Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:Brzesko (ujednoznacznienie).| miasto wgminie miejsko-wiejskiej | |||||
 Rynek w Brzesku, w oddalikościół św. Jakuba Apostoła | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Gmina | |||||
| Prawa miejskie | |||||
| Burmistrz | |||||
| Powierzchnia | 11,91[1] km² | ||||
| Populacja (31.12.2024) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
| Strefa numeracyjna | (+48) 14 | ||||
| Kod pocztowy | 32-800 | ||||
| Tablice rejestracyjne | KBR | ||||
Położenie na mapie gminy Brzesko  | |||||
Położenie na mapie Polski  | |||||
Położenie na mapie województwa małopolskiego  | |||||
Położenie na mapie powiatu brzeskiego  | |||||
 49°58′06″N 20°36′28″E/49,968333 20,607778[2] | |||||
| TERC (TERYT) | 1202024 | ||||
| SIMC | 0981966 | ||||
Urząd miejski ul. Głowackiego 5132-800 Brzesko | |||||
| |||||
| |||||
| |||||
| Strona internetowa | |||||
| BIP | |||||
 | Zobacz w indeksieSłownika geograficznego Królestwa Polskiego hasłoBrzesko |
Brzesko –miasto wPolsce, wwojewództwie małopolskim, siedzibapowiatu brzeskiego igminy miejsko-wiejskiej Brzesko. Jest położone na Podgórzu Wiśnickim, nad rzekąUszwicą.
Brzesko uzyskałolokację miejską w 1289 roku, zdegradowane w 1317 roku, ponowne nadanie praw miejskich około 1385 roku[3].
W Brzesku znajduje się znanyBrowar Okocim, założony przezJana Ewangelistę Goetza w 1845 r. Przemysł metalowy (w tym CAN-PACK S.A[4]. – jeden z większych producentów puszek napojowych na świecie). Neobarokowy kompleks pałacowo-parkowyGoetzów z XIX w. orazkościół pw. św. Jakuba z XIV w. Zabytkowe cmentarze: wojenne z czasówI wojny światowej (nr 275,276,277) icmentarz wyznania mojżeszowego z ok. trzystoma nagrobkami. W 1904 r. Brzesko nawiedził pożar, który zniszczył znaczną część zabudowy miasta.
Nazwa Brzeska prawdopodobnie pochodzi od słowa brzeg, brzeżek, ze względu na położenie miasta nad rzekąUszwicą.
Prawdopodobnie najstarsze pozostałości pradziejowych myśliwych na terenie obecnego miasta Brzeska pochodzą z epokimezolitu. Odnaleziono charakterystyczne wyrobykrzemienne, służące za narzędzia pierwszym mieszkańcom tych terenów. Szybki rozwój gospodarki wpłynął na dalsze zasiedlanie, w początkachneolitu przybyły większe gromadyhodowców irolników. Pozostałościosad odnaleziono na terenieOkocimia,Poręby Spytkowskiej,Jasienia, a także bardziej na południe –Biesiadek,Lewniowej iGosprzydowej (Gmina Gnojnik). Liczne stanowiska wczesnorolniczych kultur dostarczyły wielu odkryćarcheologom – naczyń i kamiennych narzędzi. Mnogość odkryć czyni Brzesko jednym z ważniejszych ośrodków cywilizacji wczesnorolniczej na ziemiach polskich. Sposób uprawy ziemi z zastosowaniemorki sprzężajnej wprowadziła ludnośćkultury pucharów lejkowatych, która przybyła w późniejszych stuleciach neolitu. Przyczyniło się to do dalszego rozwoju rolnictwa i osadnictwa. Wyjałowienie ziemi doprowadziło jednak do poważnego kryzysu, wepoce brązu. W II–III w. n.e. nastąpił ponowny rozwój osadnictwa. W późnej fazie okresu rzymskiego na terenieJadownik, Okocimia i Jasienia istniałyosady ludnościkultury przeworskiej. Jeszcze w XIX w. znaleziono w Brzeskurzymskiemonety[potrzebny przypis].
Miasto lokowane było przezSpytka Melsztyńskiego, kasztelana bieckiego, za zgodą królowejJadwigi, która w 1385 roku wydała akt lokacyjny naprawie magdeburskim. Rozpoczął się proces urbanizacji oraz kształtowania szlaków komunikacyjnych, które obecnie funkcjonują. Zachował się też średniowieczny układ urbanistyczny z kwadratowym rynkiem i gotyckim kościołem pw. św. Jakuba z 1447 r. W 1386 r. mieszczanie brzescy trudniący się handlem i rzemiosłem zostali zwolnieni z ceł imyt.
W 1440 r.Grzegorz z Sanoka ufundowałszpital dla ubogich w Brzesku[potrzebny przypis].
Właściciel pałacu w BrzeskuJan Ewangelista Goetz,Julian Kodrębski iJózef Neuman założyli spółkę – zalążekBrowaru w Okocimiu w 1845 r. W 1856 r. wybudowano kolejKraków –Tarnów –Lwów[potrzebny przypis].
