Duży ośrodek przemysłu budowlanego; zakłady metalowe, włókiennicze, produkcji napojów gazowanych, przetwórstwa rybnego. Centrum edukacji, jedyne w PolscePolicealne Studium Ikonograficzne; od lat 1992–1993 miejsce festiwali białoruskiej pieśni autorskiej „Jesień Bardów”, Piosenki Religijnej „Śpiewajmy Panu”, Kultury Ukraińskiej „Podlaska Jesień”.
Nazwanie odrzeczne, od rzeki Biała nad którą miasto jest położone.Bielsk gród nadBiałą. NaMazowszu iPomorzu bardzo często grody nadrzeczne nazywano z pomocą przymiotnikowego przyrostka-sk np.Płońsk od rz.Płoni. Jeszcze częściej nazywano tak grody w języku ruskim:Połock, Kursk, Smoleńsk. Dla odróżnienia od innychBielsków dodano określnikPodlaski odPodlasie[6].
W 1563 r. Bielsk liczył wraz z przedmieściami 830 domów (w tym 36 na terenie jurydyki Podzameckiej) i 220 we wsiach miejskich, lustracja z 1576 r. wymieniała 557 domów w mieście oraz 193 place (bez jurydyk) co pozwala szacować ludność Bielska na ponad 3300 mieszkańców w drugiej połowie XVI w.[8]
Wedługspisu ludności z 30 września 1921 roku w Bielsku mieszkało 4759 osób w 648 domach, 2239 podało narodowość żydowską, 1904 – polską, 491 – białoruską, 120 – rosyjską, 2 – niemiecką, 1 – czeską, 1 – litewską, 1 – rusińską narodowość[9]. 2392 osób było wyznania mojżeszowego, 1331 rzymskokatolickiego, 1013 osób było wyznania prawosławnego, 14 ewangelickiego, 8 zadeklarowało przynależność do wyznania greckokatolickiego, 1 – bezwyznaniowiec[9].
Zabytkowa kropielnica przy kościele parafialnym pw. Narodzenia NMP i św. Mikołaja
1408 – Jagiełło przekazuje gród Witoldowi
1410 – w skład dwóch podlaskich chorągwi wystawionych przeciwko krzyżakom weszła chorągiew drohicka, w której walczyli bielszczanie
po 26 listopada 1412 – w Bielsku przebywa królWładysław II Jagiełło w drodze na Litwę. Wzrasta ranga Bielska leżącego na trasie z Krakowa doGrodna iWilna
1563 – według rejestrupomiary włócznej w mieście było 830 domów. Plan miasta „Bielsk Podlaski w 1563 roku” zrekonstruowany został wraz z komentarzem w serii „Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku”, t. 8[21]
22 lipca[23] – pożar zamku bielskiego, na którym obradowałZygmunt August z prymasemJakubem Uchańskim na temat nowej unii polsko-litewskiej, miały wówczas miejsce prace nad redakcjąII Statutu Litewskiego. Król obserwował płonący drewniany zamek z przyzamkowych stajni. Nowy zamek dla starosty powstał naHołowiesku, zaś sądy ziemskie przeniesiono doBrańska
proces o mord rytualnyŻydów, w związku z którym król Zygmunt wydaje dwa manifesty
1561 – Zygmunt August wydzierżawił na 4,5 roku bielskim Żydom prawo do warzenia piwa w Bielsku,Narwi iKleszczelach.
