andershot[11][30]. Tego wieczora w sztuce grała jego matka, a on czekał na nią zakurtyną; kiedy schorowana Hannah nagle straciła głos, dyrektor teatru wypchnął Charliego na scenę, a chłopiec zaczął improwizować[29][30]. W 1898, gdy miał osiem lat, dołączył do trupy tanecznej The Eight Lancashire Lads (pol. „Ośmiu chłopców z Lancashire”)[31], z którą występował m.in. jako kot wpantomimieKopciuszek w Londynie[32]. By wesprzeć matkę finansowo, porzucił naukę w szkole i imał się różnych prac dorywczych, m.in. był chłopcem na posyłki w mydlarni, recepcjonistą i sprzątaczem w gabinetach lekarskich, lokajem u rodziny Kinsey-Taylorów i drwalem, poza tym obsługiwał maszyny w drukarni i udzielał lekcji tańca[33].
Po zapisaniu się do agencji teatralnej Blackmore’a zdobył angaż do roli Sammy’ego, chłopca sprzedającego gazety, w sztuceHarry’ego Arthura Saintbury’egoJim, czyli romans cockneya; spektakl zebrał głównie negatywne recenzje, choć sam Chaplin był chwalony za swój występ[34]. Następnie przez kilka sezonów grał postać Billy’ego (woźnego głównego bohatera) w objazdowej sztuce teatralnej oSherlocku Holmesie[35], w której występował również jego brat[36]. Od października do grudnia 1905 występował wwestendowskiej jednoaktówce pt.Sherlock Holmes w ciężkich opałach wDuke of York’s Theatre[37]. W wieku 16 lat rozpoczął naukę gry na wiolonczeli i skrzypcach[38], poza tym wyczynowo trenował bieganie[39]. Dorabiał, pracując m.in. jako sprzedawca kwiatów i asystent fryzjera[39]. Jako członek zespołu wodewilowego „Cyrk Caseya” występował na estradzie z parodiami rozbójnikaDicka Turpina i iluzjonisty Walforda Bodie’ego[40].
Po dłuższym okresie niepowodzeń (m.in. komercyjnym fiasku skeczuWesoły major, w którym zagrał główną rolę, oraz przerwaniu realizacji autorskiego skeczuDwunastu sprawiedliwych w jego reżyserii) w 1907 dołączył do trupyFreda Karno[41][42]. Po ciepło przyjętym przez publiczność debiucie w burlesceMecz futbolowy podpisał roczny kontrakt z trupą, z którą przez kolejne 14 tygodni występował w Londynie, po czym odbył trasę objazdową po kraju[43]. W kolejnych latach kontynuował współpracę z trupą, z którą występował m.in. wMilczących ptaszkach iJeździe na wrotkach, poza tym grali za granicą, np. wFolies Bergère w Paryżu[44]. Przejął także poHarrym Weldonie główną rolę wMeczu futbolowym[45]. W 1909 wyruszył z trupą Karno w swoją pierwszą trasę po USA[46]. Występował tam m.in. jako główny bohater w burlesceThe Wow-wows, która sztuka początkowo została chłodno przyjęta przez tamtejszą publiczność, jednak w końcu zyskała uznanie widzów[47]. Trupa wkrótce przedłużyła kontrakt i odbyła trasę po kraju[47]. Po powrocie do Anglii odbył z trupą kilkutygodniową trasę objazdową[48]. W tym okresie zadebiutował jako reżyser filmem krótkometrażowym o Dawidzie CopperfieldzieThe Ballad of the Upside Down House, który zrealizował dla Levy Fritz Mutoscope Company[49]. Po udanym debiucie podpisał kontrakt na kolejne 12 filmów krótkometrażowych dla wytwórni[50]. W październiku 1912 wrócił, tym razem na stałe[51], gdzie występował z trupą Karno m.in. jako pijak w komediiNoc w klubie[48]. Niedługo później zakończył współpracę z zespołem[52].