_(cropped).jpg)
-Br%25C3%25BCck_%2526_Sohn_Kunstverlag.jpg)
W 1910 zorganizowano Stałą Drużynę Sokoła i przekształcono ją w 1914 r. w Polową Drużynę Sokolą oraz utworzono „Strzelca”.
1 sierpnia 1914 r., gdy wybuchłaI wojna światowa, w Brzesku wydarzenia te poprzedziła mobilizacja do armii austro-węgierskiej.
Członkowie Polowej Drużyny Sokolej przygotowywali się do wojny zRosją, odbywając ćwiczenia z zakresu musztry bojowej z użyciem broni palnej. Kiedy zorganizowano PDS,Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” kierowałPiotr Górski (prezes), Zygmunt Sozański (wiceprezes), Władysław Cyga (I wiceprezes),Włodzimierz Albinowski (gospodarz), Stefan Sukiennik i Szczęsny Chrapczyński. Pod ich kierunkiem „Sokół” i społeczeństwo powiatu brzeskiego zakupiło dla plutonu brzeskiego 20 karabinów markiMannlicher, które przekazało PDS.
Podczas II wojny światowej Niemcy zorganizowali getto i zamordowali Żydów z Brzeska i okolic[5].
1 stycznia 1951 do Brzeska przyłączono wieśSłotwina[6].
Wlatach 1975–1998 miasto należało dowojewództwa tarnowskiego.
Z tym tematem związana jest kategoria:Osiedla Brzeska.Obiekty wpisane do rejestru zabytków województwa małopolskiego. Oprócz opisanych niżej do rejestru wpisano trzy kamienice, dwór, budynek sądu ibudynek dawnej mykwy[7].
Osobny artykuł:Kościół św. Jakuba Apostoła w Brzesku.Gotycka część kościoła parafialnego pw. św. Jakuba Apostoła.
Układ urbanistyczny Starego Miasta wraz z zespołem zabudowy. W skład zespołu, objętego ochroną konserwatorską wchodzą: Rynek, plac Żwirki i Wigury oraz m.in. ulice Kościuszki, Głowackiego i Mickiewicza[8].
Osobny artykuł:Ratusz w Brzesku.Ceglany, piętrowy Ratusz z wieżą, zaprojektowany przez Gabriela Niewiadomskiego, w styluneogotyckim, pochodzący z 1909 roku, mieści się przy ulicy Kościuszki. Jest jednym z najstarszych obiektów zabytkowo-historycznych w centrum Brzeska. W chwili obecnej mieści się tam Urząd Stanu Cywilnego.
Osobny artykuł:Pałac Goetza.Zespół pałacowo- parkowy, dawna siedzibaGoetzów Okocimskich, właścicielibrowaru w Okocimiu. Pałac został zbudowany w latach 1898–1900, przezJana Albina Goetza i jego żonę Zofię Jadwigę z hr. Sumińskich. Rezydencję zbudowano w stylu neobarokowym według projektu wiedeńskich architektówFerdinanda Fellnera i Hermanna Helmera[8]. W latach 1908–1911 dobudowano skrzydło wschodnie. Od strony zachodniej do pałacu przylega kaplica. W pałacu gościli m.in. arcyksiążęKarol Stefan Habsburg, prezydent II RPIgnacy Mościcki, i prymas Polski kardynałAugust Hlond[9]. Po II wojnie światowej pałac był siedzibą szkoły. 30 listopada 2007 roku posiadłość, wykupiona od państwa, wróciła do potomków rodziny Goetzów. Pałac został gruntownie wyremontowany. Otacza go rozległy park utrzymany w stylu angielskim, założony w 1900 roku[8].
Osobny artykuł:Cmentarz wojenny nr 276 – Brzesko.Cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej zaprojektowany przezRoberta Motkę, znajdujący się przy ul. Czarnowiejskiej. Miejsce pochówku 441 żołnierzy austro-węgierskich, 3 niemieckich i 63 rosyjskich. Przylega do ściany południowej cmentarza żydowskiego. Cmentarz ogrodzony jest kamiennym murem, z wysoką bramą z półokrągłymi wrotami z drewna, z płaskorzeźbami orłów. Po obu stronach bramy, od wewnętrznej części, znajdują się altany kontemplacyjne. Na środku cmentarza znajduje się pomnik centralny. Naprzeciw wejścia, na końcu cmentarza, na ścianie szczytowej znajduje się tablica inskrypcyjna głosząca w trzech językach:
„WY COŚCIE PADLI ZA OJCZYZNĘ W BOJU
WRÓG CZY PRZYJACIEL – DOKONAWSZY CZYNU
ŚPIJCIE ZŁĄCZENI W TEJ ZIEMI POKOJU –
ZARÓWNO ZDOBI WAS WIENIEC WAWRZYNU”
Zobacz też:Cmentarz wojenny nr 275 – Brzesko.
