Ten artykuł dotyczy pianisty jazzowego. Zobacz też:saksofonistę jazzowego. Bill Evans podczasMontreux Jazz Festival, Szwajcaria, 13 lipca 1978 | |||
| Imię i nazwisko | William John Evans | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce urodzenia | 16 sierpnia 1929 | ||
| Pochodzenie | amerykańskie | ||
| Data i miejsce śmierci | 15 września 1980 | ||
| Instrumenty | |||
| Gatunki | |||
| Zawód | |||
| Wydawnictwo | |||
| Powiązania | George Russell,Miles Davis,Cannonball Adderley,Philly Joe Jones,Scott LaFaro,Paul Motian,Eddie Gomez,Marty Morell,Tony Bennett,Jim Hall | ||
| |||
William John „Bill” Evans (ur.16 sierpnia1929 wPlainfield, zm.15 września1980 wNowym Jorku[1]) – amerykański muzyk, jeden z najwybitniejszychpianistówjazzowych. Poprzez używanie impresjonistycznych harmonii, nowatorskie interpretacje standardów jazzowych i „śpiewające”, niezależne rytmiczne linie melodyczne wpłynął na kolejne pokolenie pianistów, takich jak m.in.:Chick Corea,Herbie Hancock,John Taylor,Steve Kuhn,Don Friedman,Marian McPartland,Denny Zeitlin,Bobo Stenson,Michel Petrucciani iKeith Jarrett, jak również wielu innych muzyków na świecie. Muzyka Billa Evansa inspirowała także takich pianistów jakFred Hersch,Bill Charlap,Lyle Mays,Eliane Elias[2] i prawdopodobnieBrad Mehldau[3], na wczesnym etapie kariery. Przez niektórych jest uważany za najbardziej wpływowego pianistę poII wojnie światowej[4].
Bill Evans został wprowadzony doDown Beat Jazz Hall of Fame[5].
Bill Evans urodził się w 1929 wPlainfield (New Jersey), wStanach Zjednoczonych. Jego matka z pochodzenia byłaKarpatorusinką, a ojciec –Walijczykiem[6]. Pierwsze muzyczne kształcenie otrzymał w kościele swojej mamy. Była ona pianistką amatorką, zainteresowaną współczesnymi kompozycjami muzyki poważnej, i Bill rozpoczął lekcje fortepianu w wieku lat 6. W wieku lat 13 umiał już biegle czytać nutya vista, co mu znacząco ułatwiło poznawanie utworów. Już w tym wieku był również biegłym flecistą i potrafił grać na skrzypcach.
Gdy miał 12 lat, zastąpił swojego brata Harry’ego w zespole Buddy’ego Valentino[7]. Umiał już wtedy inteligentnie interpretować muzykę poważną, jednak nie potrafił improwizować. Początkowo grał dokładnie zapis nutowy (była to muzyka taneczna i jazz), jednak w krótkim czasie zaczął uczyć się improwizacji i, podążając za fascynacją tematem, rozwijać swoją wiedzę na tematharmonii[8]. W późnych latach 40. grałboogie woogie w różnych klubach Nowego Jorku. Studiował muzykę poważną naSoutheastern Louisiana University, i w 1950 wykonał II Koncert FortepianowyBeethovena na koncercie dyplomowym, uzyskując stopień nauczyciela i wykonawcy muzyki fortepianowej. Był również jednym z założycieli SLU's Delta Omega Chapter bractwa akademickiego Phi Mu Alpha Sinfonia, i grał jako rozgrywający w drużynie futbolowej bractwa, pomagając w wygraniu szkolnych mistrzostw w 1949[8].
