.jpg) Fragment strony dedykacyjnej Biblii brzeskiej | |||
| Pełna nazwa | Biblia święta, tho iest, Księgi Starego y Nowego Zakonu, właśnie z Żydowskiego Greckiego y Łacińskiego, nowo na Polski ięzyk, z pilnością y wiernie wyłożone. | ||
|---|---|---|---|
| Inne nazwy | Biblia pińczowska | ||
| Skrót(y) | BB | ||
| Kanon | |||
| Język | |||
| Opublikowanie kompletnego przekładu | 1563 | ||
| Apokryfy | 3 Księga Ezdrasza,4 Księga Ezdrasza,Tobiasza,Judyty,Mądrości,Mądrość Syracha,dodatki do Księgi Estery,Barucha,3 dodatki do Księgi Daniela,1 Machabejska,2 Machabejska. | ||
| Tłumacz(e) | Grzegorz Orszak,Pierre Statorius, Jean Thenaudus,Jan Łaski,Jerzy Szoman,Jakub Lubelczyk,Szymon Zacjusz (Żak),Andrzej Trzecieski,Marcin Krowicki, Grzegorz Pawełtach i inni | ||
| Źródła przekładu | oryginałyhebrajskie igreckie (przede wszystkim) orazWulgata | ||
| Wydawca pierwszego wydania | Cyprian Bazylik | ||
| Przynależność religijna | |||
| Wersja online | |||
| Księga Rodzaju 1, 1-3 | |||
| Naprzód stworzył Bóg niebo i ziemię. A ziemia była niekształtowna i próżna i były ciemności nad przepaściami, a duch Boży przenaszał się nad wodami.Tedy rzekł Bóg: Niech będzie światłość! I stała się światłość. | |||
| Ewangelia Jana 3, 16 | |||
| Abowiemci Bóg tak umiłował świat, iż Syna swego jednorodzonego dał, aby wszelki kto wierzy weń nie zginął, lecz aby miał żywot wieczny. | |||
| |||
Biblia brzeska (nazwa pochodzi od miejsca wydania; inne nazwy:Biblia Radziwiłłowska – od nazwiska fundatora iBiblia pińczowska – od miejsca dokonania tłumaczenia) – drugi (pokatolickiejBiblii Leopolity z 1561) wydanydrukiem przekład całościPisma Świętego najęzyk polski, przetłumaczony przez polskichprotestantów wPińczowie w latach 1559–1563, a wydany w 1563 wBrześciu Litewskim[1]. Do czasów współczesnych zachowało się kilkadziesiąt egzemplarzy książki[2].
Biblię brzeską – zgodnie z deklaracjami wydawców – uważa się powszechnie za pierwszy polski przekład całej Biblii z języków oryginalnych:hebrajskiego igreckiego. Nie wszyscy się jednak z tym zgadzają i wskazuje się na różne źródła tłumaczenia. W samym tytuleBiblii brzeskiej oprócz języków oryginalnych wymieniono teżłacinę. Już w pierwszych latach po jej wydaniu zarzucano (robił to m.in.Szymon Budny), żeBiblia brzeska jest w rzeczywistości tłumaczeniem albo z łacińskiejWulgaty, albo z innych przekładów łacińskich, na przykład łacińskiej BibliiRoberta Estienne’a (Stefanusa) (1557) i Nowego TestamentuTeodora Bezy (1556). Wskazuje się też liczne zapożyczenia zfrancuskich przekładówPierre’a Olivétana (1546),Jacques’a Lefèvre’a d’Étaples’a (1530) lub francuskiej Biblii Roberta Estienne’a (1553). Księgę Rut przetłumaczono z łacińskiego przekładuSantesa Pagnino z 1527 (Veteris et Novi Testamenti nova translatio). Zatem językami oryginalnymi się tylko posiłkowano[3].
Sporne jest również przypisanie przekładu Biblii brzeskiej jednemu wyznaniu. Choć zazwyczaj wiąże się je zkalwińskimKościołem Reformowanym, to w rzeczywistości jego tłumaczenie przypadło na okres, gdy w obrębie polskiego ruchu reformacyjnego właśnie dokonywał się podział na Zbór Większy (kalwinizm) i Zbór Mniejszy (bracia polscy przezwani „arianami”). Początkowo w skład zespołu tłumaczy wchodzili ważni zwolennicyunitarianizmu (np.Grzegorz Orszak,Franciszek Stankar), poglądy unitariańskie pozostawiły ślad w niektórych miejscach tłumaczenia, choć ostateczny szlif nadali zwolennicy kalwinizmu po usunięciu z zespołu braci polskich. Poza tym, w momencie gdy drukowano Biblię w Brześciu, jej główny fundatorMikołaj Radziwiłł Czarny był już wtedy zwolennikiem unitarianizmu, a Biblia miała służyć zarówno zborom kalwińskim, jak i braciom polskim. Starsze opracowania omawiające polskie przekłady zaliczają Biblię brzeską do tłumaczeń unitariańskich[4], nowsze najczęściej do kalwińskich. Jednak w rzeczywistości do jej powstania przyczyniły się obie grupy.
W 1603 Biblia brzeska wraz zBiblią nieświeską znalazła się na pierwszym polskimindeksie ksiąg zakazanych opracowanym z inicjatywy kardynałaBernarda Maciejowskiego[5].