Osobny artykuł:Nowy cmentarz żydowski w Brzesku.Cmentarz wyznania mojżeszowego usytuowany jest w północnej części miasta. Na cmentarzu zachowało się ok. 300 nagrobków, najstarszy nagrobek pochodzi z 1824 roku oraz dwa ohele[8]. Na nekropolii znajdują się masowe groby żydowskich ofiar niemieckich zbrodni i pomnik upamiętniający ofiaryHolokaustu[10]. Osobną częścią cmentarza jest kwatera poległych, w czasie I wojny światowej, żołnierzy wyznania mojżeszowego[11].
Cmentarz parafialny, nazywany starym, położony jest przy ul. Kościuszki, naprzeciw budynku Sądu Rejonowego. Cmentarz został założony pomiędzy 1785 a 1813 rokiem[12] (w 1801 roku[8]). W 1973 roku cmentarz został zamknięty, chowani są tylko zmarli w istniejących grobowcach[12]. Na cmentarzu są trzy kaplice, w tym neogotycka kaplica hrabiów Sumińskich i Ożegalskich, w której pochowano właścicieliSłotwiny[13].
Osobny artykuł:Figura św. Floriana w Brzesku.Figuręśw. Floriana ufundowaną przez brzeskich mieszczan odsłonięto w 1731 roku. Po pożarze miasta w 1904 roku rzeźba zostałaodrestaurowana i ustawiona w 1906 roku na środku Rynku Starego Miasta. Ostatnie prace restauratorskie poczyniono w 2003 roku. Barokowy posąg świętego, wykonany z białego piaskowca[14], jest najstarszą tego typu rzeźbą we wschodniej części województwa małopolskiego[8].
Pomnik Nieznanego Żołnierza znajduje się obok cmentarza parafialnego przy ul. Kościuszki, naprzeciwko budynku sądu. Pomnik odsłonięto 15 sierpnia 1925 roku. Został postawiony według projektu Ignacego Patolskiego, malarza i nauczyciela, w 1942 roku zamordowanego wobozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau. Poświęcony jest„Nieznanemu Żołnierzowi poległemu za ojczyznę 1914–1920”. Przy pomniku, z okazji ważnych rocznic i świąt państwowych odbywają się uroczystości[8].
PopiersieJana Albina Goetza, właścicielapałacu w Brzesku i browaru w Okocimiu. Znajduje się na skwerze przed wjazdem dobrowaru Okocim. Pomnik został ufundowany w 1937 roku, przez pracowników browaru. Twórcą pomnika jestAntoni Madeyski[8].
_Travelarz.jpg)
Zobacz też:Brzesko Okocim.W Brzesku znajduje sięstacja, przez którą przebiega linia kolejowa91Kraków Główny –Medyka. Na stacji zatrzymują się pociągiPrzewozów Regionalnych,Kolei Małopolskich oraz pociągi spółkiPKP Intercity.
Osobny artykuł:MPK w Brzesku.Publicznym przewoźnikiem komunikacji miejskiej jest MPK w Brzesku, prezesem tej firmy jest Paweł Pabian. W 2023 r. MPK obsługiwało 5 linii.
Około 25 km na północ od miasta funkcjonuje samolotowelądowisko Strzelce Małe-Szczurowa.
W 2013 r. przy ul. Kościuszki oddano do użytku sanitarnelądowisko.
Park krajobrazowy, typu angielskiego, założony pod koniec XIX w. przezJana Albina Goetza i jego żonę hrabinę Zofię z Sumińskich w pobliżu Browaru Okocim, o powierzchni 40 ha (obecnie 17 ha z powierzchni dawnego parku), który przylega do 27 ha obszaru leśnego. Do dziś rosną w nim 43 gatunki drzew (w tym egzotycznych), oraz 12 gatunków krzewów, m.in.:rododendrony,choiny kanadyjskie, tulipanowce amerykańskie, jaśminowce,berberysy,klony,buki,kasztanowce,wiązy,olchy,dęby. W centrum parku znajduje sięneobarokowy i neorokokowy pałac w stylu wiedeńskim.
Źródło: Oficjalny Portal Gminy Brzesko[20]
Miasta partnerskie Brzeska[22]:
Százhalombatta,Węgry (15.03.1997)
Sovata,Rumunia (30.01.2000)
Langenenslingen,Niemcy (29.05.1997)
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Części miasta |
|
| Części wsi |
|
| Przysiółki wsi |
|
| Przynależność wojewódzka |
|
|---|---|
| Miasta /Prawa miejskie (1920–34→) |
|
| Miasteczka (1920–34) | |
| Gminy miejskie (1920–39→ i 1945–75) | |
| Gminy wiejskie zbiorowe (1934–39→, 1945–54 i 1973–75) | |
| Gromady (1954–72) |
|
| Części miasta wgTERYT | |
|---|---|
| Osiedla |