Pierwszą profesjonalną pracą Billa Evansa była gra z powstałym w Chicago zespołem saksofonisty Herbiego Fieldsa. Latem 1950 zespół odbył trzymiesięczną trasę, akompaniującBillie Holiday, łącznie z występami w Apollo Theater wHarlemie i koncertami wFiladelfii,Baltimore i Howard Theater wWaszyngtonie. Poza Fieldsem i Evansem, zespół składał się zJimmy’ego Nottinghama, puzonistyFranka Rosolino i basistyJima Atona. Po swym powrocie do Chicago, Evans i Aton pracowali jako duo w klubach Chicago, często akompaniując wokalistceLurlean Hunter. Krótko potem Evans dostał powołanie do wojska.
Po odbyciu służby w armii, Evans powrócił do Nowego Jorku i pracował w nocnych klubach z klarnecistą jazzowymTonym Scottem i innymi wybitnymi muzykami. Później skończył studia podyplomowe z kompozycji wMannes College of Music, gdzie również prowadził młodszych studentów.
Pracując w Nowym Jorku w latach 50., Evans zdobył uznanie jako sideman w zespołach jazzowych – tradycyjnych i należących do tzw. Trzeciego Nurtu. W tym czasie miał okazję nagrywać muzykę w wielu różnych kontekstach z niektórymi z najlepszych muzyków jazzowych wszech czasów. Istotne nagrania zostały dokonane z kompozytorem/teoretykiemGeorge’em Russellem, łącznie z „Concerto for Billy the Kid” i „All About Rosie”, znaczącymi dla pracy solowej Evansa. Bill Evans pojawił się także na znaczących płytachCharlesa Mingusa,Olivera Nelsona,Tony’ego Scotta iArta Farmera. W 1956 nagrał debiutancki album,New Jazz Conceptions, przedstawiający oryginalną wersję „Waltz for Debby”, dlaRiverside Records. ProducentOrrin Keepnews został przekonany, by nagrać Evansa, przez gitarzystęMundella Lowe'a, który puścił mu nagranie demo przez telefon.
W 1958 Evans został zatrudniony przezMilesa Davisa, stając się jedynym białym członkiem słynnego sekstetu Davisa. Mimo iż jego obecność w zespole była krótka (mniej niż 8 miesięcy), była to jedna z najbardziej owocnych współpracy w historii jazzu – introspektywne, skalowe podejście Evansa do improwizacji wywarło głęboki wpływ na styl Davisa. W tamtym czasie Evans grał techniką akordowąblock chords, i Davis napisał w swojej autobiografii: „Bill miał ten cichy ogień, który kochałem w fortepianie. Sposób, w jaki do tego podchodził, dźwięk, jaki wydobywał, był jak kryształowe nuty albo mieniąca się woda spadająca z jakiegoś czystego wodospadu.” Miles powiedział również: „Jestem pewien, że nauczyłem się wiele od Billa Evansa. Gra na fortepianie tak, jak się powinno."
Pragnienie Evansa do prowadzenia własnych projektów jako lider, i rosnące problemy z narkotykami, doprowadziły go do opuszczenia sekstetu Davisa w końcu 1958. Krótko potem nagrałEverybody Digs Bill Evans, dokumentując całościowo oryginalne, medytacyjne brzmienie, które eksplorował w tamtym czasie. Evans wrócił do sekstetu na prośbę Davisa, by nagrać kultowy album jazzowyKind of Blue na początku 1959. Wkład Evansa w płytę był niedostrzegany przez lata; poza współautorstwem utworu „Blue in Green”[9], wymyślił równieżfigurę ostinato z utworu „Flamenco Sketches”, obecną w jego nagraniu solo z 1958 „Peace Piece” z płytyEverybody Digs Bill Evans. Evans również napisał tekst z książeczki przy płycieKind of Blue, porównując improwizację jazzową dojapońskiej sztuki[10]. Jesienią 1959 założył własne trio.
