.jpg) Bolesław Bierut (około 1950) | |||
| Data i miejsce urodzenia | 18 kwietnia 1892 | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |||
| Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej | |||
| Okres | od 5 lutego 1947 | ||
| Przynależność polityczna | Polska Partia Robotnicza (tajnie)[1] / | ||
| Pierwsza dama | |||
| Przewodniczący Rady Państwa | |||
| Okres | od 20 lutego 1947 | ||
| Przynależność polityczna | Polska Partia Robotnicza (tajnie)[1] / | ||
| Następca | |||
| Zastępujący Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej[a] | |||
| Okres | od20 września 1944/ | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Prezes Rady Ministrów | |||
| Okres | od 20 listopada 1952 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Przewodniczący/Prezydent Krajowej Rady Narodowej[d] | |||
| Okres | od1 stycznia 1944/ | ||
| Przynależność polityczna | |||
| I sekretarz KC PZPR[e] | |||
| Okres | od 22 grudnia 1948 | ||
| Następca | |||
| I sekretarz KC PPR | |||
| Okres | od 10 sierpnia 1948 | ||
| Poprzednik | |||
.jpg) | |||
| Odznaczenia | |||
      | |||
| |||
| |||
Bolesław Bierut[f] (ur.18 kwietnia1892[g][2] wRurach Brygidkowskich[h], zm.12 marca1956 wMoskwie) – polski polityk, działaczkomunistyczny, przewodniczącyKrajowej Rady Narodowej (1944), prezydent KRN izastępujący Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (1944–47),prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1947–1952 (wybrany przez Sejm posfałszowanych wyborach parlamentarnych 1947).
PrzywódcaPZPR (od 1948 jako sekretarz generalny, a od 17 marca 1954I sekretarz KC),prezes Rady Ministrów w latach 1952–1954, poseł do KRN, naSejm Ustawodawczy i naSejmPRLI kadencji, członek Komisji WojskowejBiura Politycznego KC PZPR nadzorującejLudowe Wojsko Polskie od maja 1949[3], współpracownikNKWD[4]. Współodpowiedzialny za licznezbrodnie systemu komunistycznego[5].
Pochodził z chłopskiej rodziny spodTarnobrzega[6]. Urodził się wRurach Brygidkowskich nieopodalLublina[7] jako najmłodsze dziecko Wojciecha Bieruta (zm. 26 lutego 1921[8]) i Marianny Salomei z domu Wolskiej (zm. 5 grudnia 1921)[9][10].
W 1899 lub 1900 rozpoczął naukę w 5-klasowej powszechnej szkole katedralnej w Lublinie, będącej pod kuratelą miejscowej parafii rzymskokatolickiej. Szkoła kładła nacisk na wychowanie religijne i patriotyczne uczniów. W tym czasie był prawdopodobnie blisko związany zKościołem, a jego rodzice zamierzali posłać go doseminarium duchownego. Na początku 1905 za udział w strajku przeciwko obowiązkowemu używaniujęzyka rosyjskiego na lekcjach, będąc uczniem ostatniej klasy, został usunięty ze szkoły. Dalszą wiedzę zdobywał jako samouk. Od 1906 był pomocnikiem murarza w Lublinie, następnie od 1912 pracował jakozecer imetrampaż w drukarni Raczkowskiego i B. Drue. Pod wpływemJana Hempla zapisał się do Szkoły Wieczorowej im. A. i J. Vetterów[11] i tam uzyskał wykształcenie handlowe.
Od 1910 należał do kółka robotniczego prowadzonego przez Jana Hempla, który wywarł istotny wpływ na jego poglądy – m.in. pod jego wpływem Bierut zerwał zreligią. W 1912 wstąpił doPolskiej Partii Socjalistycznej – Lewicy. Działał również w sekcji odczytowej Lubelskiego Towarzystwa Społeczno-Oświatowego „Przyszłość”. Od końca 1912 do 1914 był pomocnikiemgeometry w Lublinie, przejściowo w 1913 pracując w drukarni wWarszawie jako zecer. Po wybuchuI wojny światowej powrócił do Lublina. Po rozpoczęciu okupacji austro-węgierskiej, uchylając się od służby wojskowej, ukrywał się pod nazwiskiem „Jerzy Bolesław Bielak”. Od 1915 pracował w sklepie Lubelskiej Spółdzielni Spożywców (LSS) założonej w 1913 m.in. przez Jana Hempla,Witolda Giełżyńskiego, Wandę Papiewską, Oktawiana Zagrobskiego oraz Pawła Jankowskiego[12]. W 1916 został kierownikiem handlowym spółdzielni, zaś od kwietnia 1917 był członkiem zarządu Lubelskiej Spółdzielni Spożywców[13].
W 1917 z ramieniaPPS-Lewicy był członkiem zjednoczonego Komitetu Wyborczego (wspólnie zPolską Partią Socjalistyczną) doRady Miejskiej. Zmuszony do ukrywania się wyjechał w połowie 1918 do Warszawy. W listopadzie 1918 kierował Lubelską Spółdzielnią Spożywców. Z ramienia spółdzielni wchodził w skład Rady Delegatów Robotniczych w Lublinie. Od 1918 kontynuował naukę na kursach spółdzielczych przyWyższej Szkole Handlowej wWarszawie[13].
Od grudnia 1918, po zjednoczeniu PPS – Lewicy zSocjaldemokracją Królestwa Polskiego i Litwy, należał doKomunistycznej Partii Robotniczej Polski, lecz nie kontynuował działalności[14].