Podczas występu wWieczorze w angielskim Music-Hallu został zauważony przez producenta kina niemego,Macka Sennetta, który zaoferował mu zatrudnienie w swoim studiu Keystone Film Company[53]. Sennett znany był ze swojej spontaniczności, a filmy produkowane w jego studiu często nie posiadały scenariuszy, co było szansą dla Chaplina, który obdarzony był umiejętnościami improwizacyjnymi[54]. Chaplin w grudniu 1913 podpisał kontrakt z wytwórnią, a w styczniu 1914 rozpoczął pracę dla tego studia ze stawką 150 dol. tygodniowo[55][56]. Zadebiutował rolą cynicznego i antypatycznego karierowicza w filmieAby zarobić na życie (1914)[57]. Przy pracy nad filmemDziwna przygoda Mabel (1914) Sennett, zdesperowany brakiemgagów, zlecił Chaplinowi samodzielną charakteryzację i grę bez przygotowania[58]. Aktor udał się do garderoby i stworzył postać trampa, tj. włóczęgi z manieramidżentelmena noszącego ciasnyżakiecik, przydużespodnie, rozchodzonebuty,melonik,bambusową laseczkę i wąsik[59][60]; wcześniej w podobnej charakteryzacji występował z trupą Karno[57].
Ten kostium pomaga mi wyrazić moją koncepcję człowieka, mnie samego. Melonik zbyt mały wyraża dążenie, aby wyglądać godnie. Wąsy są objawem próżności. Żakiet z trudem się dopinający, laska i cały sposób bycia mają stwarzać wrażenie galanterii, werwy i bezczelności. Człowiek ten usiłuje stawić czoła światu, stara się bluffować – i wie o tym. Tak dobrze zdaje sobie z tego sprawę, że może szydzić z siebie samego i litować się nad swym losem.
W kolejnych filmach ponownie kreował postać włóczęgi[62][63]. Często proponował reżyserom i producentom własne gagi, jednak z uwagi na chęć utrzymania przez nich szybkiego tempa akcji filmu były one albo wycinane podczas montażu, albo odrzucane jeszcze przed rozpoczęciem zdjęć[64]. To skłoniło Chaplina do podjęcia decyzji o reżyserowaniu filmów[65]. Jako reżyser zadebiutował filmemBójka na deszczu (1914), po którego premierze otrzymał kolejne zlecenia dla Keystone[66]. W ramach kontraktu z wytwórnią zagrał m.in. w filmach:Dwadzieścia minut miłości,Charlie piekarczykiem,Gaz rozweselający iPomocnik sceniczny, a ostatnią produkcją zrealizowaną dla firmy była komediaJego przedhistoryczna przeszłość[67]. W 1914 premierę miał łącznie 35 filmów z jego udziałem[68].
Jeszcze przed zakończeniem umowy Chaplina z Keystone Records w styczniu 1915 do artysty zgłosiło się studio The Essanay Film Manufacturing Company z Chicago, które zaoferowało mu współpracę za 1250 dol. tygodniowo[69] i jednorazowy bonus w wysokości 10 tys. dol. za podpisanie kontraktu[70]. W tym okresie rosła jego popularność w branży filmowej oraz wśród kinomanów, zaczął także stawać się ikoną popkultury, idolem tłumów i inspiracją dla innych wykonawców, którzy imitowali wylansowaną przez niego postać trampa[71]. Dla wytwórni Essanay zrealizował m.in. filmCharlie gra Carmen (1915)[72]. W 1915 przystąpił też do realizacji filmuLife, którego jednak nigdy nie ukończył[73]. W 1915 premierę miało 13 filmów z jego udziałem[74].
We wrześniu 1917 podpisał z wytwórnią First National kontrakt wart 1,2 mln dol.[69], co uczyniło go najlepiej opłacanym aktorem świata[78]. W ramach umowy był zobowiązany do nakręcenia ośmiu filmów w ciągu 18 miesięcy[69]. Najpierw stworzył dla studia m.in. filmyPsie życie,Charlie żołnierzem iIdylla na wsi, a takżeBrzdąca, który osiągnął wielki sukces, zbierając szczególnie dobre recenzje i ostatecznie stając się klasykiem[79]. Następnie nakręcił dla wytwórni jeszcze cztery filmy, m.in.Nieroby,Dzień zapłaty iPiegrzym[80].