Na przełomie dekady Evans prowadził trio z basistąScottem LaFaro i perkusistąPaulem Motianem. Ta grupa stała się jedną z najbardziej uznanych trio fortepianowych – i zespołów jazzowych w ogóle – wszech czasów. W tym zespole uwaga Evansa skupiła się na tradycyjnych standardach jazzowych i oryginalnych kompozycjach, z dodanym naciskiem na interakcję między członkami zespołu, która często graniczyła ze zbiorową improwizacją, rozmywając granice między solistą a akompaniującym. Szczególnie owocna była współpraca między Evansem a LaFaro, gdyż osiągnęli oni szczególny poziom muzycznej empatii. Trio nagrało cztery płyty:Portrait in Jazz (1959) orazExplorations,Sunday at the Village Vanguard iWaltz for Debby, wszystkie nagrane w 1961. Ostatnie dwa albumy to nagrania na żywo o tej samej dacie, które są zwyczajowo wymieniane pośród największych nagrań jazzowych wszech czasów. W 2005 całe sesje nagraniowe zostały zebrane na trzypłytowym zestawieThe Complete Village Vanguard Recordings, 1961. Istnieje również mało znane radiowe nagranie tria EvansaLive at Birdland, pochodzące początku 1960, jednak jakość dźwięku jest niska.
Poza wprowadzeniem nowej wolności do interakcji w fortepianowym trio, Evans zaczął (w wykonaniach takich, jakMy Foolish Heart z sesji w Vanguard) eksplorować ekstremalnie wolne tempa ballad i niskie poziomy głośności, praktycznie nieznane w jazzie. Jego układy dźwięków wewnątrz akordów stały się bardziej impresjonistyczne, przypominające kompozytorów muzyki poważnej takich, jakDebussy,Ravel,Skriabin, czySatie, i odszedł od gęstych akordów granych techniką „block chords”, której często używał u Davisa. Jego proste, oszczędne układy w lewej ręce, wspierające liryczne linie melodyczne w prawej, ukazywały wpływ pianisty jazzowegoBuda Powella.
Podobnie jak Davis, Evans był pionieremjazzu modalnego, lubując się w harmoniach, które pomagały uniknąć charakterystycznych elementówbebopu i wcześniejszych form jazzu. W utworach takich, jakTime Remembered progresje akordów bardziej lub mniej adaptowały pochodne bebopu, zamiast polegać na nieoczekiwanych zmianach kolorów. Było jednak wciąż możliwe (i pożądane), sprawić, żeby te progresje swingowały, i pojawiła się pewna spontaniczność w solówkach, które były grane nad nowym brzmieniem. Większość kompozytorów odnosi się to tego stylu jako do „plateau modalnego”, ze względu na częste zestawianie harmonii.
Nagła śmierć LaFaro w wieku 25 lat w wypadku samochodowym, 10 dni po wykonaniach w Vanguard, zdruzgotała Evansa. Przestał nagrywać i wykonywać publicznie przez kilka miesięcy. Jego pierwsze nagranie po śmierci LaFaro stanowił duetUndercurrent z gitarzystąJimem Hallem, wydanym dlaUnited Artist Jazz records w 1963. Nagrana w dwóch sesjach 24 kwietnia i 14 maja, płyta jest obecnie szeroko uznawana za klasyczne nagranie duetu fortepianu i gitary. Album jest również znany z powodu uderzającego zdjęcia na okładce,„Weeki Wachee Spring, Florida” wykonane przez fotografaToniego Frissella. Oryginalna płyta winylowa i pierwsze nowe wydanie CD przedstawiały obciętą, zabarwioną na niebiesko wersję tego zdjęcia, z nałożonym tytułem i logo Blue Note; jednak dla ostatnich wydań CD (zremasterowanych w jakości 24-bitowej) fotografia została przywrócona do oryginalnej, czarno-białej kolorystyki i rozmiaru, bez napisów.