W 1918 i 1919, razem z Janem Hemplem, był jednym z organizatorów lewicowegoZwiązku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych. Należał do tzw. grupy „niezależnych spółdzielców” w robotniczym ruchu spółdzielczym. W tym czasie przejściowo wraz z Janem Hemplem wstąpił do PPS[15]. Na I Zjeździe ZRSS, w maju 1920, przewodniczącym związku wybrano posła PPSAleksandra Napiórkowskiego, zaś Bierut wraz z Hemplem,Stanisławem Tołwińskim, Aleksandrem Ostrowskim iStanisławem Torem weszli do Komitetu Wykonawczego ZRSS[16]. W 1921 należał do założycieliWarszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej[13].
W 1921 ponownie wstąpił doKPRP. W tym samym roku został zawieszony w prawach członka Komitetu Wykonawczego ZRSS. W czerwcu 1922 ponownie został członkiem Rady Nadzorczej ZRSS, którą kierowałJan Kwapiński. Od sierpnia 1923 pracował w Robotniczej Spółdzielni Spożywców wZagłębiu Dąbrowskim[17]. Jednocześnie jako „Tomasz Biały” był członkiem egzekutywy Komitetu Okręgowego KPRP w Zagłębiu Dąbrowskim[17]. Od 14 do 23 października 1923 był aresztowany i oddany pod nadzórPolicji Państwowej. Ponownie aresztowany 15 listopada do 14 grudnia 1923 i zwolniony z powodu braku dowodów. Ponownie aresztowany 9 stycznia 1924. Zwolniony za kaucją 24 stycznia i uniewinniony przezSąd Okręgowy 30 maja 1924.
Zagrożony ponownym aresztowaniem w październiku 1924 wyjechał ponownie do Warszawy i został etatowym funkcjonariuszemKPP (funkiem). Od maja 1925 do maja 1926 przebywał wMoskwie na kursach partyjnych, podpseudonimem Jan Iwaniuk[18]. W Moskwie odbył szkolenie w zakresie zasadkonspiracji, pracywywiadowczej isabotażowej[18], poznał także ścisłe kierownictwo KPP. Początkowo w KPP nie wykazywał się szczególną aktywnością, po kilku latach jednak – w 1927 – został kierownikiem Centralnej Techniki KPP (drukarnie). W listopadzie 1927 jako „Wagner”, ponownie znalazł się w Moskwie, gdzie uczył się wMiędzynarodowej Szkole Leninowskiej, kierowanej przezKomintern[19]. W latach 30. XX w. był aktywnym działaczem Kominternu na specjalnych misjach wAustrii,Czechosłowacji, a następnie (od 1931), jako „Mikołaj”, wBułgarii – skąd musiał uciekać przed aresztowaniem doMoskwy. W 1932 wrócił doPolski. Od października 1932 do stycznia 1933 sprawował funkcję sekretarza komitetu KPP wŁodzi, następnie przeszedł do wydziału wojskowego KC KPP (działającego na rzeczRazwiedupru (wywiadu wojskowego ZSRR)), współpracując[18] z wywiadem sowieckim (co było głównym powodem aresztowania w 1933). Od stycznia do grudnia 1933 był członkiem sekretariatu KCMiędzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom[20].
11 grudnia 1933 został aresztowany i wyrokiem z 18 grudnia 1933 (potwierdzonym w lutym 1935 przezSąd Apelacyjny) skazany na 7 lat więzienia[20]. Więziony był w Warszawie,Mysłowicach, a następnie od 1936 do 1938 wRawiczu (dzięki czemu udało mu się szczęśliwie dla niego uniknąć terroru„wielkiej czystki”, który dotknął działaczy KPP, przebywających ówcześnie wZSRR, lub wezwanych tam z zagranicy przez Komintern)[21]. W 1936, w czasie pobytu w więzieniu, weryfikacyjna komisja partyjna KC KPP usunęła go z partii, za „zachowanie niegodne komunisty”[18] – które wykazał podczas śledztwa i rozprawy sądowej przeciwko niemu. Podczas odbywania kary przez Bieruta, KPP została w sierpniu 1938 rozwiązana, a większość przywódców wymordowana w ZSRR przezNKWD. W 1938 ogłoszono w Polsceamnestię, 20 grudnia Bierut skorzystał z niej, opuszczając więzienie[22]. Do czasuagresji Niemiec na Polskę pracował wWarszawie jakoksięgowy w„Społem”.
Po wybuchuII wojny światowej udał się doLublina. Powrócił doWarszawy pokapitulacji. W październiku 1939 zbiegł natereny okupowane przezArmię Czerwoną doBiałegostoku. Przebywał potem na obszarze okupacji sowieckiej. Przyjąłobywatelstwo radzieckie. Od października 1939 pracował wKowlu, a następnie na budowie zorganizowanej przez Ludowy Komisariat Komunikacji ZSRR (listopad 1939 – czerwiec 1940). Poataku Niemiec na ZSRR, od lata 1941 przebywał wMińsku, jako kierownik Wydziału Żywnościowego w urzędzie miasta (wtedy podniemiecką administracją), pozostając jednocześnie agentem wywiadu sowieckiego[18][23].
Władysław Gomułka w swoich pamiętnikach podaje, że Bierut, przebywając w czasie wojny w Mińsku, współpracował zGestapo; współpraca ta nie była jednakkolaboracją z niemieckimi władzami okupacyjnymi, lecz działaniemagenturalnym, prowadzonym na zlecenieradzieckiego wywiadu.