W latach 1914–1918 nie odbył służby wojskowej podczas trwającejI wojny światowej, za co był krytykowany przez media i Amerykanów[81]. W wydanym oświadczeniu podkreślił gotowość do dołączenia do armii, jednak uznał, że może przysłużyć się krajowi, podnosząc morale żołnierzy swoimi filmami[82]. Prasa podkreślała też, że Chaplin nie spełniał wymaganiom obowiązującym w armii amerykańskiej – przy wzroście 168 cm ważył 58 kg[83]. Jesienią 1918 nakręcił film krótkometrażowyPożyczka wolności (1918), który był wyświetlany jedynie w amerykańskich kinach[84].
Pozostając w First National, wiosną 1919 wraz zMary Pickford,Douglasem Fairbanksem iDavidem Warkiem Griffithem założył studioUnited Artists, powstałe dla ochrony ich niezależności i walki z planowaną fuzją filmowych spółek produkcyjnych[85]. Pierwszym filmem, który zrealizował dla wytwórni, byłaGorączka złota (1925)[86]. Nakręcił teżParyżankę (1923)[87] iCyrk (1928), do którego nagrał tytułową piosenkę („The Circus”). We wrześniu 1922 dyrygował orkiestrą na gali Gildii Aktorskiej w Hollywood Ball[88].
Mimo że filmy udźwiękowione stały się głównym nurtem kinematografii wkrótce po ich wprowadzeniu w 1927, Chaplin nie zdecydował się na ten krok aż do lat 30., ponieważ uważał, że w kinie nadal jest przestrzeń dla filmów niemych oraz twierdził, iż w filmach dźwiękowych nie zdoła osiągnąć doskonałości, jaką wypracował przy filmach niemych[89]. Krytykował też kino mówione, twierdząc że niszczą sztukępantomimy[90]. W tym okresie odczuwał mniejsze zainteresowanie wytwórni jego filmami[91], cierpiał też na nerwowezaburzenia depresyjne wywołane problemami małżeńskimi, wizją kłopotów finansowych i regularnymi atakami ze strony prasy, które zarzucały mu m.in. demoralizowanie społeczeństwa[92]. Mimo to nakręcił niemeŚwiatła wielkiego miasta (1931), które odniosły sukces komercyjny i zebrały pochlebne recenzje[93]. Po premierze filmu odczuwał kryzys twórczy związany z brakiem popytu na kino nieme, toteż rozważał zakończenie kariery[94]. W końcu zdecydował się na nakręcenie jeszcze jednej niemej produkcji –Dzisiejszych czasów (1936), które cieszyły się uznaniem widzów[95], jednak były chłodno przyjęte przez krytykę, kfórzy zarzucali Chaplinowi propagandę komunistyczną[96]. Na ścieżce dźwiękowej filmu reżyser umieścił skomponowany przez siebie utwór „Smile”, który stał się przebojem.
Podczas II wojny światowej często przemawiał do Amerykanów, wypowiadając się przeciwkoAdolfowi Hitlerowi i zachęcając amerykański rząd do utworzenia drugiego frontu dla wsparcia Rosji[97][98]. Ze względu na lewicowe poglądy był często oskarżany przez prasę o komunizm[99] i znalazł się na tzw.czarnej liście Hollywood. Swoim kolejnym filmem, antyhitlerowską komediąDyktator (1940), naraził się zwolennikom niemieckiego zbrodniarza wojennego[100]. Jednocześnie dzięki temu filmowi osiągnął swój wówczas największy sukces kasowy[101], ponadto był to pierwszy film, w którym przemówił[102].
W 1943 został oskarżony o ojcostwo Carol Ann, córki aktorki Joan Barry, która wcześniej przez wiele tygodni nagabywała Chaplina w jego posiadłości i wytwórniach filmowych[103][104]. Mimo że badania krwi zaprzeczyły ojcostwu Chaplina, sąd nałożył na niego alimenty w wysokości 75 dol. tygodniowo, które miał wypłacać przez kolejne 21 lat[105][106]. Oburzony wyrokiem, a także zmęczony namolnością prasy, na kilka tygodni opuścił kraj i zamieszkał wNyack[106][107]. W międzyczasie pracował nad filmemCień i substancja, którego w końcu jednak nie nakręcił[108]. Powrócił do kin filmemPan Verdoux (1947), który zebrał pochwalne recenzje i cieszył się uznaniem publiczności[109]. Mimo początkowego sukcesu komedii, amerykańska prasa wraz z narodowymi organizacjami (m.in. Legionem Amerykańskim) wciąż krytykowała Chaplina za jego lewicowe poglądy i utrudniała dalszą dystrybucję filmu[110], przez co poniósł on finansową porażkę[111]. W lipcu 1950 Chaplin sprzedał większość swoich udziałów w spółce United Aritsts[112]. Zmęczony nieustającymi atakami ze strony prasy, we wrześniu 1952 opuścił USA[113][114]. Zamieszkał w Londynie, a w 1953 osiadł we wsi Corsier-sur-Vevey w Szwajcarii[115][116].
