51 chorągwi, ok. 21 tys. konnegorycerstwa (w tym ok. 230braci zakonnych[2]), 6 tys. pieszych i artylerzystów
50chorągwi polskich (z królestwa, Mazowsza, Płocka, Bełzu, Podola, Mołdawii oraz najemnicy czescy), 40 chorągwi litewskich (Litwini iRusini z Wielkiego Księstwa,Tatarzy Dżalal ad-Dina, prywatna chorągiew Lingwena); ok. 29 tys. żołnierzy (2/3 z nich to rycerze polscy)
Straty
8 tys. zabitych 14 tys. pojmanych
od 2 do 3 tys. zabitych
Położenie na mapie gminy Grunwald
miejsce bitwy
Położenie na mapie Polski
miejsce bitwy
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Bitwa ta zakończyła się zwycięstwem wojsk polsko-litewskich i pogromem sił krzyżackich, nie została jednak wykorzystana do całkowitego zniszczenia zakonu. Nie zdobyto Malborka – stolicy Zakonu – ponieważ wygasał rozejm Witolda z inflancką gałęzią Zakonu na północy (korzystny w czasie bitwy) i wojska litewskie rozpoczęły odwrót[5], niepewna była także sytuacja na południowych granicach Królestwa, zagrożonych atakiem przez ówczesnego sojusznika Zakonu, węgierskiego królaZygmunta Luksemburczyka. Pomimo poddawania się wojskom królewskim przez pruskie miasta (Olsztynek, Morąg, Dzierzgoń, Główne Miasto Gdańsk, Stare Miasto Toruń, Chełmno, Elbląg), obrońca Malborka, komtur ŚwieciaHenryk von Plauen, miał w dyspozycji jeszcze ponad 200 czynnych braci rycerzy oraz 362 komturie zakonne rozsiane po całej Europie, do których słał listy o pomoc. Marsz wojska dowodzonego przez Jagiełłę na Malbork był powolny[6]. Do 22 lipca 1410 roku – kiedy to pod Malbork dotarły pierwsze oddziały armii polsko-litewskiej – zamek w Malborku był już gotowy do obrony, a jego oblężenie okazało się nieskuteczne. Okres ten kończy zwycięska bitwa rycerstwa polskiegopod Koronowem i I pokój toruński[7].
W tej sytuacji w 1226 rokuksiążę mazowiecki Konrad zaprosił, za namowąJadwigi Śląskiej, na swoje ziemie zakon krzyżacki, oddając mu w dzierżawęziemię chełmińską, gdzie zakon znalazł dogodną bazę do walk z plemionamiPrusów, które zagrażały ciągłymi najazdami północnym rubieżom Mazowsza[9]. CesarzFryderyk II oraz papieżGrzegorz IX oficjalnie zezwolili zakonowi założyć swoje własne księstwo na terenach odebranych Prusom. Formalnie księstwo to miało stać się częścią Świętego Cesarstwa Rzymskiego i jednocześnie lennemksiążąt mazowieckich.
Oprócz napływania kolejnych braci i kolonistów niemieckich[10], zakon otrzymał wsparcie papieża – wyprawy przeciw Prusom zyskały rangę krucjat, w których brali udział także polscy książęta. W 1235 do Krzyżaków przyłączyli siębracia dobrzyńscy[11], a w 1237zakon kawalerów mieczowych zawarł z nimi sojusz polityczno-militarny, będący właściwie unią tych dwóch zakonów.
W XIII wiekustosunki polsko-krzyżackie były dobre, lecz wiek XIV – wraz ze wzrostem potęgi zakonu – przyniósł zmianę. Będąc królem Polski,Wacław II Czeski zawarł zBrandenburczykami umowę, na mocy której miał oddaćPomorze Gdańskie w zamian zaNową Marchię. Ostatecznie do zamiany nie doszło z powodu śmierci króla, jednak w 1308 Brandenburgia postanowiła skorzystać ze słabości państwaWładysława Łokietka i zajęła Pomorze[12]. Książę zmuszony był zwrócić się o pomoc do Krzyżaków, którzy wyparli najeźdźców. Za swoją pomoc zażądali jednak wysokiej zapłaty, przewyższającej wartość odbitych ziem. Wobec odmowy zapłaty przez Władysława zagarnęli całe Pomorze Gdańskie w 1309 roku. Osłabiona w tym czasie Polska, podzielona wciąż nadzielnice, nie była w stanie natychmiast przeciwstawić się agresji, co spowodowało utratę tych ziem na długie lata.
W 1320 roku królem Polski zostałWładysław I Łokietek, który wygrał proces z Krzyżakami przed sądem papieskim wInowrocławiu. Wyrok z 1321 roku nakazał im zwrot Pomorza Gdańskiego Polsce, ale zakon, mimo polskich akcji dyplomatycznych i orzeczeń sądów papieskich, nie zamierzał zwrócić tych ziem[13].
W 1331 doszło do zawarcia groźnego dla Polski sojuszuJana Luksemburskiego z Krzyżakami. Ci ostatni, licząc na wspólną akcję podKaliszem, najechali kraj od północy. Łokietek postanowił zaatakować część ich sił. 27 września 1331 roku doszło dostarcia podPłowcami naKujawach. Bitwa nie została jednoznacznie rozstrzygnięta, lecz to strona polska zrealizowała swój cel – kampania Krzyżaków na ziemiach polskich została przerwana. Jednak już 9 kwietnia 1332 roku zakon ponownie napadł na Polskę, zagarniając Kujawy iziemię dobrzyńską.
25 kwietnia 1333 na tronie polskim zasiadł syn poprzedniego króla,Kazimierz. Okazał się władcą niezwykle sprawnie poruszającym się w świecie dyplomacji. W 1335 doprowadził doI Zjazdu Wyszehradzkiego, na którym za cenę 20 tysięcy kopgroszy praskich[a] oraz uznanie zwierzchności Jana Luksemburskiego nadŚląskiem,król Czech zrzekł się wszelkich praw do korony polskiej[14]. Oznaczało to ostateczne przekreślenie sojuszu czesko-krzyżackiego. Ponadto usiłowano rozstrzygnąć sprawę utraconych przez Polskę ziem – jednak ponieważ rezultaty nie zadowalały króla polskiego, zdecydował się on na oddanie sprawy podsąd papieski. Wyrok z 16 września 1339 nakazywał zwrot Kujaw, ziemi dobrzyńskiej i Pomorza Gdańskiego. Był to już drugi wygrany przez stronę polską proces, ale Krzyżacy ponownie nie zgodzili się na oddanie zagrabionych ziem.
Tymczasem zmarł książęRusi HalickiejBolesław Jerzy II, który przed śmiercią uczynił swym sukcesoremKazimierza, co postawiło przed polską polityką zagraniczną nowe wyzwanie. Król musiał dokonać wyboru, gdyż Polska nie była wówczas na tyle silna, by podjąć się walki na dwóch frontach.
Kazimierz Wielki uznał, że lepszym nabytkiem dlaKorony byłoby uzyskanie terenów księstwa ruskiego, w związku z czym spór z zakonem należało załagodzić. W tych warunkach doszło w roku 1343 do zawarcia pokoju w Kaliszu, dzięki któremu zapewniony został rozejm, a Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską. Poza tym Kazimierz Wielki zachował tytuł władcy Pomorza Gdańskiego, co w przyszłości mogło stanowić podstawę do ewentualnych roszczeń ze strony polskiej[15].