„Chyba pod koniec 1956 r. lub w początkach 1957 r. drogą pocztową otrzymałem list zeZwiązku Radzieckiego adresowany doKC PZPR na moje nazwisko, napisany ręcznie w języku rosyjskim, doręczony mi normalnie przez kancelarię sekretariatu KC PZPR. Nie pamiętam nazwiska autora listu, lecz z jego treści wynikało, że pracował on w radzieckich organach bezpieczeństwa i w czasie wojny zamieszkiwał w Mińsku. Na obustronnie zapisanych czterech stroniczkach listu autor wyrażał swój pozytywny stosunek do przeobrażeń, jakie zaszły w Polsce w wyniku październikowego plenum KC PZPR. W tym kontekście autor informował mnie, jako ówczesnegoI sekretarza KC partii, że jest mu wiadomo, iż dawny mój poprzednik na tym stanowisku Bolesław Bierut, przebywając w czasie wojny w Mińsku, współpracował tam z Niemcami, to jest był agentemhitlerowskim. Dla wielu ludzi w Mińsku nie było to tajemnicą. Jego współpraca z Niemcami miała być szeroko znana mieszkańcom tego miasta. Wiadomość ta poruszyła mnie do głębi. Trudno mi było uwierzyć w prawdziwość tej informacji. Jednocześnie uważałem, że przytoczone w liście zarzuty należy w jakiś sposób zbadać, stwierdzić, co w nich jest prawdą, a co fałszem, a jednocześnie utrzymać całą sprawę w głębokiej tajemnicy, nie dopuścić do przeniknięcia tej wiadomości na zewnątrz, gdzie mogła się przesączyć nawet do centralnego aktywu partyjnego. Uznałem przeto za wskazane nie zawiadamiać nawet wszystkich członków Biura Politycznego o otrzymaniu tego listu. Sprzyjała temu ta okoliczność, że kancelaria sekretariatu doręczyła mi ten list bez otwierania koperty (...). Nowe informacje o Bierucie otrzymałem w lutym 1972 r. odJana Ptasińskiego, pełniącego przedtem funkcję ambasadora Polski w Moskwie, Naświetlają one działalność Bieruta w okresie jego przebywania w Mińsku zgodnie z koncepcją skonstruowaną przez władze radzieckie, mając na celu zdezawuowanie zarzutów przeciwko Bierutowi zawartych w nadesłanym mi przed czternastu laty liście, którego treść po grudniu 1970 r. stała się znana wielu pracownikom aparatu centralnego partii. Według informacji rozmówcy Ptasińskiego, Bierut pracował w owym czasie w zarządzie miasta Mińska i w oczach jego mieszkańców rzeczywiście uchodził za osobnika współpracującego z okupantem, wysługującego się Niemcom. Faktycznie jednak jego współpraca z Niemcami nosiła charakter agenturalny, działał on bowiem z ramienia i zgodnie z poleceniami wywiadu radzieckiego”.
W lipcu 1943 dostał zadanie operacyjne i został przerzucony zMińska do Polski, gdzie wszedł w skład KCPolskiej Partii Robotniczej pod nazwiskiem „Bolesław Birkowski”. Od stycznia 1944 przewodniczącyKrajowej Rady Narodowej (władza utworzona przez komunistów w czasie II wojny światowej). Po objęciu przywództwa KRN zarysował się wyraźny konflikt Bieruta z ówczesnym szefem PPRWładysławem Gomułką, który dążył do stopniowego, administracyjnego wprowadzenia ustroju komunistycznego (m.in. włączenia w struktury polityczne przedstawicieliCentralnego Komitetu Ludowego) oraz następującego po tym, stopniowego „wyeliminowania reakcji” – podczas gdy Bierut chciał zbudowaćkomunizm w Polsce, stosując gwałtowną i brutalnąsowietyzację Polski przy użyciuNKWD iArmii Czerwonej[24]. Na tle tego konfliktu Bierut wysłał 10 czerwca 1944 donos do szefaKominternu,Georgija Dymitrowa, w którym oskarżył kierownictwo PPR (zwłaszcza Gomułkę oraz wspierających goWładysława Kowalskiego iIgnacego Logę-Sowińskiego) o „grupowe metody pracy (tzw. frakcyjność), bezpryncypialność, dokonywanie nieustannych zygzaków od sekciarstwa do skrajnego oportunizmu i z powrotem”[24], żądając jednocześnie „przysłania pełnomocnika celem zrobienia porządku w KC PPR” – w efekcieJózef Stalin znacznie pogłębił kontrolę nad skłóconym kierownictwem PPR. Od sierpnia 1944 był członkiem tajnegoBiura Politycznego Komitetu Centralnego PPR. Wchodząc do tajnegoPolitbiura PPR, na polecenie Józefa Stalina występował do 1948 publicznie (jako przewodniczący, później prezydent KRN iprezydent RP) jako osoba bezpartyjna[25][26].
5 sierpnia 1944 został wezwany przezJózefa Stalina do Moskwy, gdzie uczestniczył w rozmowach zpremieremRządu RP na uchodźstwieStanisławem Mikołajczykiem. Zapewniał wówczas, iż nic nie wie o wybuchupowstania warszawskiego[18], co miało utrudnić Mikołajczykowi wykorzystanie faktu zrywu powstańczego jako argumentu w rozmowach o utworzeniu tzw. „rządu tymczasowego” z udziałem sił niekomunistycznych. Negocjacje nie zakończyły się sukcesem dla Mikołajczyka, gdyż komuniści postawili warunki niemożliwe do spełnienia[6] dla premiera RP. Bierut, jako przedstawicielPolskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, ponownie negocjował w Moskwie z Mikołajczykiem w dniach 12–22 października 1944. Również i tym razem nie doszło do porozumienia. Rząd RP na uchodźstwie nie mógł zaakceptować warunków postawionych przez komunistów jako sprzecznych z polską racją stanu (m.in. przyjęcieLinii Curzona jakowschodniej granicy Polski). Bierut jednoznacznie zadeklarował rezygnację zpolskich terenów wschodnich, m.in. zapewniając Stalina 12 października 1944, iż:Jesteśmy tu, by w imieniu Polski żądać, byLwów należał do Rosji[27].