Gdy znów uformował swoje trio w 1962, Evans zastąpił LaFaro basistąChuckiem Israelsem, wstępnie zostawiając Motiana na perkusji. Wynikiem były dwie płyty,Moonbeams iHow My Heart Sings!. W 1963, po zmianie wytwórni zRiverside naVerve o wiele szerzej dystrybucji, nagrałConversations with Myself, innowacyjną płytę, na której użyłoverdubbingu, nakładając na siebie osobno nagrane ścieżki fortepianowe, do trzech w każdym utworze. Płyta została uhonorowananagrodą Grammy za najlepszy instrumentalny album jazzowy w kategoriiBest Instrumental Jazz Performance – Soloist or Small Group. 23 sierpnia 1964 roku nagrał w ciągu czterech godzin longplayWaltz for Debby w duecie ze szwedzką piosenkarkąMonicą Zetterlund[11].
Mimo że jego współpraca z Verve była owocna pod względem liczby nagrań, jego artystyczny przekaz był niejednolity. Pomimo szybkiego rozwoju Israelsa i kreatywności nowego perkusistyGrady’ego Tate’a, efekt był niewymierny na raczej niedopracowanej płycieBill Evans Trio with Symphony Orchestra, zawierającej utwórPavaneGabriela Fauré, wielce przerobiony, z improwizacjami Evansa. Próbowano ukazać niektóre unikalne konteksty, takie jak album zbig-bandem na żywo w Town Hall, nagrany, lecz nigdy nie wydany z powodu nieusatysfakcjonowania Evansa (jednakże część nagrana w trio jazzowym, Pavane, została wydana i osiągnęła pewien sukces) i wspomniana płyta z orkiestrą symfoniczną, niezbyt ciepło przyjęta przez krytyków.
W tym czasieHelen Keane, menadżerka Evansa, zaczęła mieć na niego duży wpływ. Jako jedna z pierwszych kobiet na tym polu, znacznie pomogła mu utrzymać rozwój (lub zapobiec degresji) kariery Evansa, wbrew jego samodestrukcyjnemu stylowi życia.
W 1966 Evans odkrył 22-letniego basistę, PortorykańczykaEddiego Gomeza. Przerodziło się to w jedenastoletnią współpracę – wrażliwy i kreatywny Gomez spowodował nowy rozwój zarówno w grze Evansa, jak w jego koncepcji tria. Jedno z najbardziej znaczących wydań w tym okresie toBill Evans at the Montreux Jazz Festival, z 1968. Mimo że był to jedyny album, który Evans nagrał z perkusistąJackiem DeJohnette (którego potem zaprosił do współpracy Miles Davis), stał się on lubiany przez fanów, z powodu wspaniałej energii i interakcji w trio.
Inne owoce tego okresu to m.in. utwór „Solo—In Memory of His Father” z płytyBill Evans at Town Hall (1966), który wprowadził słynny temat „Turn Out the Stars”; kolejny udany duet z gitarzystą Jimem Hallem –Intermodulation (1966); wspaniały album solowyAlone (1968), zawierający ponad 14-minutową wersję utworu „Never Let Me Go."
W 1968 dołączył do tria perkusistaMarty Morell i pozostał w nim do 1975, kiedy to zakończył grę na rzecz życia rodzinnego. Była to najbardziej stabilna i długotrwała grupa Evansa. Porzucił on nałóg heroinowy, wkroczył również w okres osobistej stabilności. Zespół nagrał kilka płyt, łącznie zFrom Left to Right (1970), przedstawiającą pierwsze użycie przez Evansaelektrycznego fortepianu;The Bill Evans Album (1971), która otrzymała dwie Grammy;The Tokyo Concert (1973);Since We Met (1974); orazBut Beautiful (1974), przedstawiającą trio oraz legendarnegoStana Getza na saksofonie tenorowym w występie na żywo w Holandii i Belgii, wydaną pośmiertnie w 1996. W przeciwieństwie do swoich poprzedników, Morell był energetycznym, idącym przed siebie perkusistą, co spotkało się z krytyką polegającą na zarzutach, że dla Evansa był to okres niewielkiego rozwoju. Po odejściu Morella, Evans i Gomez nagrali dwie płyty,Intuition iMontreux III.