1569 – Włączenie Bielska wraz z województwem podlaskim do Korony Polskiej na mocyunii lubelskiej. Powstaje cech kuśnierzy
1571 – powstają cechy piwowarów i słodowników, czapników i krawców
1576 – w mieście jest 265 rzemieślników w tym 63 garbarzy i 39 szewców oraz 5 młynów na rzece Białej
1591 – pożar niszczy miasto z kościołem i szpitalem św. Marcina (nie odbudowanymi)
1847 – liczba Żydów w mieście sięgnęła 298 osób[16]
1855 – następna epidemia cholery
1861 – zgodnie z danymi mieszkało tu 1256 Żydów[16]
1863 – mieszkańcy Bielska biorą udział wpowstaniu styczniowym, m.in. w bitwie podPuchłami iSiemiatyczami, wykonanie w mieście wyroku przez powieszenie na powstańcu Dominiku Bejdzie
XIX wiek – w dzielnicy Park stacjonuje garnizon wojsk rosyjskich
1873 – doprowadzenie linii kolejowej do Brześcia
1915 – część mieszkańców ucieka przed wojskami niemieckimi w czasieI wojny światowej (bieżeństwo), spalenie dworca kolejowego
1924 – uruchomienie pierwszej elektrowni miejskiej, początek elektryfikacji
1925 – otwarcie Rocznej Koedukacyjnej Szkoły Handlowej kierowanej przez Jana Nowotarskiego[25]
1925–1928 – budowa nowego gmachu gimnazjum (liceum)
1929 – miasto liczy 5567 mieszkańców. Siedziba powiatowej komendy policji, urzędu skarbowego podatków i opłat; istnieje Kasa Skarbowa, powiatowy zarząd drogowy, powiatowy urząd ziemski, inspektorat szkolny, wydział powiatowy, dwa kościoły katolickie obrządku łacińskiego, dwa greckokatolickie, kilka cerkwi prawosławnych i synagoga. Działało gimnazjum,prepranda nauczycielska, kursy handlowe. Był tu szpital powiatowy. Działały: Oddział Związku Kupców Żydowskich, Oddział Związku Kupców Polskich, Związek Ziemian, Okręgowe Towarzystwo Rolnicze, Koło Pszczelarzy, Związek Rzemieślników, Związek Masarzy. Istniała elektrownia[26].
1938 – oddanie do użytku nowej szkoły powszechnej (obecnie SP nr 4)
1939
11 czerwca – uruchomienie 1500-tonowego spichlerza przy dworcu kolejowym
18 czerwca – przekazanie35 pułkowi piechoty dwóch karabinów maszynowych ufundowanych przez młodzież powiatu bielskiego, w której to uroczystości wzięło udział 5 tys. mieszkańców. Dar odebrał gen.Franciszek Kleeberg
Cmentarz żołnierzy radzieckich, z lewej kaplica grobowa w prawosławnej części cmentarza
15–23 września 1939 – pierwsza okupacja miasta przez wojska niemieckie i przekazanie przez nich miasta sojuszniczym wojskom radzieckim
23 września 1939–1941 – okupacja radziecka. Pierwsze wywózki naSyberię
22 czerwca 1941 – zbombardowanie miasta przezLuftwaffe i ponowne wkroczenie do miasta Niemców. Zamordowanie wlesie pilickim ok. 800 Polaków (m.in. nauczycieli, urzędników, księży)
sierpień 1941 – utworzenie getta dla ludności żydowskiej.
jesień 1941 – uruchomienie przez Niemców Karnego Obozu Pracy u zbiegu ulic Zamkowej i Poniatowskiego w budynku byłej szkoły żydowskiej[27].
2 listopada 1942 – likwidacja getta i zamordowanie przez Niemców około 100 Żydów pomiędzy ulicą Jagiellońską i Wąską. Wywiezienie części doobozu zagłady w Treblince i Białegostoku
lipiec 1943 – rozstrzelanie przez Niemców w lesie koło wsiPiliki 50 mieszkańców Bielska (w tym 16 dzieci, byłego burmistrza Erdmana i trzech księży katolickich: Borowskiego, Opiatowskiego i Olszewskiego)[28]
1943 – powstaje budynek obecnego Urzędu Skarbowego
30 lipca 1944 – zdobycie miasta przez oddziały Armii Czerwonej (53 korpus 48 Armii i 105 korpus 65 Armii)[29].