Od 28 września do 3 października 1944 przebywała w Moskwie delegacja PKWN w składzie: Bolesław Bierut,Edward Osóbka-Morawski,Michał Rola-Żymierski,Andrzej Witos iWincenty Rzymowski. W nocy z 29 na 30 września podczas kolacji w rezydencji Stalina, w której uczestniczyli trzej pierwsi, a ze strony sowieckiej Stalin,Ławrientij Beria,Wiaczesław Mołotow iAnastas Mikojan, Stalin w brutalnej formie zakomunikował Bierutowi swą decyzję o radykalizacji kursu politycznego na administrowanym przez PKWN terytorium Polski. PPR miała zaostrzyć stanowisko wobecArmii Krajowej i „obozu londyńskiego”, zintensyfikować represje wobec „reakcyjnego podziemia”, w szczególności zaś dokonać natychmiastowego wysiedlenia rodzinziemiańskich z ich posiadłości i domów, wbrew postanowieniom dekretu PKWN z 6 września 1944 oreformie rolnej[28][29][30][31]. Po powrocie delegacji do Lublina nastąpiło zaostrzenie represjiaparatu bezpieczeństwa kierowanego przez PPR, wobec polskiego społeczeństwa i istniejących organizacji podziemia. 9 października 1944 szesnastoosobowe plenum KC PPR w Lublinie wysłuchało ocen i żądań Stalina, przedstawionych przez Bieruta i zaaprobowało decyzje BP PPR. W konsekwencji tego samego dnia usunięty został zPKWN jego wiceprzewodniczący i kierownikresortu rolnictwa i reform rolnychAndrzej Witos (kierownictwo resortu przejął Osóbka-Morawski), później (20 listopada) kierownikresortu administracji publicznejStanisław Kotek-Agroszewski. Obaj zostali następnie usunięci przez PPR również z władzStronnictwa Ludowego „Woli Ludu”.Od lawirowania – w nadziei zapewne, że sam bieg wydarzeń przyniesie umocnienie jej władzy – PPR przechodziła nagle i gwałtownie do otwartego terroru[32]. Prawnym instrumentem terroru stał się wydany przez PKWN 30 października 1944Dekret o ochronie Państwa, wprowadzającykarę śmierci w 11 punktach, przy niemal pełnej dowolności interpretacyjnej czynów karalnych i wprowadzony z mocą wsteczną od 15 sierpnia 1944[33].
Pozajęciu ruin lewobrzeżnej Warszawy przez Armię Czerwoną i1 Armię Wojska Polskiego (17–18 stycznia 1945), 19 stycznia w stolicy Polski przyjął w imieniu KRN defiladę2 Dywizji PiechotyLudowego Wojska Polskiego. Stalin po powrocie z trwającej 4–11 lutego 1945konferencji jałtańskiej (faktycznie decydującej o wejściu Polski do strefy wpływów ZSRR i tym samym utraciesuwerenności państwowej) wezwał Bieruta do Moskwy. Stalin poinformował Bieruta oustaleniach jałtańskich, zalecając mu propagowanie umów tej konferencji w kraju jako podstaw „nowej Polski” – co przez większość społeczeństwa zostało uznane za zdradę interesów polskich[6].
Od 19 do 26 kwietnia 1945 ponownie przebywał w Moskwie na czele delegacji polskiej, gdzie w jego obecności Józef Stalin iEdward Osóbka-Morawski podpisali „układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy i powojennej współpracy polsko-sowieckiej” (w tym czasie NKWD przetrzymywało w więzieniach16 przywódcówPolskiego Państwa Podziemnego aresztowanych pod koniec marca 1945, o czym, jak oficjalnie podawano, komunistyczne władze polskie nie wiedziały[6]).
28 czerwca 1945 powołałTymczasowy Rząd Jedności Narodowej, w którym dominującą rolę odgrywali przedstawiciele PPR i jego ugrupowań satelitarnych. Po I Zjeździe PPR, w grudniu 1945, wszedł w skład oficjalnie już istniejącego Biura Politycznego PPR jako jego członek tajny (oficjalnie przedstawiano go jako bezpartyjnego szefa KRN), gdzie reprezentował tendencję skrajnie pro-moskiewską[18]. 17 stycznia 1946, w pierwszą rocznicęwyzwolenia Warszawy, odznaczony zostałMedalem za Warszawę 1939–1945[34].
Uchwałą KRN z 3 stycznia 1945 został odznaczonyOrderem Krzyża Grunwaldu I klasy[35]. 18 kwietnia 1952 został odznaczonyOrderem Budowniczych Polski Ludowej[36]. W 1955 otrzymałenerdowskiOrder Karla Marksa[37].
Od 1945 Bolesław Bierut mieszkał i urzędował wBelwederze, gdzie na potrzebypropagandowe fotografował się z dziećmi, młodzieżą i kobietami. Częściej jednak przebywał w willi przyul. Klonowej w Warszawie oraz ośrodkach wypoczynkowych rządu wpałacu natolińskim, wKonstancinie,Sopocie,Juracie,Międzywodziu,Krynicy,Łańsku lubKarpaczu. Lubiłpolowania, co wówczas było powszechną praktyką wśród komunistycznych dygnitarzy.
Stale towarzyszyła mu liczna obstawa, w większości radziecka[38], dowodzona przez sowieckiego płk.Faustyna Grzybowskiego (od 1944 szefaWojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku iWrocławiu), która zapobiegła trzem próbom zamachów na jego życie (w1951,1952 i1953), zabijając na miejscu zamachowców[38].
