| Wojna polsko-bolszewicka | |||
| Czas | 13–16 maja 1920 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | pod Krzyżopolem[a] | ||
| Terytorium | |||
| Przyczyna | |||
| Wynik | zwycięstwo Polaków | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Siły | |||
| |||
| brak współrzędnych | |||
Bitwa pod Krzyżopolem – walki polskiego51 pułku piechoty Strzelców Kresowych z oddziałami sowieckiej60 Dywizji Strzelców toczone w okresie II fazyoperacji kijowskiej w czasiewojny polsko-bolszewickiej.
25 kwietnia rozpoczęła siępolska ofensywa na Ukrainie[2][3]. Zgrupowane na froncie odStarej Uszycy nadDniestrem poPrypeć trzy polskie armie uderzyły na wschód[4][5].
Po stronie sowieckiej broniły się12 ArmiaSiergieja Mieżeninowa w składzie7.,44. i58 DS oraz17 DK, która osłaniała kierunekkijowski ibiałocerkiewski, a na lewym skrzydle14 ArmiaIjeronima Uborewicza w składzie21.,41.,45. i60 DS oraz8 DK broniąca kierunkuŻmerynka-Bracław[6].
Osobny artykuł:wyprawa kijowska.Podczas polskiej ofensywy na Ukrainie 6 Armia gen.Wacława Iwaszkiewicza-Rudoszańskiego realizowała cele pomocnicze[7]. Jej12 Dywizja Piechoty prowadziłanatarcie wzdłuż linii kolejowejŻmerynka –Odessa[8].
| Jednostka | Dowódca | Podporządkowanie |
 Wojsko Polskie | ||
|---|---|---|
| 12 Dywizja Piechoty | gen.Marian Januszajtis | 6 Armia |
| ⇒51 pułk piechoty | płkMarian Kukiel | 12 Dywizja Piechoty |
| → III/ 51 pułku piechoty | kpt.Wojciech Tyczyński | |
| – 5/51 pułku piechoty | ppor.Wojciech Wójcik | |
| – 6/51 pułku piechoty | por.Józef Zawadzki | |
| – 7/51 pułku piechoty | ppor.Jerzy Machniak | |
| – 8/51 pułku piechoty | ppor.Alojzy Stupka | |
| ⇒12 pułk artylerii polowej | ||
| ⇒ pociąg pancerny „Pionier” | ||
| ⇒ pociąg pancerny „Iwaszkiewicz” | ||
 Armia Czerwona | ||
| 60 Dywizja Strzelców | komdyw. P. Iwanow | 14 Armia |
| ⇒ 180 Brygada Strzelców | 60 DS | |
| → 540 pułk strzelców | ||
13 maja51 pułk piechoty, wspierany przez dwie baterie12 pułku artylerii polowej i pociągi pancerne „Iwaszkiewicz” oraz „Pionier”, uderzył na broniony przez oddziały 60 Dywizji StrzelcówKrzyżopol. II batalion nacierał na wzgórza między wsią Altanka a lasem na wzgórzu 297, III batalion, bez 9 kompanii, na wzgórza między Kniażewem a stacją kolejową Kniaźpol, 9 kompania wraz z pociągiem pancernym „Pionier” – wzdłuż toru kolejowego. I batalion stanowił odwód pułku[9].
Walki rozpoczęły się we wczesnych godzinach rannych. I batalion złamał opór przeciwnika na wzgórzu 297, skierował się na leśniczówkę Dubowo i podchodził pod stację kolejową Krzyżopol od południa. III batalion stoczył ciężką walkę o Kniaźpol.Kontratak sowieckiejkawalerii odparł dopiero ogniemkarabinów maszynowych pociąg pancerny „Pionier”. O polskim sukcesie zdecydowałoobejście przez 9 kompanię Kniaźpola, a przeciwnikwycofał się na stację kolejową Krzyżopol[10]. Rozmieszczeni na dogodnym doobrony terenie Sowieci bronili się skutecznie. II batalion musiał obejść stację od południa i zagrozić odcięciem sowieckichpancerek. Zagrożeni okrążeniem Sowieci około 15.00 wycofali się ze stacji. Tymczasem dowódca pułku wprowadził do walki także odwodowy I batalion. Około południa zdobył on wieśCzobotarki[11]. Zdobyciem stacji kolejowej Krzyżopol pułk zakończył działania w ramach ofensywy wojsk polskich na Ukrainie i rozpoczął okres uporczywych walk o utrzymanie Krzyżopola – najbardziej na południowy wschód wysuniętego punktu na froncie6 Armii. Straty pułku w tym dniu to 1 zabity i 13 rannych. Pułk wziął kilku jeńców i zdobył obficie zaopatrzony magazyn kolejowy[11].
W rejonie Krzyżpolapułk przeszedł doobrony. Miasteczka bronił II batalion, w pobliskiej Czobotarce stanął I batalion, a odwód stanowił III batalion i wraz z dowództwem pułku rozlokował się w Kniażewie. Na lewym skrzydle do obrony przeszedł54 pułk piechoty ze sztabem w Sokołówce, na prawym4 pułk strzelców podhalańskich z dowództwem w Miastkówce[8]. 15 maja na Krzyżopol uderzyła180 Brygada Strzelców. II batalion obsadził stację kolejową Krzyżopol dwiema kompaniami: 5 kompania zajęła stanowiska na zachód od toru, a 7. na wschód. Pozostałe kompanie rozmieszczone były w centrum miejscowości i stanowiłyodwód. Pobliskie wsie: Nowosiółki, Tarnówka Wielka i Mała nie były bronione[12].
Po zajęciu przez przeciwnika Nowosiółek, dowódca batalionu ocenił, że nieprzyjaciel uderzy na Krzyżopol od zachodu i zdecydował się przerzucić 8 kompanię z Krzyżopola na prawe skrzydło, by wewspółdziałaniu z 5 kompanią móc skuteczniekontratakować[12]. Sowieci wyprowadzili jednakgłówne uderzenie z lasu na południowy wschód od linii kolejowej w lewe skrzydło II batalionu. Pierwszy atak odparły ogniem karabinów maszynowych 7. i 8 kompania. Przeciwnik ponowił jednak natarcie i wtargnął do Krzyżopola. Rozgorzały walki uliczne, podczas którychczerwonoarmistów wsparli miejscowikomuniści. Ciężko ranny został dowódca 6 kompanii por.Józef Zawadzki, adowodzenie nad dwoma kompaniami przejął dowódca 7 kompanii ppor.Jerzy Machniak. Kompanie, ulegając liczebnej przewadze, wycofały się, a Sowieci zajęli część miejscowości. Skutecznie kontratakowała 8/51 pułku piechoty ppor.Alojzego Stupki, która wykorzystując pagórkowaty teren, obeszła Krzyżopol i uderzyła na prawe skrzydło sowieckich oddziałów. Powodzenie kompanii wykorzystały pozostałe kompanie i, prowadzone do ataku przez dowódcę II batalionu kpt. Tyczyńskiego, odzyskały teren. W tym czasie 5 kompania ppor. Wójcika uderzyła na Nowosiółki i zajęła je[13].
16 maja Sowieci zaatakowali I batalion rozmieszczony w Czobotarce. 1 i 3 kompania wycofała się z wioski. Wieczorem dowódca I batalionu zorganizował kontratak i przy wsparciu 3 baterii12 pułku artylerii polowej odzyskał miejscowość. Po tej porażce Sowieci zrezygnowali z prób przełamania obrony w rejonie 51 pułku piechoty Strzelców Kresowych[8].