Niezrażony krytyką amerykańskiej prasy, nakręciłŚwiatła rampy (1952)[117]. Film przyniósł mu rekordowo duże zyski, mimo że został zbojkotowany przez amerykańskie kina[118]. W tym okresie został komandorem Legii Honorowej Francji oraz uzyskał honorowe członkostwo w Societe des Auteurs et Compositeurs Dramatiques[119]. Został także mianowany Kawalerem Legii Narodowej Francji[120] i otrzymał Międzynarodową Nagrodę Pokoju[121]. W 1955 premierę miała książka Glauco ViazziegoChaplin e la critica, w której autor omówił ponad tysiąc dokumentów (m.in. artykułów prasowych i wywiadów) poświęconych artyście[122]. Również w 1955 Chaplin rozpoczął pracę nadKrólem w Nowym Jorku (1957)[121][123]. W 1964 wydał książkę pt. „Moja autobiografia”[121]. Ostatnim filmem w jego karierze byłaHrabina z Hongkongu (1967), której był producentem, scenarzystą, reżyserem i autorem opracowania muzycznego[121].
Od października 1977 był w poważnym stanie. Zmarł we śnie, rankiem 25 grudnia 1977 wVevey[116]. Po skromnej uroczystości pogrzebowej odprawionej w obrządku anglikańskim został pochowany na cmentarzu wCorsier-sur-Vevey w Szwajcarii[116]. Trzy miesiące po pochówku wandal wykradł z grobu jego ciało, a osiem tygodni później zwłoki zostały odnalezione i ponownie pochowane, ale tym razem po uprzednim umieszczeniu ich w betonowym sarkofagu[116].
Akcje jego filmu często toczą się w ubogich dzielnicach wielkich miast[127]. Postacie grane przez Chaplina w filmach często przejawiają m.in. cechy kobiece (delikatność, pieszczotliwość, zmanierowanie)[128]. Posiadają też umiejętność adaptowania się w społeczeństwie, zazwyczaj z przedstawicielami marginesu społecznego[129]. Często są niezdolni do skupienia i nie mają zdolności manualnych, a także nie są przystosowani do świata ludzi i przedmiotów[130]. Negują problemy, których nie potrafią rozwiązać, a także przeciwników i siebie samego[131]. Często opiekują się słabszymi i nieszczęśliwymi ludźmi, ale też zwierzętami[132].
Ten facet jest wielostronny: tramp, dżentelmen, poeta, marzyciel, samotnik, stale wyczekujący romantyczności i przygody. Chciałbym natchnąć pana [Macka Senneta] mniemaniem, że jest uczonym, muzykiem, księciem, graczem w polo. Jednakże nie gardzi zbieraniem niedopałków czy okradaniem dzieci z cukierków. I oczywiście, jeśli sytuacja tego wymaga, potrafi kopnąć damę w zadek.
W swoich filmach najczęściej poruszał temat związków damsko-męskich (w 79% produkcji) i pracy (57%)[134]. Grani przez niego bohaterowie znajdują miłość zazwyczaj w równie biednych kobietach, co oni[135]. W jego produkcjach przewija się wątek ratowania kobiet w tarapatach bądź ich obrony przed złoczyńcami[136]. Chaplin tylko w dwóch filmach odegrał rolę ojca[137]. Nakręcił wiele filmów będących satyrą na zewnętrzne manifestacje religijne, w tym na hipokryzję wiernych i samej religii[138]. W filmach często wyśmiewał wady Amerykanów, w tym niechęć do imigrantów, egoistyczne bogactwo oraz nietolerancję religijną i polityczną[139]. Chcąc upokorzyć bogaczy, niekiedy przedstawiał ich w kompromitujących sytuacjach[140].