W 1397 na ziemiach zakonu powstała organizacja mająca bronić interesów lokalnego społeczeństwa przed uciskiem krzyżackim:Związek Jaszczurczy. Początkowo swoim zasięgiem obejmował jedynie ziemię chełmińską, z czasem jednak się rozrósł i stał się podstawą dla kolejnej struktury:Związku Pruskiego[16].
Kolejny kryzys we wzajemnych stosunkach nastąpił w 1401, tuż po zawarciu przez Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskieunii wileńsko-radomskiej. Młodszy brat królaWładysława Jagiełły,Świdrygiełło, przeciwnikporozumienia polsko-litewskiego, stanął na czele buntu przeciwWitoldowi. Postanowił także poszukać wsparcia u Krzyżaków, którzy byli zainteresowani osłabieniem Litwy – jednak znów udało się zapobiec wojnie i w 1404 roku strony zawarłypokój w Raciążku, gdzie Witold przedstawił także polskie postulaty dotyczące kwestii utraconych ziem. Polska odkupiła ziemię dobrzyńską.
Tymczasem powrócił problemSantoka iDrezdenka, gdy w 1402 roku zakon krzyżacki nabyłNową Marchię. Podporządkowanie sobie tych grodów przez państwo zakonne doprowadziło do utwardzenia stanowiska Polski w kwestiach krzyżacko-litewskich. Gdywielkim mistrzem został zwolennik konfrontacyjnej polityki wobec Polski,Ulrich von Jungingen, wybuch wojny stał się już tylko kwestią czasu[17].
Źródła
Jedno z zachowanych źródeł dotyczących bitwy odkryte przez szwedzkiego historykaSvena Ekdahla. Anonimowy list datowany między rokiem 1411 a 1413.
Istnieje kilka zachowanych źródeł dotyczących bitwy pod Grunwaldem i większość z nich stanowią źródła polskie. Najważniejszym z nich jest tzw. „Kronika konfliktu” (łac.Cronica conflictus Wladislai regis Poloniae cum Cruciferis anno Christi 1410)[18], która została napisana przez naocznego świadka w roku, w którym bitwa się odbyła. Przypisywana jest ona podkanclerzemu Królestwa PolskiegoMikołajowi Trąbie, późniejszemu arcybiskupowi gnieźnieńskiemu lub sekretarzowi królewskiemuZbigniewowi Oleśnickiemu późniejszemu kardynałowi i biskupowi krakowskiemu. Kolejnym źródłem jest KronikaHistoriae Polonicae[19] spisana przezJana Długosza, który batalii grunwaldzkiej poświęcił kolejne dziełomanuskrypt pt.Banderia Prutenorum zawierający obrazy oraz łacińskie opisy flag krzyżackich zdobytych pod Grunwaldem. Niemieckim źródłem jest KronikaJohanna von Posilge.
W maju 1409 roku, krzyżacy zatrzymali statki wRagnecie, które zawierały zboże wysłane na Litwę przez Jagiełłę za zgodą mistrza[20]. W odpowiedzi na to, wojewoda Rambult przekroczył rzekęNiemen i opanował dwa zamki oraz dwa powiaty naŻmudzi[20]. Bunt rozprzestrzeniał się na Żmudzi. Agenci Witolda podróżowali po regionie, wydając rozkazy dotyczące prac nad drogami i przygotowań do wojny[20]. Wreszcie wiosną 1409, dzięki zabiegomwielkiego księcia litewskiegoWitolda, wybuchło antykrzyżackie powstanie naŻmudzi, abojarzy pod przywództwem Witolda połączyli swoje siły i opanowali cały region w imieniu wielkiego księcia[20]. Bojar Rambult został mianowany kasztelanem Żmudzi i obsadzał swoich podkomorznych w różnych miejscach[20]. Wielki mistrz zakonu, Ulrich von Jungingen, wystąpił do króla Polski, Władysława Jagiełły, o zachowanie neutralności Polski w konflikcie Zakonu z Litwą popierającą Żmudź[21], w przeciwnym razie grozili wojną[22]. Król odpowiedział, że w tak istotnej kwestii nie może podjąć decyzji bez konsultacji z panami koronnymi i że wyda ostateczną odpowiedź w dniu św. Aleksego tj.17 lipca[22]. Podczas zjazdu w dniu św. Aleksego w dniu 17 lipca 1409 roku wŁęczycy, omawiano kwestię odpowiedzi, którą planowano przekazać mistrzowi. W spotkaniu uczestniczyli trzej znaczący panowie, w tym arcybiskup gnieźnieńskiMikołaj z Kurowa[22].1 sierpnia pojechali do Malborka i stwierdzili, że Witold, wielki Książę Litewski, jest nie tylko bratem króla, ale również podlega Królestwu Polskiemu. Uważali, że nie jest właściwe wystawienie go na niebezpieczeństwo[22]. Zaproponowali rozwiązanie, które polegałoby na powstrzymaniu się od wojny i przekazaniu sporów do rozpatrzenia sędziom polubownym, wybranym przez obie strony[22]. Mistrz odpowiedział, że Zakon posiada prawa do Żmudzi, a król i Witold nie mają do niej żadnych roszczeń[22]. Zakon ma zamiar ukarać zdradę Żmudzinów i planuje przeprowadzić atak na tę ziemię[22]. Już 6 sierpnia wysłał Polakomdeklarację wojny, a 14 sierpnia król otrzymał wKorczynie wiadomość, że Krzyżacy oblężają Dobrzyń. Stało się to tak szybko, ponieważ Krzyżacy byli całkowicie przygotowani do wojny, nie tylko z Litwą i Żmudzią, ale także z Polską[23]. Ich wojsko było gotowe i rozciągało się wzdłuż granic Polski, począwszy odNowej Marchii[23], dalej komturowie słuchowski i tucholski stali przy granicy ziemi zwanej "Krainą". Główne siły zakonu znajdowały się w chełmińskiem[23]. Oczekiwano na posiłki zaciągane w Szczecińskiem,Miśnii,Turyngii,Brunszwiku iLuneburgu, ale były one słabe[23]. Tak czy inaczej w pierwszych dniach sierpnia 1409 roku oddziały zakonne przekroczyły granice Polski, zajęłyziemię dobrzyńską i najechałyKujawy iWielkopolskę.Dobrzyń został zdobyty po krótkim oporze,Lipno iRypin zostały złupione i zniszczone, aBobrowniki, po czterech dniach oblężenia, zostały podbite[23]. W tym czasie do obozu krzyżackiego pod Bobrownikami udał się arcybiskup gnieźnieńskiMikołaj Kurowski z polskimi możnymi aby negocjować pokój[24]. Mistrz zakonny odpowiedział, że oczekuje rekompensaty za poniesione koszty i straty dlatego zatrzyma sobie kraj i zamki zabrane[24]. Jeśli Polacy ustąpią muZłotorię, gotów jest ich ziemię opuścić i zgodzić się na pokój[24]. Nie mając pełnomocnictwa do zawarcia takiej ugody, poselstwo opuściło obóz krzyżacki[24].