Po objęciu mandatu poselskiego naSejm Ustawodawczy 5 lutego 1947 został wybrany przezSejm Ustawodawczy (ukonstytuowany w wynikusfałszowanych wyborów) na prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, którym był – na mocy art. 2Ustawy Konstytucyjnej z dn. 22 lipca 1952 – Przepisy wprowadzające Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[39] – do czasu wyboru Rady Państwa przez nowo obranySejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, tj. do 20 listopada 1952.
Jako prezydent zakończył w 1947 swoją przysięgę słowami:Tak mi dopomóż Bóg[40]. Uchwalona 22 lipca 1952Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie przewidywała stanowiska prezydenta państwa.
Latem 1948 w kierownictwie PPR zaistniał kolejny konflikt –Władysław Gomułka niechętnie odnosił się do planówkolektywizacji i sankcji przeciwkoKomunistycznej Partii Jugosławii (po tym jakPrzewodniczący Ministrów, MarszałekJugosławiiJosip Broz „Tito” zerwał w 1948 związki zeZwiązkiem Radzieckim, wypowiadając posłuszeństwoStalinowi), natomiast Bierut popierał tendencje skrajniestalinowskie[18]. Podczas wizyty naKremlu w Moskwie 15 sierpnia 1948 Stalin udzielił Bierutowi zgody[18] na usunięcie Gomułki z życia politycznego. Na plenum KC PPR 31 sierpnia Bierut doprowadził do ustąpienia Gomułki, ostro atakując go w głównym przemówieniu i oskarżając o tzw.odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne. Po połączeniu z„lubelską” PPS, co nastąpiło formalnie na Kongresie Zjednoczeniowym 15–21 grudnia 1948, gdy powstałaPolska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR), Bierut został 22 grudnia 1948Sekretarzem Generalnym PZPR[13].
Na stanowisku tym kierował czystką w aparacie partyjnym PZPR (zwłaszcza osób powiązanych lub sympatyzujących z Gomułką), doprowadzając do zdominowania partii przez skrzydło ściśle stalinowskie[18]. Zwiększył również liczbę radzieckich doradców wojskowych w Wojsku Polskim iMilicji Obywatelskiej, jednocześnie powołując 6 listopada 1949marszałka Związku RadzieckiegoKonstantego Rokossowskiego na stanowiskoministra obrony narodowej imarszałka Polski. 2 sierpnia 1951 doprowadził do aresztowaniaWładysława Gomułki, do procesu jednak nie doszło na skutek śmierci Stalina w 1953 (Gomułka został zwolniony w 1954). 22 lipca 1952 uchwalonoKonstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, opracowaną przez specjalną komisję pod przewodnictwem Bieruta (na bieżąco wprowadzającą poprawki Stalina[6] do tekstu ustawy, zgodnie z wzorcowąkonstytucją stalinowską z grudnia 1936), legalizującą komunistyczne prawodawstwo i sposób sprawowania władzy (m.in. poprzez likwidację podstawowej dla państwdemokratycznych zasadytrójpodziału władzy). W czasie prac nad konstytucją, Bierut wraz z Bermanem zaproponowali również zmianęhymnu narodowego (aktualizację) igodła Polski, na co jednak Stalin nie wyraził zgody[41]. W listopadzie 1949 został przewodniczącym Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa Stalina[42].
Od 20 listopada 1952 do 18 marca 1954 Bolesław Bierut był prezesem Rady Ministrów (faktycznie kierowałRadą Ministrów nieformalnie od 1950)[18]. Sprawując władzę, Bolesław Bierut był realizatorem interesów ZSRR wobec Polski i kierował procesemsowietyzacji[43][44]. Był współodpowiedzialny[18] za licznezbrodnie systemu komunistycznego w Polsce (w tym ówczesnegoMinisterstwa Bezpieczeństwa Publicznego powołanego do czynnego i bezwzględnego zwalczania terrorem i represjami przeciwników politycznych komunistów iMinisterstwa Obrony Narodowej, któregoGłówny Zarząd Informacji zwalczał wszelkąnieprawomyślność wśródżołnierzy) oraz bezpośrednio odpowiedzialny[18] (jako przewodniczącyKomisji Bezpieczeństwa KC PZPR – od 1949, aż do śmierci w 1956) za terror i prześladowania polskich działaczy niepodległościowych, osobiście[18] nadzorując śledztwa przeciwko żołnierzomArmii Krajowej iWojska Polskiego, a także proponując i zatwierdzając wyroki[41] – według niepełnych danych w czasie jego rządów stracono 2500[41] osób. OfiaramiUrzędu Bezpieczeństwa stali się członkowie Armii Krajowej i ludzie związani z polskim rządem w Londynie. Komunistyczna propaganda nazywała ich „podziemiem reakcyjnym” lub „zaplutym karłem reakcji”.
| Wybory | Komitet wyborczy | Organ | Okręg | Wynik | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1947 | Blok Demokratyczny | Sejm Ustawodawczy | lista państwowa |  [45] | |
| 1952 | Front Narodowy | Sejm PRL I kadencji | nr 1 (Warszawa) | [46] | |
Bilans rządów Bolesława Bieruta (jako odpowiedzialnego za stosowanie i utrzymywanie systemu zorganizowanej przemocy w celu sterroryzowania społeczeństwa[43]) to także ok. 100 tys. ofiar różnorakich represji – według oficjalnych danych (wówczas utajnionych) w połowie 1952 w więzieniach znajdowało się 49,5 tys.[47] więźniów politycznych (oraz dodatkowo 2,5 tys.[47] w osobnymwięzieniu dla młodocianych „przestępców politycznych”), a w okresie 1949–1952 do obozów pracy przymusowej wysłano 46,7 tys.[47] osób (ogółem do 1954 skazano na karę obozu pracy ok. 84,2 tys.[47] osób). Ogółem, według szacunkówInstytutu Pamięci Narodowej z 2007[27], w latach 1944–1956 w aresztach i więzieniach znalazło się z powodów politycznych ok. 350–400 tysięcy osób[27] (wliczając w to ok. 100 tys. ofiar prześladowań za rządów Bieruta w okresie 1949–1956). W okresie 1948–1956 liczba robotników skazanych na kary porządkowe za nieprzestrzeganie ustawy o „socjalistycznej dyscyplinie pracy” wyniosła ok. 1 miliona[48]. W okresie 1948–1955 każdego roku orzekano karę grzywny za niewywiązywanie się z przymusowych dostaw obowiązkowych w stosunku do 1,5 miliona[48] chłopów. Represjom podlegali także duchowni – pod koniec 1951 w aresztach znajdowało się ok. 900[38]księży, a lista potencjalnych „wrogów ustroju” (tzw. „rejestr elementu przestępczego i podejrzanego”), prowadzona przez MBP, sięgnęła 1 stycznia 1953 ok. 5,2 miliona[47] ludzi, i ponad 6 milionów w 1954.