W 1974 Bill Evans nagrał wieloczęściowy koncert jazzowy, specjalnie napisany dla niego przezClausa Ogermana, zatytułowany „Symbiosis”, pierwotnie wydany przezMPS Records. Evans współpracował również z wokalistąTonym Bennettem w płytachThe Tony Bennett/Bill Evans Album (1975) iTogether Again (1977).
13 września 1975 narodził się Evan, syn Evansa.Evan Evans niezbyt często widział swojego ojca, który był ciągle w trasie. Jako cudowne dziecko podjął karierę w udźwiękawianiu filmów, ambitnie uczestnicząc w uniwersyteckich zajęciach z kompozycji XX wieku, instrumentacji i elektronicznych kompozycji w wieku 10 lat. Studiował z wielu współczesnymi jego ojcu, łącznie zLalo Schifrinem i specjalistą od harmonii Bernardem Maury.
W 1976 perkusista Marty Morell został zastąpiony przezEliota Zigmunda. Wynikiem była ciekawa współpraca – jeszcze w tym samym roku trio było w stanie nagrać wspólną płytę. ZarównoI Will Say Goodbye (ostatni album Evansa wydany wFantasy Records) orazYou Must Believe in Spring (wydany pośmiertnie przez Warner Bros.) ukazały zmiany, które stały się znaczące na ostatnim etapie kariery Evansa. Położono większy akcent na zbiorową improwizację i interakcję, Evans osiągnął nowe wyżyny ekspresyjności w solówkach oraz podjęto nowe eksperymenty związane z harmonią i tonacjami.
Gomez i Zigmund opuścili Evansa w 1978. Zaprosił on wówczasPhilly'ego Joe Jonesa, swojego ulubionego perkusistę wszech czasów, z którym dawniej nagrał swoją drugą płytę w 1957. Próbowano kilku basistów, a najdłużej pozostał niezwykłyMichael Moore. Ostatecznie Evans postawił na perkusistęJoego LaBarberę i basistęMarca Johnsona. To trio było jego ostatnim. Mimo że trio wydało tylko jedną płytę przed śmiercią Evansa w 1980 (The Paris Concert, Edition One oraz Edition Two, 1979), rywalizowało ono z pierwszym triem Evansa (i być może je przewyższyło) w swych potężnych, grupowych interakcjach. Evans twierdził, że prawdopodobnie było to jego najlepsze trio – twierdzenie to jest wsparte przez wiele nagrań z tamtego okresu, które ukazały światło dzienne, dokumentujących jego muzyczną podróż z ostatniego roku kariery. Impresjonizm Debussy’ego z pierwszego tria otworzył drogę do ciemnego i nagłego, lecz niezaprzeczalnie czarującego (jeśli nie zniewalającego) romantycznego ekspresjonizmu.
Rusińskie pochodzenie Evansa jest czasem mylone z rosyjskim podłożem etnicznym. W jego muzyce widać wpływy rosyjskich kompozytorów, np. niepokojące konstrukcjerachmaninowskie, czy wmodalne eksploracje w styluSzostakowicza a'la „Danse Macabre” w „Nardis” – utworze, który był przez niego każdorazowo przepracowany, gdy służył jako finał koncertów. Jednak główny wyznacznik stylu, który Evans świadomie doskonalił w trio, przypomina późnegoRavela, zwłaszcza kontrowersyjna, druga połowa ciemnego i burzliwego „La Valse” francuskiego kompozytora. Nagranie dokumentujące grę Evansa podczas tygodnia poprzedzającego jego śmierć to pożegnalny „The Last Waltz”. Wiele płyt i kompilacji zostało wydanych w ostatnich latach, łącznie z wielopłytowymi wydaniami:Turn Out the Stars (Warner Bros.),The Last Waltz iConsecration. Zestaw od Warner Bros to wybrany materiał z ostatniego pobytu Evansa w Nowym Jorku w klubie Village Vanguard, prawie dwie dekady po kladycznych wykonaniach w trio La Faro/Motian; pozostałe dwa zestawy zostały zebrane z jego koncertów w San Francisco, w Keystone Korner, tydzień przed jego śmiercią. Szczególnie odkrywczym porównaniem wczesnego i późnego Evansa (1966, 1980) jest DVD „The Oslo Concerts” z 2007, zawierające dwa wcześniej niewydane występy telewizyjne.