W tym samym czasie mistrz poprowadził swoją armię w okolice Złotorii[24].Zamek był bombardowany przez 8 dni i w końcu zdobyty, a obrońców odeskortowano do Prus, choć większość poległa w wyniku bombardowań i najazdów. Jednocześnie armia krzyżacka i gdzie indziej nie pozostawała bezczynna. Gubernia Nowemarchijska przeprowadziła kilka ataków na sąsiednie państwo polskie, w szczególności próbowała oczyścić terytoriumDrezdenka[24]. Komturowie człuchowski i tucholski w ciągu 8 dni zniszczyli ziemie polskie, obrócili w popiół miastaSępólno Krajeńskie i Kamin należące do arcybiskupa gnieźnieńskiego[24], zdobylizamek bydgoski i miasto[24]. Komturowie ostródzki i brandenburski splądrowali ziemie księcia Jana Mazowieckiego i zabrali bogaty łup w postaci koni i bydła[24]. Do potyczki z Polakami nie doszło. Tylko książę mazowiecki Jan wraz z Rusinami i Tatarami wpadli na ziemię krzyżacką pod Działdowem i spalili 14 wsi[24].
Jagiełło szybko odzyskał Kujawy i odbiłBydgoszcz, ale działania militarne kampanii 1409 roku na tym zakończono. 8 października 1409 roku podzamkiem bydgoskim zawartorozejm, który miał obowiązywać„do dnia św. Jana”[25] – 24 czerwca 1410 roku. W umowie pośredniczyli książęta śląscy przysłani przez króla czeskiegoWacława: wrocławski, świdnicki ioleśnicki. Na mocy rozejmuziemia dobrzyńska pozostała w rękach krzyżackich, a spór miał rozstrzygnąćkról czeski. Zapisy rozejmu, z pozoru bardzo korzystne dla strony krzyżackiej, dawały Jagielle czas na zorganizowanie wyprawy wojennej w roku następnym. WKrakowie iMalborku rozpoczęto przygotowania do decydującego starcia. Obie strony położyły nacisk na działania dyplomatyczne. Krzyżacy już w grudniu 1409 roku zawarli sojusz z królem węgierskim,Zygmuntem Luksemburskim, który usiłował rozbić unię polsko-litewską. Po stronie Zakonu opowiedzieli sięksiążęta Pomorza Zachodniego, którzy jednak wkrótce się podzielili: książęta szczecińscy pozostali po stronie Zakonu, aKazimierz V wziął udział w bitwie po stronie krzyżackiej, natomiast książę słupskiBogusław VIII Magnus przeszedł na stronę Polski i posiłkował stronę polską pod Grunwaldem. Pospieszyli też liczni rycerze z zachodniej Europy. Państwa Unii zawarłypokój zWielkim Księstwem Moskiewskim oraz przymierze zMołdawią. Gotowość pomocy zaoferował pretendent do tronu tatarskiego, lennik wielkiego księcia Witolda,chanZłotej OrdyDżalal ad-Din, synTochtamysza. Wszystkie strony dokonały zaciągu rycerzy. Polacy prowadzili werbunek w Czechach (stąd przybyło niemal 3000 zaciężnych pod wodzą Jana Sokoła)[21].
Planowanie
Szczegółowy polski plan wojenny kampanii 1410 roku zaplanowano prawdopodobnie wBrześciu Litewskim w grudniu 1409, podczas narady króla Jagiełły z Witoldem, z udziałem podkanclerzego koronnegoMikołaja Trąby. Główne natarcie postanowiono skierować na Malbork z zamiarem zmuszenia Zakonu do podjęcia walnej rozprawy. Jako miejsce ostatecznej koncentracji wojsk wybranoCzerwińsk nad Wisłą[26].
Przygotowania militarne
Mapa kampanii grunwaldzkiej latem 1410 roku
Zakon był świadom przygotowań strony polsko-litewskiej i spodziewał się dwukierunkowego ataku – Polaków na Pomorze Gdańskie i Litwinów w kierunku Żmudzi. By odeprzeć to zagrożenie, Ulrich von Jungingen skoncentrował część swych sił podŚwieciem, pozostawiając jednocześnie znaczną część swej armii w zamkach na wschodzie – wRagnecie w pobliżuGiżycka iMemelu (Kłajpeda)[27]. Polacy i Litwini nadal ukrywali swoje intencje, organizując kilka rajdów głęboko na terytorium wroga. Ulrich von Jungingen poprosił o przedłużenie rozejmu do 4 lipca, by mogli przybyć zaciężni z zachodniej Europy. Strona polsko-litewska miała wystarczająco dużo czasu, żeby zebrać siły.
30 czerwca 1410 oddziały z Wielkopolski i Małopolski przekroczyły pod Czerwińskiem Wisłę, pomoście pontonowym, i 2 lipca połączyły się z siłami z Mazowsza i Litwy[28]. Połączone wojska dzień później podjęły marsz, pozorując atak na zajętą przez Krzyżaków w roku poprzednim ziemię dobrzyńską, ale po tygodniu wkroczyły na terytorium zakonu krzyżackiego, kierując się wprost na stolicę zakonu w Malborku. Krzyżacy zostali całkowicie zaskoczeni.
5 lipca doszło do potyczki wojska pod dowództwemJanusza Brzozogłowego, który pokonał krzyżacką załogę Świecia. Następnie do Jagiełły przybyli posłowieZygmunta Luksemburczyka, którzy proponowali przeprowadzeniesądu polubownego z udziałem króla Węgier. Jagiełło postawił jednak twarde warunki w przewidywaniu, że Krzyżacy je odrzucą. (W obecności posłańców węgierskich, 6 lipca, Witold przeprowadził przegląd wojsk.) Ulrich von Jungingen odpowiedział, że uczyni wszystko, by zniszczyć siły przeciwnika. 7 lipca wojska polsko-litewskie zajęłyBądzyn, ujawniając tym samym, iż zmierzają w głąb terytorium państwa krzyżackiego. Pod Bądzynem zatrzymały się na dwa dni, po czym kontynuowały marsz i 9 lipca weszły na terytorium Prus. Po przebyciu granicy po raz pierwszy podniesiono wszystkie chorągwie i odśpiewanoBogurodzicę. 10 lipca sprzymierzeni wyruszyli ze swojego obozu podLidzbarkiem, pozostawiając w nim część sił. Po dwóch milach (ok. 15 km) marszu podjazd polski natknął się na spore siły nieprzyjaciela, które obsadziły przeprawę nadDrwęcą podKurzętnikiem. Okazało się, że Ulrich von Jungingen rozpoczął pospieszną koncentrację swoich wojsk przez wycofanie ich spod Świecia i zdecydował się zorganizować linię obrony na rzece Drwęcy[29][30][31].
Makietazamku w Kurzętniku znajdująca się w Parku miniatur zamków krzyżackich Ziemi Chełmińskiej wChełmnie
Brody przez rzekę były ufortyfikowane przy pomocy palisad, a pobliskizamek w Kurzętniku wzmocniony. Po naradzie z powołaną radą wojenną, Jagiełło postanowił ominąć zastawioną pułapkę i obejść źródła Drwęcy od wschodu. WojskaUnii wycofały się 11 lipca spod Kurzętnika[32] i następnie przezLidzbark Welski iDziałdowo (a ich część, prawdopodobnie oddziały litewskie i tatarskie, również przezNidzicę) kontynuowały marsz w kierunku Malborka. 13 lipca siły sprzymierzonych dotarły do miasta (izamku)Dąbrówna, które zostało zdobyte, splądrowane i spalone. Po jednodniowym postoju pod Dąbrównem wojska polsko-litewskie ruszyły, przed świtem 15 lipca,wszystkimi drogami w kierunkuUlnowa i jezioraLubień na wschód od Grunwaldu, gdzie rozłożyły się obozami. Tymczasem wojska krzyżackie, po odejściu wojsk polsko-litewskich znad Drwęcy, pomaszerowały przezBratian iLubawę w kierunkuStębarka, z zamiarem przecięcia drogi wojskom królewskim[33].