W związku z procesem szesnastu w 1945, nie podjął również żadnych działań zmierzających do ostrzeżenia[49] ówczesnych przywódców Polskiego Państwa Podziemnego przed mającymi nastąpić porwaniem, uwięzieniem i skazaniem przez NKWD – o czym został poinformowany wcześniej[49] przez Zastępcę Komisarza Ludowego Spraw Wewnętrznych,Iwana Sierowa. Naciskał jedynie na opóźnienie aresztowania w celu podjęcia próby przeciągnięcia części działaczy niepodległościowych na stronę komunistów[49]. Był bezpośrednio odpowiedzialny za bezprawne pozbawienie wolności i dalsze przetrzymywanie z całkowitym, a następnie częściowym ograniczeniem swobódStefana Wyszyńskiego, wydając polecenie[41] jego uwięzienia, na co wcześniej uzyskał zgodę Moskwy. Za ten czyn obłożony zostałekskomuniką kościelną 30 września 1953 przezŚwiętą Kongregację Konsystorialną[50][51].
W czasie swoich rządów zdecydowanie opowiadał się[52] za pogłębieniem represji za błahe przewinienia, wydając walkę tzw. propagandzie szeptanej (m.in. opowiadanie dowcipów politycznych, krytyczne wypowiadanie się o systemie ustrojowym lub przywódcach komunistycznych). Odpowiedzialność karna za takie „przestępstwa” (tzw. przestępstwo szeptanej propagandy) zagrożona była karą do 5 lat więzienia (art. 22małego kodeksu karnego z 1946) lub do 10 lat więzienia (art. 29 m.k.k. z 1946) – obowiązując do 1969. Od 1946 do chwili śmierci Bieruta w 1956 za tzw. propagandę szeptaną skazano na kary kilkuletniego więzienia[53] tysiące ludzi[54] (tylko w lutym 1950 za „wrogą propagandę szeptaną” skazano 4500 ludzi, z czego 58% stanowili chłopi i robotnicy[48]).
Bierut był również odpowiedzialny za sfałszowanie wynikówgłosowania ludowego w 1946, 22 czerwca tego roku wziął udział w naradzie wraz z Władysławem Gomułką i doradcą radzieckim przy MBP płk.Siemionem Dawydowem, na której omówił techniczne szczegóły fałszowania wyników referendum.
Był inicjatorem i nadzorował sfałszowanie wyborów do Sejmu Ustawodawczego 19 stycznia 1947. Badający tę sprawę historycy IPN ustalili, iż:W celu zachowania pełnej konspiracji B. Bierut wraz z kierownictwem PPR zarządził jednocześnie podjęcie dodatkowych kroków, a mianowicie zamianę urn wyborczych w niektórych obwodach, podrzucanie do urn kart do głosowania, a w niektórych komisjach, gdzie nie było mężów zaufania z partii Mikołajczyka, przygotowanie dwóch egzemplarzy protokołów; w jednym z nich miało nie być danych liczbowych. Protokół bez liczb miała następnie otrzymać trójka z PPR w celu wpisania odpowiednich danych. 24 lutego 1949 stanął na czele Komisji Biura Politycznego KC PZPR ds. Bezpieczeństwa Publicznego, nadzorującej aparat represji stalinowskich w Polsce.
Zmarł 12 marca 1956 w Moskwie o godz. 21:30[55] (według innego źródła o 23:35 czasu moskiewskiego[56]), gdzie był gościemXX ZjazduKomunistycznej Partii Związku Radzieckiego (14–25 lutego 1956), na którymNikita Chruszczow wygłosił tajny referat demaskujący zbrodniestalinizmu: „O kulcie jednostki i jego następstwach”. Miało to ponoć wstrząsnąć Bierutem[55], który przejął się możliwymi konsekwencjami referatu, co dodatkowo pogłębiło i tak niekorzystny stan jego zdrowia, jednak wątpliwości budzi fakt, iż śmierć nastąpiła w dwa tygodnie po wygłoszeniu przez Chruszczowa przemówienia. Referat Chruszczowa był impulsem, który przyspieszył procesdestalinizacji – „odwilży, trwający w państwachbloku wschodniego od czasu śmierci Stalina w 1953. Śmierć Bieruta przyspieszyła ten proces w Polsce, zamykając w historiiPRL epokę stalinizmu i wzmogła konflikty w kierownictwie PZPR o władzę. Na skutek rozliczeń w partii usunięto 2 pozostałych przedstawicieli tzw. „wielkiej trójki”, sprawujących wraz z Bierutem niemalże niepodzielną władzę –Hilarego Minca iJakuba Bermana. Zwolniono także aresztowanych z polecenia Bieruta działaczy komunistycznych, m.in.Mariana Spychalskiego (zrobiono to już 6 marca 1956, kilka dni przed śmiercią Bieruta w Moskwie).
