| Wojna polsko-bolszewicka | |||
 | |||
| Czas | 19 sierpnia 1920 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | podŻółtańcami | ||
| Terytorium | |||
| Przyczyna | |||
| Wynik | zwycięstwo Polaków | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
| Siły | |||
| |||
| brak współrzędnych | |||
Bitwa pod Żółtańcami –walki polskiej1 Dywizji Jazdy płk.Juliusza Rómmla z oddziałami sowieckiej6 Dywizji KawaleriiIosifa Apanasienki,14 Dywizji KawaleriiAleksandra Parchomienki i4 Dywizji Kawalerii Fiodora Letunowa toczone w okresie ofensywyFrontu Południowo-Zachodniego w czasiewojny polsko-bolszewickiej.
Na przełomie lipca i sierpnia na ukraińskim teatrze działań wojennych toczyły się walki podBrodami iBeresteczkiem. Stanowiły one fazę wstępną wielkiej operacji nazwanej w polskiej historiografii Bitwą Lwowską[1]
Osobny artykuł:bitwa pod Brodami i Beresteczkiem.Po pięciu dniach bitwy, szala zwycięstwa zaczęła przechylać się na stronę polską. Jednak sytuacja naFroncie Północnym, a szczególnieupadek Brześcia, zmusiłaNaczelne Dowództwo Wojska Polskiego do przerwania bitwy[2].
W tym czasie dowódca sowieckiegoFrontu Południowo-ZachodniegoAleksander Jegorow nakazał 1 Armii Konnej Budionnego zdobyćLwów. Jej dywizje wdarły się w słabo obsadzoną lukę między polskimi2 i6 Armią, a 7 sierpnia podSzczurowicami sforsowałyStyr.6 i14 Dywizja Kawalerii z45 Dywizją Strzelców miały działaćzaczepnie w kierunku naRadziechów–Chołojów–Dobrotwór–Kamionkę Strumiłową, zaś4 i11 Dywizja Kawalerii naBusk[3]. Północne skrzydło 1 Armii Konnej osłaniała walcząca podŁuckiem24 Dywizja Strzelców, a południowe45 Dywizja Strzelców[4].
Działania opóźniające na tym kierunku prowadziłaGrupa Operacyjna Jazdy generałaJana Sawickiego[5], a3 Armia gen.Zygmunta Zielińskiego pozostawała jeszcze nadStyrem do 5 sierpnia; następnie rozpoczęła odwrót. 8 sierpnia 1 Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla starła siępod Antoninem z oddziałami sowieckiej 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego[6], w dniach 11-13 sierpniawalczyła o Radziechów, a 14 sierpnia podChołojowem i Kamionką Strumiłową i Niestanicami.Po nieudanych próbach zatrzymania 1 Armii Konnej na wschód od Bugu, dowódcaFrontu Południowego, gen.Wacław Iwaszkiewicz, wydał 14 sierpnia rozkaz zajęcia nowej linii obrony, przebiegającej wzdłuż górnego bieguBugu iStrypy[7][8]. Wobec narastającego zagrożenia, 18 sierpnia zreorganizowana 1 Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla otrzymała rozkaz przemieszczenia się do rejonu Żółkwi i osłonięcia miasta od północy[9].
| Jednostka | Dowódca | Podporządkowanie |
 Wojsko Polskie | ||
|---|---|---|
| 1 Dywizja Jazdy | płkJuliusz Rómmel | Front Południowy |
| ⇒1 Brygada Jazdy | płkJanusz Głuchowski | 1 Dywizja Jazdy |
| →11 pułk ułanów | 1 Brygada Jazdy | |
| ⇒6 Brygada Jazdy | płkKonstanty Plisowski | 1 Dywizja Jazdy |
| →1 pułk ułanów | 6 Brygada Jazdy | |
| →12 pułk ułanów | ||
| →14 pułk ułanów | ||
| ⇒7 Brygada Jazdy | płk Brzezowski | 1 Dywizja Jazdy |
| →2 pułk szwoleżerów | 7 Brygada Jazdy | |
| 38 pułk piechoty | ||
 Armia Czerwona | ||
| dowództwo 1 Armii Konnej | Siemion Budionny | Front Płd. Zach. |
| ⇒6 Dywizja Kawalerii | Iosif Apanasienko | 1 Armia Konna |
| ⇒14 Dywizja Kawalerii | Aleksandr Parchomienko | |
| ⇒4 Dywizja Kawalerii | Fiodor Letunow | |
Dowódca1 Dywizji Jazdy płk. Rómmel zdecydował uderzyć dwiema brygadami naPrzedrzymichy Wielkie –Artasów –Żółtańce[9]. W odwodzie pozostawała1 Brygada Jazdy płk.Janusza Głuchowskiego, a lewe skrzydło dywizji ubezpieczał38 pułk piechoty. Po akceptacji decyzji przez generałaPawła Szymańskiego o świcie 19 sierpnia dywizja jazdy rozpoczęłamarsz. Idący w straży przedniej dywizjon1 pułku ułanów w krótkim starciu zdobyłPrzedrzymichy Wielkie. Wioskę obsadziła kompania 38 pułku piechoty, a 1 pułk ułanów pomaszerował dalej.