1944–1956 – działaPowiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bielsku Podlaskim. Najliczniejsza obsada Urzędu była w 1946 roku gdy pracowało tam 60 funkcjonariuszy. W 1947 roku obsada zmniejszyła się w związku z zakończeniem głównych walk z oddziałami partyzantki antykomunistycznej związanym z amnestią 1947 roku. W całym okresie istnienia Urzędu funkcjonariusze narodowości białoruskiej stanowili ponad połowę kadry, ale wśród kadry kierowniczej dominowali Polacy[30]
Grodzisko średniowieczne (XIII w.) zwane Górą Zamkową bądź Łysą Górką. Gród został zniszczony przez Krzyżaków w 1373 roku, jednak później go odbudowano. Na górze zamkowej w XVI wieku znajdował się drewniany zamek, który spłonął od pioruna podczas obrad możnych litewskich w 1564 roku, gdy w mieście przebywał król Zygmunt August. W pobliżu zamku znajdowały się zabudowania gospodarcze, w tym stajnie królewskie.
Zespół kościoła i klasztoru karmelitów ufundowany przezAdama Kazanowskiego starostę bielskiego od 1638 i poświęcony Matce Boskiej z góry Karmel. Przedsięwzięcie również finansowała jego żonaElżbieta (Halszka) Słuszczanka
Kościół NMP z Góry Karmel z 1641, późnobarokowy, przebudowany po pożarze w 1784 (po powstaniu listopadowym przekształcony na cerkiew, ponownie kościół od 1921)
Klasztor karmelitów trzewiczkowych z 1641, barokowy (po pożarze w 1784 nie odbudowano dwóch skrzydeł)
Cezary Kosiński – aktorMaciej Radel – aktorKamila Lićwinko – polska lekkoatletka specjalizująca się w skoku wzwyż, halowa mistrzyni świata, mistrzyni Uniwersjady. Olimpijka z Rio.
Emilian Adamiuk – rosyjski lekarz okulista pochodzenia białoruskiego
↑Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. M. Gochny, B. Szadego, cz. II:Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, pod red. H. Rutkowskiego, M. Słonia, t. 8), Warszawa 2021, s. 248[1] orazZiemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Wydanie zbiorcze, pod red. M. Słonia, cz. II:Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Wydanie zbiorcze serii, pod red. H. Rutkowskiego i M. Słonia), Warszawa 2021, s. 1304[2].
↑Bielsk Podlaski w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11], liczba ludności na podstawie danych GUS.
↑„Puścizna po Janie Długoszu dziejopisie polskim, to jest: Kronika Wiganda z Marburga rycerza i kapłana Zakonu Krzyżackiego na wezwanie Długosza z rymowanej kroniki niemieckiej na język łaciński przetłomaczona. Chronicon seu Annales Wigandi Marburgensis, equitis et fratris Ordinis Teutonici” Poznań 1842, s. 233[3].
↑M. Radoch, W sprawie daty nadania przez Władysława Jagiełłę ziemi drohickiej księciu mazowieckiemu Januszowi I, [w:] Szkice z dziejów kolonizacji Podlasia i Grodzieńszczyzny od XIV do XVI wieku, Olsztyn 2002, s. 11–20.
↑T.J. Lubomirski, Kodeks Dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego, Warszawa 1863, s. 111–113; Biblioteka PAN Kórnik, rkp. 203, k. 178-178v.
↑abH. Surynowicz,Życie monastyczne na Grodzieńszczyźnie w XIX wieku, [w:]red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 199–202.ISBN 83-902928-8-2.
↑Informacje historyczno-geograficzne od XIII w. do końca XVI w. znajdują się w haśle „Bielsk”, zob.Słownik historyczno-geograficzny województwa podlaskiego w średniowieczu, opr. A. Buczyło, T. Jaszczołt (współpraca archeologiczna M. Bis, W. Bis), z. 1: A-Bojanka, Warszawa 2021, s. 68–83[4].
