53°35′N 25°49′E/53,583333 25,816667| Wojna polsko-bolszewicka | |||
| Czas | 18 kwietnia 1919 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | podNowogródkiem | ||
| Terytorium | |||
| Wynik | zwycięstwo D L-B | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
Położenie na mapie Polski w 1939 r.  | |||
| 53°35′N 25°49′E/53,583333 25,816667 | |||
Bitwa pod Nowogródkiem –walkigrupy mjr. Leona Zawistowskiego z oddziałamiZachodniej Dywizji Strzelców toczone w początkowym okresiewojny polsko-bolszewickiej.
W ostatnich miesiącach 1918 i w pierwszych 1919 na wschodnich krańcach odradzającej się Rzeczypospolitej stacjonowały wojska niemieckieOber-Ostu. Ich ewakuacja powodowała, że opuszczane przez nie tereny od wschodu zajmowałaArmia Czerwona. Jednocześnie od zachodu podchodziły oddziały odradzającego sięWojska Polskiego[2]. W lutym 1919 oddziały polskie weszły w kontakt bojowy z jednostkami Armii Czerwonej. Rozpoczęła się nigdy niewypowiedziana wojna polsko-bolszewicka[3]. W tym okresie oddziały polskie prowadziły ograniczone działania zaczepne[4]. W połowie lutego front polsko-sowiecki ustalił się na linii rzekiSzczary[5]. 26 marca 1919 marszałekJózef Piłsudski przedstawił wBrześciu plan wyzwoleniaWilna. Plan przewidywał też wykonanieuderzenia demonstracyjnego naBaranowicze,Lidę iNowogródek. Miały one odwrócić uwagę dowództwa sowieckiejDywizji Zachodniej od głównego kierunku uderzenia, jakim był kierunek wileński[6][7].
Osobny artykuł:Zajęcie Wilna.Zadanie opanowania Baranowicz i Nowogródka powierzono oddziałom „Frontu rzeki Szczary” gen.Adama Mokrzeckiego. Dysponował on dziewięcioma batalionami piechoty,3. i9 pułkiem ułanów,grupą jazdy mjr. Dąbrowskiego i trzema bateriami artylerii[8]. Dla Józefa Piłsudskiego celem działań prowadzonych przez tę częśćDywizji Litewsko-Białoruskiej na Nowogródek i Baranowicze było nie tyle opanowanie tych miast, co związanie dużych sił nieprzyjacielskich[9].
| Jednostka | Dowódca | Podporządkowanie |
 Wojsko Polskie | ||
|---|---|---|
| dowództwo Dywizji Lit.-Biał. | gen.Stanisław Szeptycki | Fr. Litewsko-Białoruski |
| ⇒grupa mjr. Zawistowskiego | mjrLeon Zawistowski | Dywizja L-B |
| →Kowieński pułk strzelców | gr. mjr. Zawistowskiego | |
| → II/Białostockiego ps (1 i 5 komp.) | por.Marian Turkowski | |
| → 1 szwadron10 pułku ułanów | por. Wielowiejski | |
| → dwa plutony5 pułku ułanów | ||
| → 3 bateria8 pułku artylerii polowej | ||
| → pluton artylerii ciężkiej | ||
 Armia Czerwona | ||
| dowództwoDywizji Zachodniej | Roman Łągwa | Armia Zachodnia |
Podczas polskiej wyprawy na Wilno oraz równoczesnego uderzenia na Lidę i Baranowicze, zadanie zdobycia Nowogródka powierzono grupie mjr.Leona Zawistowskiego. W jej skład wchodził Kowieński pułk strzelców, II batalion Białostockiego pułku strzelców, szwadron 10 pułku ułanów, dwa plutony 5 pułku ułanów, 3 bateria 8 pułku artylerii polowej i pluton artylerii ciężkiej[10][11][12]. Prawe skrzydło grupy utrzymywało łączność taktyczną z grupą płk.Aleksandra Boruszczaka, nacierającą na Baranowicze, lewe z grupą zaniemeńską gen. Józefa Lasockiego, maszerującą na Lidę.
Nocą z 14 na 15 kwietnia oddziały mjr. Zawistowskiego podeszły podNowojelnię i z marszu uderzyły na sowieckie pozycje. Przeciwnik, uprzedzony przez ludność o nadciąganiu Polaków, stawił jednak zacięty opór.Natarcie kowieńskiego pułku trzykrotnie załamał celny ogień czerwonoarmistów. Dopiero manewrobejścia wykonany szwadronem 10 pułku ułanów dał Polakom przewagę, Sowieci wycofali się z Nowojelni w kierunku na Nowogródek. Nastacji Nowojelna zdobyto wielkie składy granatów ręcznych, granatników, amunicji, a także narzędzia saperskie.
Po jednodniowym odpoczynku Grupa ruszyła do dalszych działań[13][14].18 kwietnia oddziały polskie dotarły pod Nowogródek[15]. Miasta broniły dwa bataliony strzelców i dwa szwadrony kawalerii. Nacierające z marszu od zachodu i od południa oddziały polskie zostały zatrzymane silnym ogniembroni maszynowej. Dowódca grupy nakazał 4/Kowieńskiego pułku strzelców obejść przezBoczkowicze iBryziankę stanowiska nieprzyjaciela od północy i zająć panującą nad miastem górę Mendoga. Kompania wykonała zadanie i ogniem broni maszynowej rozpoczęła ostrzał centrum miasta. Sowieci, przekonani o rysującym sięokrążeniu, opuścili dobrze umocnione pozycje na wzgórzach i rozpoczęli odwrót. Wtedy dodziałań weszła polska jazda. Obeszła ona miasto od południa i uderzyła na przeciwnika. Sowieci wycofali się naLubczę[16], w kierunkupuszczy Nalibockiej[14].
Opanowanie Nowogródka umożliwiło wojskom polskim obsadzenie linii starych okopów niemieckich nadNiemnem iSerweczem[16].