Okolice wiosek Grunwald, Łodwigowo i Stębark to teren pofałdowany, przecięty sporym strumieniem i obfitujący w jeziora, o wzgórzach sięgających nawet 200 m, ale łagodnych w spadku i przedzielonych rozległymi dolinami. Teren był częściowo zalesiony, a wzdłuż dróg ze Stębarku do Łodwigowa rosły rozłożyste dęby. Szata roślinna, w roku 1410 znacznie bogatsza niż obecnie, jak również uformowanie terenu, nie pozwalały zorientować się co do jakości i ilości wojsk przeciwnika, których po prostu nie było widać[34]. Ulrich von Jungingen wybrał więc pole bitwy dobrze, gdyż znakomicie nadawało się ono do przygotowywania zasadzek i niespodziewanych manewrów. Jednak teren nieprzejrzysty dla Polaków i Litwinów nie stawał się przejrzystszym dla Krzyżaków – pojął to również Jagiełło, który z Witoldem i towarzyszącymi im rycerzami objeżdżał okolicę rankiem 15 lipca[35].
Kamień JagiełłyZawisza Czarny z Garbowa na obrazie MatejkiRuiny kaplicy wzniesionej w miejscu pochówku poległych w czasie bitwyWitold w wyobrażeniu Jana Matejki. Na obłoku przedstawiony jestświęty Stanisław[b]
Rankiem 15 lipca 1410 roku obie armie stanęły naprzeciw siebie. Wojska polskie i litewskie rozlokowane były na wschód od Łodwigowa i Stębarka, na skraju i częściowo w lasach, w pobliżu jezioraLubień. Lewe skrzydło tworzyły główne siły polskie, pod dowództwem marszałkaZbigniewa z Brzezia i składały się w większości zciężkiej jazdy. Prawe skrzydło wojsk koalicji tworzyło rycerstwo z Wielkiego Księstwa Litewskiego, pod dowództwem wielkiego księcia Witolda, składające się w większości zlekkiej kawalerii. Wśród sił prawego skrzydła były chorągwie z całej Litwy, jak również posiłkowe oddziałyTatarów, prowadzone przezchanaDżalal ad-Dina, oddziały mołdawskie przysłane przezhospodaraAleksandra Dobrego oraz prawdopodobnie oddziałyserbskie. Centrum stanowiły zaciężne rycerstwo z Czech i Śląska oraz trzy chorągwiesmoleńskie. Całością wojskunii dowodził król Władysław Jagiełło.
Jak podajeJan Długosz, przed rozpoczęciem batalii trzystu najemnych żołnierzy czeskich wycofało się bez wiedzy króla z pola bitwy. Zawrócili jednak, gdypodkanclerzyKrólestwa Polskiego,Mikołaj Trąba, napotykając ich na swojej drodze, wypomniał im strach przed wojskami zakonnymi[25]. Mimo to podczas bitwy najemnicy zCzech iMoraw z chorągwi św. Jerzego prawdopodobnie ponownie opuścili plac boju, za namową swojego chorążego Jana Sarnowskiego. Również tym razem dostrzegł ich Mikołaj Trąba i oskarżył Jana ozdradę.
Bitwa rozpoczęła się około 9 rano[37]. Naprzeciw wojsk wielkiego mistrza –...a dzieliła ich nawzajem od siebie odległość jednej strzały[25] – stały ukryte w lasach armie sprzymierzonych. Długie wyczekiwanie w pełnym słońcu sprowokowało wielkiego mistrza do wysłania emisariuszy z prowokacyjnym podarunkiem: dwoma nagimi mieczami. Długosz tak opisuje ten fakt:Wielki mistrz pruski Ulryk posyła tobie i twojemu bratu... dwa miecze, ku pomocy, byś z nim i z jego wojskiem mniej się ociągał i odważniej, niż to okazujesz, walczył, a także żebyś dalej się nie chował i, pozostając w lasach i gajach, nie odwlekał walki[25]. Niedługo potemcałe wojsko królewskie zaśpiewało donośnym głosem ojczystą pieśń Bogurodzicę, a potem wznosząc kopie rzuciło się do walki[25]. Aby w ferworze walki można było rozpoznać się na polu bitwy, ustalono hasła,które brzmiały: Kraków, Wilno[21].
W przebiegu bitwy można wyróżnić pięć faz:
na początku bitwylekka jazda litewska i tatarska uderzyła na artylerię i piechotę krzyżacką. Artyleria zakonu zdołała oddać dwie salwy i nie wzięła udziału w dalszej części bitwy.
II faza bitwy rozpoczęła się atakiem jazdy krzyżackiej na prawe i lewe skrzydło armii polsko-litewskiej i zderzeniem się ciężkiej jazdy obu stron. W efekcie powstały dwa ośrodki walki: prawe skrzydło wojsk litewskich przeciwko Krzyżakom w okolicach Stębarku i lewe skrzydło wojsk polskich przeciw krzyżackim siłom głównym. Ta faza bitwy trwała około godziny.
III faza bitwy powstała, kiedy jazda krzyżacka odepchnęła w zażartej walce wojska litewskie (40 chorągwi) pod wodzą księcia Witolda w kierunku lasu i w efekcie nastąpiło załamanie się skrzydła litewskiego. Ta tzw. ucieczka Litwinów (według niektórych źródeł początkowo pozorowana) związała w pościgu poważne siły zakonne. Oddziały te wróciły na główne pole bitwy, przekonane o zwycięstwie zakonu, gdy wojska polskie na lewym skrzydle brały górę nad zakonnymi. W tej fazie bitwy Krzyżacy nieomal zdobyli wielką chorągiew królestwa i zaczęli nawet śpiewać pieśń zwycięstwa („Chrystus zmartwychwstał”,niem.Christ ist erstanden). Wówczas...walczący pod nią rycerze podnieśli ją natychmiast... i pragnąc zetrzeć haniebną zniewagę, w najzaciętszy sposób atakują wrogów i rozbijają ich kompletnie[25]. Faza ta trwała 2–3 godziny.
w IV fazie nastąpił atak odwodu 16 chorągwi wielkiego mistrza oraz walka w centrum i na lewym skrzydle polskim. Z kolei atak odwodów polskiej jazdy rozerwał zasadniczy korpus sił krzyżackich oraz umożliwił przeprowadzenie decydującego ataku odwodów lekkiej jazdy ukrytej w zaroślach. Nastąpiło okrążenie i klęska wojsk krzyżackich. Faza ta trwała od 1 do 2 godzin.
V fazą było zdobycie taborów i obozu krzyżackiego oraz bój pościgowy za uciekającymi wojskami krzyżackimi.
„Bitwa (...) zaczęła się na trzy godziny przed południem, a zakończyła na niespełna godzinę przed zachodem słońca (9.00–19.00)[38]. Przewagę na placu boju miały praktycznie cały czas (oprócz fazy III, kiedy nieco zaskoczone siły polsko-litewskie dały się zepchnąć do defensywy) wojska dowodzone przez króla Polski.