Jednak wyprowadzony przez Sowietówkontratak odrzucił polską piechotę z wioski i tym samym odsłonięte zostało lewe skrzydło 1 Dywizji Jazdy. W tym przypadku jeden dywizjon 1 pułku ułanów zawrócił i gwałtowną szarżą rozproszył sowiecki 74 pułk kawalerii. Dopiero ogień nieprzyjacielskich baterii artylerii i jegoodwody wstrzymały jegodziałanie[10][11]. Około południa6 Brygada Jazdy płk.Konstantego Plisowskiego zdobyłaDzibułki. Zanim walczące o miejscowość 1. i14 pułk ułanów oraz batalion 38 pp zdążyły uporządkować szyki, spadła na nie szarża brygady z14 Dywizji Kawalerii.Ubezpieczający lewe skrzydło batalion 38 pp cofnął się i dopiero kontrszarża 1., 12. i 14 pułku ułanów zmusiła przeciwnika do odwrotu, a 6 Brygada Jazdy mogła ruszyć na Żółtańce[12]. W międzyczasie2 pułk szwoleżerów, stanowiący straż boczną dywizji, zająłMohylany[11], a7 Brygada Jazdy płk.Henryka Brzezowskiego wyrzuciła oddziały4 Dywizji Kawalerii z Artasowa. Również i pod Artasowem wyczerpani forsownymi marszami żołnierze38 pułku piechoty wykazali małą odporność na ataki sowieckiej kawalerii. Oficerowie kawalerii musieli parokrotnie obejmować dowództwo nad grupami piechoty uchodzącymi z pola walki.
Po zabezpieczeniu miejscowości,12 pułk ułanów rozpoczął marsz na Żółtańce. Przed wzgórzami na skraju wioski zatrzymały go spieszone oddziały sowieckiej4 Dywizji Kawalerii. W tym czasie przez Żółtańce w kierunkuKamionki Strumiłowej przemieszczały się tabory1 Armii Konnej[13]. Przybyły na pole bitwy dowódca 1 DJ płk Rómmel nakazał jak najszybsze zdobycie miejscowości. Dowódca brygady płk Plisowski nakazał spieszonemu 12 pułkowi ułanów wiązać nieprzyjaciela od czoła, a 1. i 14 pułk ułanów miały wykonać szarżę na jego prawe skrzydło. Po południu brygada przystąpiła do działania. Przeciwnik nie wytrzymał impetu uderzenia i opuścił stanowiska na wzgórzach[10][14]. Kontynuując szarżę, polska kawaleria zdobyła Żółtańce; wzięto jeńców i zdobyto tabory. Kontratakowała sowiecka 6 Dywizja Kawalerii. Odpoczywający w tym czasie ułani stali się łatwym celem dla sowieckiej szarży. Wymieszaneplutony iszwadrony próbowały się bronić, ale nie zdołały powstrzymać przeciwnika i musiały się cofnąć w kierunku naDzibułki. Reagował dowódca dywizji płk Rómmel. Skierował on na nieprzyjaciela ogień całejartylerii dywizji, a na skrzydło sowieckiej 6 Dywizji Kawalerii uderzył11 pułk ułanów z odwodowej1 Brygady Jazdy. Pod tą osłoną pułki6 Brygady Jazdy uporządkowały szeregi i przeszły dokontrataku. Wspólne natarcie czterech pułków ułanów ponownie wyparło przeciwnika z Żółtańców[15].
Bój stoczony pod Żółtańcami był większym starciemkawaleryjskim w tokudziałań odwrotowych wojsk polskiegoFrontu Południowo-Wschodniego (Ukraińskiego) w kampanii 1920[16]. ZdobyciemŻółtańców przecięto drogę odwrotu i opóźniono marsz 6 Dywizji Kawalerii, która miała właśnie przerwać walkę o Lwów i ruszyć do rejonu koncentracji 1 Armii Konnej podSokalem, skądSiemion Budionny zamierzał wkroczyć naLubelszczyznę. Straty polskie to około 100 poległych i rannych żołnierzy[13].