W związku ze śmiercią Bieruta w PRL została ogłoszonażałoba narodowa na dni 13–16 marca 1956[57]. 13 marca 1956 trumna ze zwłokami była wystawiona na widok publiczny w sali kolumnowej Domu Związków Zawodowych w Moskwie, gdzie zmarłego pożegnało ok. 100 tys. ludzi, zaś nazajutrz 14 marca ok. godz. 13 ciało przewieziono do Warszawy, gdzie wystawiono je na widok publiczny wgmachu KC PZPR tego samego i następnego dnia[58][59] (przy trumnie honorową wartę pełnili m.in. Jakub Berman,Józef Cyrankiewicz, Aleksander Zawadzki,Edward Ochab, Konstanty Rokossowski i wielu innych)[60]. Bolesław Bierut został pochowany 16 marca 1956 w Alei Zasłużonych naCmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera 4A-0-A)[61][62][63]. Na pogrzebie mowę żałobną wygłosił Edward Ochab. 20 marca 1956, na VI plenum KC PZPR z udziałem Chruszczowa,Edward Ochab został wybrany nowym I sekretarzem KC PZPR.
Okoliczności jego śmierci pozostają niejasne. Lekarze sowieccy z kliniki dla członków KC KPZR, do której trafił Bierut, stwierdzili, iż dolegało mu „coś na pograniczu grypy i zapalenia płuc”. Na podstawie tej nieprecyzyjnej diagnozy podjęto leczenie – zdaniem syna Bolesława Bieruta przeprowadzone „nieudolnie i mało odpowiedzialnie”. Oficjalne orzeczenie lekarskie wydane po śmierci przez grupę medyków radzieckich orazMieczysława Fejgina (naczelny internista lecznicyMinisterstwa Zdrowia) wskazało, że Bierut od końca lutego 1956 chorował nagrypę izapalenie płuc, w nocy 11/12 marca przeszedłzawał serca, a 12 marca o godz. 23:35 czasu moskiewskiego zmarł, zaś przyczyną zgonu wykazaną w sekcji zwłok byłzator wywołany przeznarastającyzakrzeptętnicy płucnej[64][41]. Inną przyczynę śmierci – zawał serca – podało 13 marcaPolskie Radio, co nie musi stanowić sprzeczności, jako że zawał został wymieniony w orzeczeniu lekarskim jako poprzedzający zgon[55].
Snuto różne przypuszczenia co do okoliczności jego śmierci, nie wykluczając otrucia[65] orazsamobójstwa[55] – popełnionego rzekomo na wieść o zebraniu w Warszawie 3 marca 1956, z inicjatywy Biura Politycznego PZPR, narady centralnego aktywu partyjnego, na której potępiono politykę stalinizacji (co pośrednio uderzało w samego Bieruta, jako odpowiedzialnego za ten proces w Polsce). Istnieje również hipoteza, choć niewystarczająco wiarygodna, iż Bolesław Bierut został zastrzelony[41] przez członka Biura Politycznego KC PZPR i jednocześnie agenta sowieckiego,Franciszka Mazura, na polecenie polskich lub sowieckich mocodawców[41]. Rozgłos w Polsce[55] zyskałaplotka, jakoby Bolesław Bierut został celowo zlikwidowany przez Rosjan, ponieważ mógł być istotną przeszkodą w procesie destalinizacji, ogłoszonym przez Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR[55]. Żadnej z hipotez nie udało się do tej pory potwierdzić, jednak powątpiewanie w oficjalną przyczynę śmierci było powszechne[55] – wyrażano je nawet na spotkaniach PZPR. Po Polsce krążyły w owym czasie powiedzenia na temat podróży Bieruta do Moskwy: „pojechał w futerku, a wrócił w kuferku”[66] czy „pojechał dumnie, a wrócił w trumnie”[67], „zjadł ciastko z Kremlem” lub też „Pojechał w salonce, a wrócił w jesionce”.
Rzeczywistą przyczyną śmierci był, najprawdopodobniej, utrzymujący się od dłuższego czasu niekorzystny stan zdrowia Bolesława Bieruta – co najmniej od 1955 cierpiał on na postępującąmiażdżycę i chorobęnerek[55].
Z usposobienia małomówny i nieśmiały, uczuciowo związany z wieloma kobietami, m.in. zMałgorzatą Fornalską (córkaAleksandra Jasińska-Kania) iWandą Górską (aktywistką PPR, od grudnia 1943 jego łączniczką[68], później sekretarką[69]). Od 3 lipca 1921[70] żonaty zJaniną Górzyńską (córkaKrystyna Bierut-Maminajszwili i synJan Chyliński pełniący w latach 1978–1981 urządambasadora PRL wBonn).
W okresie PRL Bolesław Bierut zawsze zajmował honorowe miejsce w komunistycznej tradycji[41]. W zależności od aktualnej polityki elit władzy był różnie oceniany, jednak ograniczona krytyka, która się okresowo pojawiała, nie spowodowała, iż dokonano głębszego rozliczenia jego zbrodniczych działań. W latach 50., gdy stał na czele PZPR, sławiono go na wszelkie sposoby[41], historycy pisali, iż np.: „zdemaskował prawicowo-nacjonalistyczne odchylenie, ujawnił jego istotę, walczył z nacjonalizmem, uczył miłości do Związku Radzieckiego”[41], podkreślano też jego rolę „w tworzeniu podstaw socjalizmu w Polsce oraz zjednoczeniu polskiego ruchu robotniczego”[41] (Henryk Rechowicz).Andrzej Werblan stwierdził, iż „sprawiał doskonałe wrażenie na ludziach, z którymi rozmawiał”[41]. Poupadku komunizmu w Polsce w 1989, próbę obrony Bolesława Bieruta podjął jego syn Jan Chyliński. W swoich wspomnieniach wydanych w 1999 (Jaki był Bolesław Bierut) napisał m.in., iż jego ojciec „był pragmatycznym działaczem państwowym, który w bardzo trudnych czasach wziął na siebie odpowiedzialność za losy narodu”[41].