Znaczenie bitwy
Gotycki relikwiarz wykonany wElblągu w 1388 dla komtura krzyżackiego Dagistra von Loricha, zdobycz wojenna króla Władysława Jagiełły po bitwie pod Grunwaldem ofiarowanakatedrze wGnieźnieRycerz Niklosz zobowiązuje się wobec króla Władysława Jagiełły zapłacić wykup z niewoli, do której trafił w czasie bitwy pod Grunwaldem (dokument przechowywany wAGAD).
Wynik bitwy miał istotny wpływ na ówczesne stosunki polityczne, ponieważ wyniósłdynastię jagiellońską do rangi najważniejszych w Europie. Według niektórych badaczy (np.Stefan Maria Kuczyński,Paweł Jasienica), zwycięstwo odniesione głównie siłami polskimi, spowodowało pewien kryzys w stosunkach polsko-litewskich i miało wpływ na postawę króla, który obawiając się dalszego wzrostu znaczeniaKorony wUnii miał opóźniać pościg za niedobitkami wojsk zakonu krzyżackiego i nie zdobyłMalborka. Nowością było wykorzystanie przez wojska królewskie w przeprawie przezWisłę średniowiecznego odpowiednikamostu pontonowego. Wielu zaproszonych przez zakonrycerzy miało odmówić udziału w bitwie widząc dysproporcję sił i przeczuwając jego porażkę.[potrzebny przypis]
W bibliografii niemieckiej bitwa pod Grunwaldem występuje jako bitwa pod Tannenbergiem (Schlacht bei Tannenberg). Obecna nazwa tej miejscowości toStębark.
Ważniejsi jeńcy krzyżaccy wzięci do niewoli w 1410 byli przetrzymywani w oczekiwaniu na okup nazamku Tenczyn pod Krakowem[40].
Powrót Jagiełły do stolicy nastąpił dopiero w szesnaście miesięcy po bitwie, gdyż król kontynuował działania wojenne oraz oczekiwał orzeczenia słuszności prowadzonej wojny z zakonem od papieżaJana XXIII (później uznanego za antypapieża). Pomyślny wyrok Rzymu zastał monarchę wNiepołomicach, gdzie natychmiast przystąpiono do przygotowania uroczystego wjazdu władcy do Krakowa. Miał on mieć charakterpielgrzymki. W dniu 25 listopada 1411 roku Jagiełło wyruszył pieszo z Niepołomic i szedł przezWieliczkę iKazimierz, otoczony wyższym duchowieństwem i rycerstwem. Przed procesją niesiono zdobyte pod Grunwaldemkrzyżackie chorągwie. Na Kazimierzu wstępowano po drodze do tamtejszych kościołów. Następnie zatrzymano się na dłużej naSkałce, aby oddać hołdśw. Stanisławowi – patronowi Polski. Później orszak królewski udał się naWawel, gdzie podczas uroczystości kościelnych zawieszono zdobyczne chorągwie wokół grobu św. Stanisława na ścianach nawy głównejkatedry wawelskiej. Ceremonia ta zakończyła krakowskie uroczystości ku czci zwycięstwa, które dały początek tradycji obchodów grunwaldzkich[41].
Pole bitwy dotychczas nie doczekało się systematycznego przebadania pod względem archeologicznym. Istnieją dziewiętnastowieczne doniesienia o różnych przypadkowych odkryciach – np. w kościele wStębarku przechowywano kilka kamiennych kul armatnich i elementy zbroi, a w zamku w Dąbrównie znaleziono siekierę bitewną i inne fragmenty zbroi. Polskie badania archeologiczne rozpoczęły się w 1958 i trwały do lat 90., lecz objęły niewielką część pobojowiska, m.in. nie odnaleziono wspomnianego przez kronikarzy miejsca pochówku kilkuset znaczniejszych rycerzy obu stron w okolicach stębarskiego drewnianego kościoła i nie przebadano pobliskich bagien, gdzie podobno zginęło wielu uciekinierów z pola walki. Odnaleziono kilka zbiorowych mogił w pobliżu ruin kaplicy wzniesionej przezKrzyżaków po bitwie. Szkielety nosiły ślady po ciosach zadanychmieczem,toporem lub po trafieniachbełtami zkuszy.[potrzebny przypis]
pod dowództwemAndrzeja z Brochowic, herbuOssorya. Rycerze przedchorągiewni: Jan Sumik z Nabroża, Bartosz i Jarosz z Płomykowa z rodu Pomian, Dobiesław Okwia z domu Wieniawa, Czech Zygmunt Pikna
Chorągiew przyboczna
Chorągiew dworska rycerzy przybocznych, inaczej chorągiew nadworna (cubiculariorum)
Siemowit Młodszy, książę mazowiecki, syn Siemowita Starszego, rodzony siostrzeniec króla; stryjeczni bracia króla, książę litewski Fieduszko, czyli Teodozjusz, mający nie do pogardzenia oddział spośród krewnych. Również podkanclerzy Królestwa Polskiego, późniejszy arcybiskup gnieźnieński Mikołaj z domu Trąba;Zbigniew z Oleśnicy herbu Dębno (jeszcze nie pasowany), późniejszy biskup krakowski i kardynał; Jan Mężyk z Dąbrowy herbu Wadwic, późniejszy wojewoda lwowski; Bieniawa z Białej; Bieniasz Wierusz z Białej, szambelan, senior pokojowców królewskich z domu Wieruszów, późniejszy podskarbi Królestwa Polskiego;Henryk z Rogowa, herbu Działosza; Zbigniew Czajka z Nowego Dworu herbu Dębno, który niósł włócznię królewską; Dziwisz Marzacki, któremu powierzono w opiekę heroldów krzyżackich, którzy przynieśli dwa nagie miecze przed bitwą; Dobiesław Kobyła, starosta pobiedziski; Mikołaj Morawiec z Kunaszówki, herbu Powała (dzierżył proporzec królewski); Daniłko z Rusi (łuk i strzały nosił za królem); Wołczek Rokuta; Jan Solawa, pan czeski z rodu Towaczów; Piotr Medolański z domu, który ma w herbie dwa lemiesze połączone ze sobą szczytami na niebieskim polu; Czech Jan Sokół i wielu innych.
Stanisław Grad herbu Dołęga, wojewoda płocki, pan na Śrzeńsku, Sokołowie pod Gostyninem i Staroźrzebach; Jędrzej z Golczewa herbu Prawdzic, kasztelan płocki; Jędrzej Wydżga z Ostrów chorąży płocki, Paweł kasztelan gostyński, Mściszek z Kossobud herbu Pobóg, podsędek i starosta płocki i inni.
Pietrz Plikowic Rogala, Wojewoda Mazowiecki, kasztelanowie: Sławiec ze Świdna czerski, Staśko liwski, Mikołaj wyszegrodzki, Jakusz z Radzonowa ciechanowski, brat jego warszewski, chorążowie: Jaśko Plik Rogala czerski, Wigand z Powsina koło Warszewy warszewski, Nadbór z Opinogóry ciechanowski, Bogorzowie (Bogorja) z Gorzy i Krzu, Baczewski herbu Dołęga, Grzymalici Grzymała i Zaleski, Suski herbu Pomian, herbu Prawdzic: Paszko Radzanowski i jego potomstwo, o nazwiskach: Czebnowski, Kargoszyński, Porycki, Izbiński; Pilchowski herbu Rola, herbu Ślepowron: Gawkowski, Sipniewski, Grochowarski, herbu Trzaska (de Tyszki) Ponikiewski, Srzednicki herbu Wieniawa, Białobrzeski herbu Wierzbowa, herbu Gozdawa Gozdawici ze Zdziar, Sądkowam Ostrzykowa, Boleścice albo Jastrzębczyki herbu Jastrzębiec z Przedpełec, Falęcina i Starczewa, Pobożanie ze Starczewa Pobodzem, Sulimczyki z Szawłowa, Bończe z Łubków, Rogalici z Płoni i Pilchowa, Modzelewski (Modzele) i inni.