Gdy miał 19 lat, oświadczył się młodszej o cztery lata tancerce Hetty Kelly, która jednak odrzuciła zaręczyny[141]. Romansował z aktorkami: Peggy Pierce iMabel Normand[142]. W latach 1915–1917 był związany z aktorkąEdną Purviance[143][144].
23 października 1918 poślubił 17-letniąMildred Harris, jednak rozwiódł się z nią już dwa lata później, 19 listopada 1920, z powodu „duchowego okrucieństwa”[145][146]. W 1919 urodził im się syn Norman, który zmarł trzy dni po urodzeniu[147][148]. Po rozwodzie ożenił się z tancerką Peggy Hopkins Joyce, z którą doczekał się narodzin dziecka, ale niedługo później się z nią rozwiódł[149]. W tym okresie plotkowano o przelotnych relacjach Chaplina z Thelmą Moran Converse, Lilą Lee, Anną Q. Nillson i Clare Sheridan oraz zaręczynach z aktorką Claire Windsor[150]. Był związany zPolą Negri, a według informacji prasowej z 1923 był z nią zaręczony[151][152], on sam jednak zaprzeczył temu w swojej autobiografii[153].
26 listopada 1924 ożenił się z młodszą o 19 latLitą Grey, z którą miał dwóch synów –Charlesa Jr. (ur. 1925) iSydneya (ur. 1926), a w sierpniu 1927 wziął rozwód[154][155][156]. Jeszcze w trakcie trwania małżeństwa ponoć miał liczne kochanki, m.in. tancerkę i modelkęLouise Brooks[157].
W latach 1936–1942 jego żoną była młodsza o 22 lata aktorkaPaulette Goddard[158]. Po rozwodzie romansował zCarole Landis,Hedy Lamarr i Joan Barry, która po zajściu w ciążę posądziła Chaplina o ojcostwo jej dziecka; choć sąd zaprzeczył oskarżeniom, dziewczynka – Carol Ann – nosiła nazwisko Chaplin, a aktor łożył na jej utrzymanie[159].
Chaplin otrzymał trzy Oscary: Nagrodę Honorową za „wszechstronność i geniusz w aktorstwie, scenariuszu, reżyserii i produkcjiCyrku” w 1929 roku, drugą Nagrodę Honorową za „nieobliczalny wpływ, jaki wywarł na tworzenie filmów artystycznych w tym wieku” w 1972 roku oraz nagrodę dla najlepszej ścieżki dźwiękowej w 1973 roku zaŚwiatła rampy (wspólnie z Rayem Raschem i Larrym Russellem)[178]. Ponadto był nominowany w kategoriach: najlepszy aktor, najlepszy scenariusz oryginalny i najlepszy film (jako producent) za filmDyktator, a kolejną nominację otrzymał za najlepszy scenariusz oryginalny do filmuPan Verdoux[179]. W 1976 roku Chaplin został członkiem Brytyjskiej Akademii Sztuki Filmowej i Telewizyjnej (BAFTA)[180].
↑MeganM.GressorMeganM.,KerryK.CookKerryK.,Największe romanse wszech czasów,BożennaB.Stokłosa (tłum.), Klub Dla Ciebie, 2005, s. 221,ISBN 83-7404-194-3.
↑abMeganM.GressorMeganM.,KerryK.CookKerryK.,Największe romanse wszech czasów,BożennaB.Stokłosa (tłum.), Klub Dla Ciebie, 2005, s. 223,ISBN 83-7404-194-3.
↑abcdefMeganM.GressorMeganM.,KerryK.CookKerryK.,Największe romanse wszech czasów,BożennaB.Stokłosa (tłum.), Klub Dla Ciebie, 2005, s. 226,ISBN 83-7404-194-3.
↑MeganM.GressorMeganM.,KerryK.CookKerryK.,Największe romanse wszech czasów,BożennaB.Stokłosa (tłum.), Klub Dla Ciebie, 2005, s. 221, 223,ISBN 83-7404-194-3.
↑W książce autobiograficznej pt. „L’ultimo ballo di Charlot” stwierdził, że urodził się na wozie wędrownych artystów, który jechał lasem w pobliżu Smethwick[7]