W ocenie polityków zachodnich, którzy go poznali, wypadał niekorzystnie – np.Anthony Eden widział w nim „szczura, który zachowuje się wobec Rosjan uniżenie, by nie powiedzieć służalczo”[41]. Jego współpracownicy zauważali charakterystyczny dla stalinowskich aparatczyków „nawyk mówienia nie od razu i w otwartej formie tego, co się naprawdę myśli i czuje”[41] (sekretarz prasowy S. Łukasiewicz). Z kolei były dowódcaKorpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego gen.Włodzimierz Muś podkreślał akceptację Bieruta dla stosowania brutalnych metod śledczych, pisząc: „jego ingerencje w prowadzone śledztwa, szczegółowe studiowanie akt spraw, adnotacje czynione na marginesie protokółów przesłuchań świadczą, że natura ciągnęła wilka do lasu. [...] proponował na marginesie czynionych uwag warianty przesłuchań [...] W wariancie piątym, na przykład, przewidywano tortury. Te metody prowadzenia śledztwa były więc Bierutowi znane. Przyzwalał na nie”[41].
Józef Światło, zbiegły na Zachód oficer MBP, określił go jako „agenta sowieckiego, pokornego, lojalnego i oddanego”[41]. Z kolei zdaniem historykaNormana Daviesa Bierut w swoich działaniach w tzw.okresie stalinowskim w historiiEuropy Wschodniej (1945–1953) w rzeczywistości niczym nie różnił się od Józefa Stalina[71]. Davies ujął to następująco: „Na tle nowo powstałej galaktyki Stalin był dalej „słoneczkiem, które świeciło najjaśniejszym blaskiem”. Ale w każdym z państw satelickich wprowadzono na orbitę wiele mniejszych słoneczek, lokalnych małych Stalinów. Bierut,Gottwald,Rákosi,Ulbricht,Gheorghiu-Dej,Żiwkow,Tito,Hodża – wszystko to były szkolone w Moskwie klony Stalina. Pochlebstwem byłoby nazwać ich marionetkami”[71].
W ocenie dzisiejszych historyków był jednym z największych, jeśli nie największym, zbrodniarzem w całej historii Polski – człowiekiem odpowiedzialnym za śmierć wielu tysięcy ludzi[72]. Jako głowa państwa nie skorzystał zprawa łaski[18] wobec setek osób skazanych z przyczyn politycznych na karę śmierci. Zdaniem polskich historykówAndrzeja Szwarca,Marka Urbańskiego iPawła Wieczorkiewicza: „Bieruta oczywiście niczym usprawiedliwić się nie da. Tak jak potoczna świadomość nie zachowała w pamięci nazwisktargowiczan – realizatorów kolonialnej politykiKatarzyny Wielkiej po II rozbiorze Rzeczypospolitej – tak i on pozostanie w niej, najwyżej nawiasowo, jako przykład narodowego zaprzaństwa. Nie da się go uwolnić od odpowiedzialności za ludobójcze zbrodnie reżimu, któremu przewodził”[41].
Zobacz też:Kult jednostki.Na wzór kultu Stalina w PRL uprawiano skromniejszy kult Bieruta, np. w 1950 r. pomorskiej wsi Modrowo nadano nazwęBolesławowo[73], a w 1946 nazwano ku czci Bieruta dolnośląskieBierutowice, należące obecnie doKarpacza i określane potocznie jako Karpacz Górny. Przejściowo istniało także Bierutowo (obecniePomorska Wieś).
Huta Częstochowa (1952–1989),Pałac Młodzieży w Katowicach (1951–1990) iUniwersytet Wrocławski (1952–1989) nosiły imię Bolesława Bieruta. Zmiana nazwy uniwersytetu została zaakcentowana studenckim happeningiem pod nazwą „B.B. adieu!”.
Po przemianach społeczno-gospodarczych w Polsce w 1989, większość pomników Bieruta przeniesiono do Muzeum Socrealizmu mieszczącego się wKozłówce.
Obecnie wMińsku naBiałorusi istnieje ulica Bolesława Bieruta[74]. W okresie PRL jego nazwę nosiłyFabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie, a także plac (ob. Izaaka Singera) i ulica od niego odchodząca (ob.Lwowska) do 1991. W Warszawie, od 25 października 1976 do 29 czerwca 1989 na terenie obecnej dzielnicyPraga-Południe (osiedleGocław) istniała ulica imienia Bolesława Bieruta[75].
Postać Bolesława Bieruta pojawiła się w filmach –Żołnierze wolności (1977, reż.Jurij Ozierow), gdzie grał goIgnacy Gogolewski orazPan T. (2019, reż.Marcin Krzyształowicz), w którym w tę postać wcielił sięJerzy Bończak.
Bolesław Bierut ukazał się na następujących znakach pocztowych:
|
|
|
.svg)
| Przewodniczący |
|
|---|---|
| Członkowie |
|
| II Rzeczpospolita (1918–1939) |
|
|---|---|
| Rząd RP na Uchodźstwie (1939–1990) |
|
| Rzeczpospolita Polska (1944–1952) |
|
| Polska Rzeczpospolita Ludowa (1952–1989) |
|
| III Rzeczpospolita (od 1989) |
|
| Pełniący obowiązki prezydenta RP |
|
| Zobacz też |
|