Znaczniejsi rycerze zakonni, niektórzy rycerze zaciężni z różnych krajów Niemiec, niektórzy dworzanie i pokojowcy Wielkiego Mistrza.
Wielki Szatny i Komtur zamku w Dzierzgoniu (Christburg) Albrecht von Schwarzburg; Stanisław z Bolemina z ziemi chełmińskiej, Leopold von Kökeritz z Łużyc i inni.
Chorągiew Zakonu Krzyżackiego (wszystkie niemieckie)
Rycerze zakonni z Prus Zakonnych i innych terytoriów zakonnych, rycerze goście z Frankonii
Konrad Biały, Ok.20-letni syn księcia oleśnickiego Konrada III Starego. Po bitwie w niewoli polskiej.
Rycerze Unruch, Biberstein, von Baruth, Albrecht von Kolditz, Lebno (Wczele), Kizinek, Glaubicz, Drogosław, Brochwicz II, Wieże, Przerowa, Napiwon, Kornic, Kietlicz i inni. Rycerze rodu Kottwitz z Konotopa i Bojadła na Śląsku: Nickel von Kottwitz, Witche i KunczeKottwitz. (Mikołaj von Kottewitz w czerwcu 1410 r. przywiódł do Prus 150 kopii konnych i licznych kuszników. Dwukrotnie w niewoli polskiej, po bitwach pod Grunwaldem i Koronowem)[1]
Krzysztof von Gersdorf (Kerzdorff), dowodził chorągwią św.Jerzego,
Mikołaj de Gara, Ścibor ze Ściborzyc. Po bitwie w niewoli polskiej.Rycerze z rodów m.in. FitzAlan (Ang), Stafford (Ang), Lovell (Ang), Beauchamp (Ang), Crequy (Fra), Fauquembergues (Fra), Auxerre (Fra), Luksemburczycy, von Daun-Densborn (Luks), Rakonczay (Węg), Plantagenet (Ang), Holland (Ang), Warwick (Ang), Offemont (Fra), Preaux (Fra), Bacqueville (Fra), de la Marche (Fra), Luxembourg (Luks), von Schleiden (Luks), Hungary (Węg)
Rycerze z biskupstwa pomezańskiego oraz rycerze ziemscy, zaciągnięci przez biskupa pomezańskiego
Markward von Reschemburg (Reszemburg).
Łopacki herbu Kotwica, Cygański herbu Dołęga, Jaromierski herbu Samson, Pawłowski herbu Gwiazda (z Pomezanii), Aurszwald herbu własnego, Łążyński herbu Ramułt, Gałczewski herbu Jezierza, Gardyński herbu Drogomir, Kręski herbu własnego, Jaworski herbu Sas pruski i inni.
Rycerze i mieszczanie miasta Starego Królewca-Kniapwa, zaciężni z Inflant i majętni chłopi sambijscy, ok. 200 konnych i bardzo duża liczba pieszych. Porzucili sztandar po bitwie.
Mikołaj Ryński (Nicolas von Renis) chorąży chełmiński; Hans (Hanusz) z Pułkowa (Hans von Renis, Hanus von Polkaw), brat Mikołaja; Mikołaj I von Pfeilsdorf
nominalnie wicekomtur toruński Johann von der Merse, burmistrz Starego Miasta Torunia Jan von der Merse (dostał się do niewoli polskiej), faktycznie dowodził rycerz Albrecht Rothe
Druga chorągiew komturii gdańskiej
Pewna ilość spośród miejscowego rycerstwa i rycerzy zaciężnych z Niemiec
Bracia zakonni stanu rycerskiego, ziemianie i mieszczanie okręgu i miasta Brunszwik w Dolnej Saksonii (Braunschweig, dolnosaks. Brunswiek), Turyngii i Hesji
W literaturze historycznej istnieją różne szacunki dotyczące liczebności wojsk uczestniczących w bitwie. Niektóre źródła podają, że siły zakonu krzyżackiego mogły liczyć do 38 tysięcy żołnierzy, a ich sprzymierzeńcy do 43 tysięcy[potrzebny przypis]. Jednak wielu historyków uważa te dane za zawyżone[potrzebny przypis]. Z powstałej wkrótce po bitwie relacjiMikołaja z Gara(inne języki) iŚcibora ze Ściborzyc wynika, że po obu stronach zginęło ok. 8 tys. ludzi[48]. Przewaga liczebna wojskunii polsko-litewskiej nad armią krzyżacką jest zazwyczaj uznawana przez badaczy. Z kolei kwestia zagrożenia dla głównego obozu Władysława Jagiełły w wyniku szarży lekkozbrojnej jazdy krzyżackiej jest przedmiotem dyskusji, a motyw ten został uwieczniony w literaturze przezHenryka Sienkiewicza.
Czyny Zbigniewa Oleśnickiego
DziałaniaZbigniewa Oleśnickiego podczas bitwy pod Grunwaldem są przedmiotem kontrowersji z powodu różnic w relacjach źródłowych. Najstarszy opis bitwy, zawarty w „Cronica conflictus”, jedynie wspomina, że Oleśnicki dobił rycerza Leopolda von Kökeritz, którego wcześniej pokonał Władysław Jagiełło. W znacznie późniejszej „Kronice”Jana Długosza opis ten został rozbudowany i zawiera dodatkowe szczegóły. Według Długosza, Oleśnicki najpierw, na rozkaz króla obawiającego się o swoje bezpieczeństwo, miał próbować sprowadzić na pomoc chorągiew nadworną, którą dowodziłMikołaj Kiełbasa. Kiełbasa jednak nie wykonał tego rozkazu, obawiając się, że spowoduje to zamieszanie w polskim szyku. Następnie, według relacji Długosza, Oleśnicki miał złamaną kopią zrzucić z konia rycerzaLeopolda von Kökeritz, który atakował Jagiełłę, a król miał dobić już powalonego przeciwnika. Później Oleśnicki miał odmówić przyjęcia pasa rycerskiego, oświadczając, że woli walczyć w służbie Chrystusa niż ziemskiego króla[potrzebny przypis].
Relacja Długosza budzi jednak wątpliwości ze względu na możliwą stronniczość – głównym źródłem informacji kronikarza mógł być sam Oleśnicki, który w młodości był jego sekretarzem. Dodatkowo, w relacji tej można dostrzec sprzeczności w przedstawieniu zachowania Jagiełły. W jednej części król jest opisany jako przestraszony i wysyłający Oleśnickiego po pomoc, podczas gdy w innej ukazany jest jako zdecydowany do osobistego udziału w walce[potrzebny przypis].