Nałóg narkotykowy Evansa najprawdopodobniej zaczął się podczas jego pracy z Milesem Davisem w późnych latach 50. Uzależnienie odheroiny trwało przez jego większość kariery, miał również słaby ogólny stan zdrowia i kiepską sytuację finansową przez większość lat 60. U końca tej dekady odniósł sukces, przezwyciężając nałóg heroinowy. Jednak w latach 70. poważnym problemem dla Evansa stała siękokaina, doprowadzając go ostatecznie do śmierci. Jego ciało odmówiło posłuszeństwa we wrześniu 1980, kiedy – spustoszony przez leki psychoaktywne, uszkodzoną wątrobę i walkę przez całe życie z żółtaczką – zmarł w Nowym Jorku z powoduchoroby wrzodowej,marskości wątroby iodoskrzelowego zapalenia płuc. Jego przyjaciel,Gene Lees, posępnie podsumował walkę Evansa z narkotykami jako „najdłuższe samobójstwo w historii”[8]. W momencie śmierci Evans zamieszkiwał ze swoją partnerką Laurie Verchomin, wFort Lee, New Jersey[6]. Został pochowany w Parku Pamięci i Mauzoleum Roselawn, Baton Rouge, East Baton Rouge Parish, Louisiana (Section #161, Plot K), obok swojego brata Harry’ego Evansa, który zmarł rok wcześniej.
Jak zauważył krytyk Richard S. Ginell: „z upływem czasu Bill Evans stał się szkołą samą w sobie dla pianistów i światem wyjątkowego nastroju dla słuchaczy. Nie ma bardziej wpływowego jazzowego pianisty – tylkoMcCoy Tyner wywarł podobny wpływ wśród młodszych pianistów i innych profesjonalistów – i Evans pozostawił swój ślad na takich wybitnych pianistach, jakHerbie Hancock,Keith Jarrett,Chick Corea,Brad Mehldau”[12]. Kunszt Billa Evansa stał się wzorem dla wielu pianistów różnych gatunków. Jego muzyka ukazała kreatywne mistrzostwo harmonii, rytmu i koncepcji interpretacji jazzowej, łącząc elementy jazzu, muzyki poważnej i muzyki etnicznej. W swoich duetach i triach, Evans rozwinął w bezprecedensowy sposób unikalną ideę zespołowej gry oraz właściwego dla muzyki poważnej wyczucia formy i koncepcji skali. Jego nagrania z lat 60.Conversations with Myself iFurther Conversations with Myself były innowacyjnymi solowymi wykonaniami, łącznie z nakładaniem na siebie wielu ścieżek dźwiękowych, nagranych przez Evansa osobiście w studiu.
Dorobek Evansa wciąż wywiera wpływ na pianistów, gitarzystów, kompozytorów i interpretatorów muzyki jazzowej na świecie. Wiele jego utworów, takich jak „Waltz for Debby”, „Turn Out the Stars”, „Very Early”, i „Funkallero”, stało się często nagrywanymi standardami jazzowymi.W latach następujących po śmierci Billa Evansa powstało wiele nagrań mu poświęconych, przedstawiających jego kompozycje i ulubione utwory (patrz niżej), jak również dedykowane kompozycje. Jedno z takich nagrań to „September 15th”Pata Metheny’ego.Podczas życia Bill Evans został uhonorowany 31 nominacjami donagrody Grammy i siedmioma Nagrodami. W 1994 roku został pośmiertnie odznaczony nagrodąGrammy Lifetime Achievement Award.
Osobny artykuł:Dyskografia Billa Evansa.