↑Dominik Szulc: O Znaczeniu Prus Dawnych. Druk: Kaczanowski i Strąbski, 1846. s. 121. [dostęp 2018-10-20].
↑Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. M. Gochny, B. Szadego, cz. II:Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, pod red. H. Rutkowskiego, M. Słonia, t. 8), Warszawa 2021, s. 236–249 (komentarz)[5] oraz plan: tamże, cz. I:Mapy, plany[6] orazZiemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Wydanie zbiorcze, pod red. M. Słonia, cz. II:Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Wydanie zbiorcze serii, pod red. H. Rutkowskiego i M. Słonia), Warszawa 2021, s. 1292–1305 (komentarz)[7] oraz plan: tamże, cz. I:Mapy, plany[8].
↑Матвей Кузьмич Любавский, Литовско-русский Сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешней жизнью государства, Москва 1900, s. 3.
↑Słownik historyczno-geograficzny województwa podlaskiego w średniowieczu (s. 80 oraz s. 83, przypis nr 35) przesuwa datę spalenia zamku na pożar miasta 20 maja lub okres między 1 czerwca a 10 lipca (po Zielonych Świątkach): „Do tej pory na podstawie kroniki Marcina Bielskiego uważano, że do pożaru zamku doszło 22 VII 1564 r. (Bielski, Kronika s. 561). Wzmianka ta trafiła do literatury (ostatnio: Karpiński Pożary, 284). Relacja Bielskiego mówiła jednak, że pożarowi przyglądał się osobiście król Zygmunt August, co jednak nie było zgodne z jego itinerarium. W notatkach Piotra Wiesiołowskiego młodszego, który wpisywał je do kalendarza astronomicznego, jest zapis, że do pożaru doszło po Zielonych Świątkach w czasie jego pobytu na sejmie (czyli między 1 VI a 10 VII)”, cyt. za:Słownik historyczno-geograficzny województwa podlaskiego w średniowieczu, opr. A. Buczyło, T. Jaszczołt (współpraca archeologiczna M. Bis i W. Bis), z. 1: A-Bojanka, Warszawa 2021, s. 83[9].
↑ZbigniewZ.RomaniukZbigniewZ.,Bielski Almanach Historyczny 2016, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Ziemi Bielskiej, 2016 [dostęp 2021-01-19]. Brak numerów stron w książce
↑„Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945” Sport i Turystyka 1988,ISBN 83-217-2709-3, s. 70.
↑„Stosunki polsko-białoruskie w województwie białostockim w latach 1939–1956” pod redakcją Jana Jerzego Milewskiego i Anny Pyżewskiej, IPN 2005,ISBN 83-89078-95-3, s. 11–113.
↑AdministratorA.TestowyAdministratorA.,Ruszył system informacji pasażerskiej [online], Oficjalny serwis internetowy Miasta Bielsk Podlaski, 5 stycznia 2024 [dostęp 2024-08-29](pol.).
↑Wykaz miejscowości wyróżnionych odznaczeniami państwowymi, [w:]UrszulaU.LewandowskaUrszulaU.,KrystynaK.MalikKrystynaK.,Przewodnik po Polsce, Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1991, s. 20,ISBN 83-217-2519-8(pol.).
Słownik historyczno-geograficzny województwa podlaskiego w średniowieczu, opr. A. Buczyło, T. Jaszczołt (współpraca archeologiczna M. Bis, W. Bis), z. 1: A-Bojanka, Warszawa 2021[10] (hasła: Bielsk, Bielsk – leśnictwo, Bielsk – powiat sądowy, Bielsk – starostwo, Bielsk – ziemia i terytorium)
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:Bielsk Podlaski (ujednoznacznienie)..JPG)
52°46′07″N 23°11′30″E/52,768611 23,191667[3]
Osobny artykuł:Getto w Bielsku Podlaskim.
.jpg)
_COA.svg)