Współcześni badacze, tacy jakKazimierz Nadolski w pracy „Grunwald 1410”, uznają za bardziej wiarygodny opis zawarty w „Cronica conflictus”. Zwraca się także uwagę, że wysłanie młodego kancelisty z rozkazem do chorągwi nadwornej byłoby mało prawdopodobne, gdyż w takich sytuacjach Jagiełło najpewniej posłałby gońca lub osobę o wyższym autorytecie. Możliwym wyjaśnieniem tego epizodu jest to, że Oleśnicki, widząc zbliżający się odwódWielkiego Mistrza, wpadł w panikę i udał się do najbliższej chorągwi, a później, próbując odzyskać honor, zaatakował już pokonanego Leopolda von Kökeritz[potrzebny przypis].
Okoliczności śmierci dostojników Zakonu
Okoliczności śmierci dostojników Zakonu Krzyżackiego podczas bitwy pod Grunwaldem są kwestią, która budzi wiele pytań.W bitwie uczestniczyło 250 braci zakonnych, co stanowiło prawie całość braci przebywających w Państwie Zakonnym w Prusach. Spośród nich zginęło 203. W porównaniu, według relacji Jana Długosza, w armii polskiej zginęło jedynie 12 znaczących rycerzy. Kronika Jana Posilgego, opisująca bitwę z perspektywy krzyżackiej, wskazuje, że „wróg szczególnie godził w braci”. Z kolei Długosz nie podaje nazwisk polskich rycerzy, którzy mieli pokonać poszczególnych dostojników, z wyjątkiemMszczuja ze Skrzynna, choć nawet w tym przypadku nie jest jednoznacznie stwierdzone, że to on zabił Wielkiego Mistrza[potrzebny przypis].
Istnieje kilka hipotez próbujących wyjaśnić tę sytuację:
Dostojnicy Zakonu mogli paść z rąk osób spoza stanu rycerskiego – na przykład chłopskich piechurów. Teza o udziale chłopskiej piechoty po stronie polskiej była popularna w XIX wieku i wspierana przez historyka Stefana Kuczyńskiego. Obecnie jednak uznaje się, że chłopska piechota nie brała udziału w bitwie, co wyklucza tę możliwość[potrzebny przypis].
Dostojnicy Zakonu mogli być celowo likwidowani z naruszeniem obyczajów rycerskich. Taką interpretację wspiera historyk Kazimierz Nadolski, aczkolwiek takie działania, jeśli miały miejsce, dotyczyłyby raczej pojedynczych przypadków niż masowych egzekucji. Przykładem może być zabicie Markwarda von Salzbacha na rozkaz Witolda, co oficjalnie miało miejsce za obrazę matki Wielkiego Księcia, lecz w rzeczywistości mogło być motywowane chęcią uniemożliwienia mu wyjawienia potencjalnych kontaktów Witolda z Krzyżakami. Kronika Posilgego nie wspomina jednak o naruszeniach obyczajów rycerskich, a Zakon Krzyżacki później nie podjął prób wykorzystania tego faktu w wojnie dyplomatycznej z Polską i Litwą[potrzebny przypis].
Dostojnicy Zakonu nie dorównywali swojej reputacji jako doskonałych wojowników. Do czasu bitwy pod Grunwaldem bracia zakonni byli postrzegani jako wybitni szermierze, co wynikało z ich działań na początku podboju Prus. Jednak w miarę upływu czasu, większość braci mieszkających w Prusach pełniła głównie funkcje administracyjne, co ograniczało ich możliwość regularnych ćwiczeń rycerskich. W rezultacie, w bitwie ci, którzy nie byli już aktywnymi wojownikami, mogli nie sprostać oczekiwaniom, a ataki, które mogłyby zostać odparte przez dobrze wyszkolonego rycerza, okazywały się dla nich śmiertelne. Większość ocalałych braci to młodsi zakonnicy, którzy jeszcze nie objęli funkcji administracyjnych. Możliwe, że Długosz celowo pominął szczegóły dotyczące śmierci dostojników, aby nie umniejszać rangi zwycięstwa[potrzebny przypis].
Odwoływanie się do bitwy pod Grunwaldem stanowiło istotne narzędzie polityki i propagandy Władysława Jagiełły, ale w kolejnych wiekach pamięć o starciu stopniowo zanikała, ustępując zmitologizowanej wizjibitwy pod Płowcami.
Zgodnie z wolą wszystkich stanów duchownych i świeckich król Władysław Jagiełło polecił, aby dzień 15 lipca był obchodzony jako święto narodowe. Każdego roku ze wszystkich kościołówKrakowa w dniu tym wyruszały procesje – najbardziej okazała zkatedry wawelskiej – udając się wspólnie dokościoła św. Jadwigi naStradomiu. Świątynia ta związana była z kultemkrólowej Jadwigi jako tej, która przepowiedziała załamanie się potęgi krzyżackiej i której orędownictwu współcześni przypisywali grunwaldzkie zwycięstwo. Zachował się dokładny opis takiej procesji z czasówkróla Jana III Sobieskiego. Na jej czele szła milicja miejska i żołnierze, dalej postępowali żacy ze sztandarami, prowadzeni przezbakałarzy i seniorów, za nimi górnicy zżup wielickich i członkowie licznych bractw kościelnych z chorągwiami i muzyką. Również z chorągwiami i muzyką, a także z czeladzią uzbrojoną wmuszkiety irusznice, szłycechy krakowskie, a za nimi kongregacje kupieckie z orkiestrą. Magistraty Krakowa,Kazimierza,Kleparza i Piasków kroczyły każdy pod swoją chorągwią. Z 14 klasztorów krakowskich szło 600 mnichów zrelikwiarzami, dalej 200 przedstawicieli duchowieństwa świeckiego ikanonicy katedralni. Za profesoramiAkademii Krakowskiej z rektorem na czele i pedelami niosącymi insygnia władz akademickich postępowali członkowiekapituły krakowskiej zopatamimogilskim itynieckim, a za nimi celebrujący biskup pod baldachimem niesionym przez sześciu rajców miejskich. Na końcu w otoczeniu dygnitarzy państwowych szedł król.
Kres uroczystościom grunwaldzkim położyło wejście Prusaków do Krakowa w dniu 15 czerwca 1794 roku. Później, w czasach rządów austriackich, zniszczono też kościół św. Jadwigi, przerabiając go na kamienicę i składy wojskowe.
W publikacjach historycznych z I połowy XIX wieku wciąż jest to potyczka przedstawiana jako wydarzenie o pomniejszej wadze. Różni autorzy mylili nawet datę bitwy, przesuwając ją na 1409 lub 1411 rok. Także jej nazwa wciąż była płynna – poza Grunwaldem i Tannenbergiem występowało wiele form obocznych (np. Grinwald, Grünevald). Wykorzystywano też inne nazwy topograficzne (Ruda, Dąbrówno).
Odrodzenie tradycji zwycięstwa grunwaldzkiego nastąpiło dopiero w II połowie XIX wieku i było reakcją na pojawienie się silnychzjednoczonych Niemiec (1866-1871) powstałych pod przewodnictwemKrólestwa Prus. Nastąpiło wówczas utożsamienie „Krzyżaków” z „Niemcami”, co wiązało się z rozwojem sentymentów antyniemieckich w społeczeństwie polskim[49]. Mit grunwaldzki miał też pomóc w odbudowaniu jedności narodówsłowiańskich po krwawych wydarzeniachpowstania styczniowego (1863-1864). Historyczną podbudowę dla współczesnych stanowiło przede wszystkim dziełoJadwiga i JagiełłoKarola Szajnochy z 1861 roku, a temat wojny z zakonem krzyżackim spopularyzowałJózef Ignacy Kraszewski poprzez swoją powieśćKrzyżacy 1410 (wyd. 1874). Dzieła te jednak wciąż nie przypisywały Grunwaldowi decydującej roli, skupiając się na nieudanym wyniku całej wojny. Do odrodzenia się mitu grunwaldzkiego jako wielkiego zwycięstwa nad „Niemcami” przyczyniły się przede wszystkim obrazBitwa pod GrunwaldemJana Matejki z 1878 roku i powieśćKrzyżacyHenryka Sienkiewicza (wyd. 1897–1900).
Na wskrzeszenie obchodów istotny wpływ miał teżMarian Karol Dubiecki, który na łamach „Czasu” zamieścił w grudniu 1901 roku artykuł przypominający genezę uroczystości, ich przebieg i tradycję. Działania te zaowocowały pamiętnymi krakowskimi obchodami 500-lecia zwycięstwa pod Grunwaldem, które miały miejsce w 1910 roku. Wtedy to odsłoniętoPomnik Grunwaldzki[41] i po raz pierwszy odśpiewano publicznieRotęMarii Konopnickiej z muzykąFeliksa Nowowiejskiego.
Do bitwy pod Grunwaldem nawiązały też władze carskie po wybuchuI wojny światowej, zachęcając Polaków do walki przeciwko Niemcom u boku Rosji. WOdezwie wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza do Polaków z 1914 roku znalazło się zdanie, że „nie zardzewiał miecz, który poraził wroga pod Grunwaldem”. Do bitwy grunwaldzkiej nawiązywano również po odzyskaniu niepodległości, w czasie plebiscytów i powstań śląskich.
W czasieII wojny światowej również chętnie odwoływano się do Grunwaldu, co zwłaszcza chętnie czyniło dowództwoGwardii Ludowej i oddziałów polskich walczących u bokuArmii Czerwonej. Ustanowiono min.Order Krzyża Grunwaldu. W czasachPRL tradycja grunwaldzka była wpisana w antyniemieckie wychowanie, do czego przyczyniała się przede wszystkim powieść Sienkiewicza oraz oparty na niej filmKrzyżacy w reżyseriiAleksandra Forda z 1960 roku. W tym roku miały też miejsce państwowe obchody 550 rocznicy bitwy napolach grunwaldzkich i odsłonięcie tam nowego pomnika. W ostatniej dekadzie PRL do bitwy odwoływało się środowisko narodowych komunistów skupionych wZjednoczeniu Patriotycznym „Grunwald”.
W 2010 przypadła 600 rocznica bitwy pod Grunwaldem. W związku z obchodami wiele instytucji państwowych i społecznych postanowiło upamiętnić to ważne z punktu widzenia historiiEuropy Środkowo-Wschodniej wydarzenie. List intencyjny w sprawie wspólnej organizacji obchodów 600. rocznicy bitwy pod Grunwaldem, podpisali 15 marca 2010Vytautas Umbrasas iPiotr Żuchowski, odpowiednio wiceminister obrony krajuRepubliki Litewskiej oraz sekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP. Porozumienie dotyczyło wspólnych działań informacyjnych oraz wspólnej kampanii promocyjnej najważniejszych projektów kulturalnych związanych z tą inicjatywą. Organizatorami ze strony polskiej zostałoMinisterstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wraz zNarodowym Centrum Kultury[50].
Upamiętnienie
Walki rycerzy polskich i litewskich pod Grunwaldem zostały po 1990 upamiętnione naGrobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic: „GRUNWALD 15 VII 1410”.
Król Jagiełło wraz z rycerzem na tle wojsk polskich,inscenizacja z 2003
Co roku, w rocznicę bitwy, członkowie bractw rycerskich z całej Europy odgrywają pod Grunwaldem wydarzenia z 15 lipca 1410. Spektakl zawsze przyciąga kilkudziesięciotysięczne rzesze widzów. Charakter inscenizacji nie zawsze jest jednak zgodny z realiami historycznymi.
↑To jest za 1,2 mln groszy praskich; przy średniej wadze grosza praskiego z panowania Jana Luksemburskiego wynoszącej 3,5grama było to około 4 ton czystego srebra; dzisiejsza wartość takiej ilości srebra to kilka milionów dolarów amerykańskich
↑Nadto krążyło opowiadanie pewnych żołnierzy z wojska krzyżackiego powtarzane z namysłem i nie zaczerpnięte z plotek, ale całkowicie pewne, że nazajutrz przez cały czas trwania bitwy widzieli nad wojskiem polskim czcigodną postać ubraną w szaty biskupie, która udzielała walczącym Polakom błogosławieństwa, ustawicznie dodawała im sił i obiecywała im pewne zwycięstwo. Ogłoszono to za wróżbę, która zapowiadała niewątpliwe przyszłe zwycięstwo króla[36]
↑Wymienienie tej osoby, która zmarła w 1408 roku, jest jednym z błędów Długosza w opisie wojsk królewskich pod Grunwaldem. Chorągiew została zapewne wystawiona przezMarcina, syna Klemensa[43]
↑SvenS.EkdahlSvenS.,Grunwald 1410, Kraków: wydawnictwo Avalon, 2010, s. 180-181,ISBN 978-83-60448-13-7(pol.), "Mówi się o bitwie, która ostatnio rozegrała się między/ wojskiem króla/ Polski a/ wojskiem/ niemieckich panów, że po obu stronach zginęło prawdopodobnie osiem tysięcy ludzi.".
S. Józwiak, K. Kwiatkowski, A. Szweda, S. Szybkowski: Wojna Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411. Malbork: 2010, s. 280.
NorbertN.KasparekNorbertN.,O bitwie pod Grunwaldem w pierwszej połowie XIX wieku, [w:]Krajobraz grunwaldzki w dziejach polsko-krzyżackich i polsko-niemieckich na przestrzeni wieków. Wokół mitów i rzeczywistości, ElSet, 2009, s. 153–164,ISBN 978-83-61602-61-3.
AndrzejA.KleinAndrzejA.,NicholasN.SekundaNicholasN.,Konrad A.K.A.CzernielewskiKonrad A.K.A.,Banderia apud Grunwald cz. 1 – Chorągwie polskie pod Grunwaldem, Łódź: Alekxander, 2000,ISBN 83-912334-0-5.
AndrzejA.KleinAndrzejA.,PiotrP.NowakowskiPiotrP.,Banderia apud Grunwald cz. 2 – Chorągwie krzyżackie pod Grunwaldem, Łódź: wyd. Alexander, 2000,ISBN 83-912334-1-3,OCLC749183825.
LechL.KryształowiczLechL.,Historycy o Krzyżakach [online], silesia-schlesien.com [dostęp 2014-02-03] [zarchiwizowane zadresu 2008-11-21].
GerardG.LabudaGerardG. (red.),Historia Pomorza Tom I (do roku 1466), cz. 1, Poznań 1969.
JózefJ.MareckiJózefJ.,Zakony w Polsce, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 2000, s. 44,ISBN 83-7052-880-5,OCLC176944226.
WaldemarW.MierzwaWaldemarW.,Grunwald pole bitwy, Warszawa: PTTK, 1989,ISBN 83-7005-257-6.
.jpg)
_in_1410.png)
.svg)