Na zdobionej stronie tytułowej znajduje się tytuł:
Biblia święta, tho iest, Księgi Starego y Nowego Zakonu, właśnie z Żydowskiego Greckiego y Łacińskiego, nowo na Polski ięzyk, z pilnością y wiernie wyłożone.
Księga ma wymiary 255 na 401 mm, zawiera starannie wykonanedrzeworyty na stronie tytułowej i w częścistarotestamentowej. Tekst jest drukowany dużymi gotyckimi czcionkami, a przypisy i objaśnienia (na brzegach i na dole stron) – drobniejszą czcionką.
Rozpoczyna siędedykacją dla królaZygmunta II Augusta, która zawiera pochwałę studiowania Biblii, informacje o przekładzie, streszczenie, spis treści oraz tablicę wskazującą, jak czytać Biblię przez cały rok. Jako pierwszy polski przekład podaje numerację wersetów.
Przekład jest staranny i precyzyjny, wierny oryginałowi (zastosowano nowatorską metodę oddawania sensu zdań, a nie tłumaczenia „słowo w słowo”). Napisana jest XVI-wieczną polszczyzną o wysokim poziomie artystycznym i literackim. Język jej jest zwięzły, potoczysty i bogaty literacko.
Zgodnie z podstawową zasadąReformacji, Biblia miała być czytana w języku ojczystym. Z tego powodu w połowie XVI wieku również polscyprotestanci dostrzegli potrzebę posiadania własnego dokładnego tłumaczenia Biblii. PionierskiNowy Testament Murzynowskiego wydany w 1553 przezJana Seklucjana wKrólewcu był niewystarczający, a w języku polskim nie było jeszcze wydrukowanego pełnego przekładu Biblii[a].
Na cztery lata przed wydaniem katolickiejBiblli Leopolity problemem pełnego polskiego przekładu zajął się w 1557 ewangelickisynodmałopolski weWłodzisławiu, gdzie powołano w tym celu specjalną komisję. Na synodzie wPińczowie – głównym ośrodku Reformacji polskiej, w 1559 wyznaczono zespół tłumaczy, w którego skład weszli: rektor szkoły pińczowskiej i inicjator przekładuGrzegorz Orszak,Pierre Statorius zThionville iJean Thenaudus zBourges weFrancji. W 1560 dołączyli do nich:Jan Łaski,Jerzy Szoman, pastor-poetaJakub Lubelczyk,Szymon Zacjusz,Andrzej Trzecieski,Marcin Krowicki,Grzegorz Pawełtach,Franciszek Stankar i inni.
Od 1557 fundusze na przekład wśród kalwinistów zbierałStanisław Szafraniec[6]. Prace nad przekładem od maja 1560 finansowałksiążęMikołaj Radziwiłł Czarny (koszt wyniósł około 3000czerwonych złotych), a patronował im właściciel Pińczowa –Mikołaj Oleśnicki.
W czasie, gdy prowadzono prace nad tłumaczeniem, w łonie polskiego Zboru (Kościoła) Reformowanego wystąpił spór, dotyczący nauki oTrójcy Świętej. Zaowocowało to zmianami w zespole tłumaczy i sporami nad tłumaczeniem niektórych fragmentów. Zespół opuścił unitarianin Franciszek Stankar oraz sympatyzujący z nim Grzegorz Orszak[6]. Większość rozwiązań rozstrzygnięto na podstawie innych protestanckich przekładóweuropejskich, przede wszystkim francuskiej Biblii Olivétana (stąd udział w tłumaczeniu Thenaudusa).
Jeszcze przed powstaniem zespołu tłumaczy Grzegorz Orszak, posiadający dobrą znajomość hebrajskiego i greki, sam przetłumaczył na polski część Starego Testamentu[6]. W 1560 ukończono przekładPięcioksięgu, a po następnych trzech latach prace zakończono. Cała Biblia ukazała się 4 września 1563 wBrześciu Litewskim, wydana drukiem przezCypriana Bazylika w drukarni należącej do Mikołaja Radziwiłła Czarnego, w nakładzie około 500 egzemplarzy[7][8].
Stała się podstawowym dziełem wzborach ewangelickich na terenieWielkiego Księstwa iKorony (było wówczas 720 zborów, z tego 251 reformowanych i 64braci czeskich).
Nie wydano jej ponownie w całości; częściowe wznowienia wydano w 1564 wBrześciu (Psałterz), 1580 i 1593 wWilnie (Nowy Testament) oraz 1585 wToruniu (Ewangelie iDzieje Apostolskie).
Krótko po wydaniu zaczęto dostrzegać niedoskonałości i błędy w tłumaczeniu Biblii brzeskiej. Wynikało to z szybkiego rozwoju biblistyki oraz ówczesnych intensywnych dyskusji w obrębie obozu Reformacji. Jednym z głównych krytyków stał się późniejszy wybitny hebraista, członek wspólnoty braci polskichSzymon Budny, który nie brał udziału w tłumaczeniach w Pińczowie. Poza tym Biblia brzeska była stosunkowo droga i miała nieporęczny format bardziej nadający się do czytania podczas nabożeństwa niż zabierania jej na dyskusje podczas licznych synodów. Z tego względu zarówno przywódcy kalwińscy, jak i braci polskich rozpoczęli przygotowania do drugiego, poprawionego wydania. Prace nad poprawieniem powierzono Szymonowi Budnemu. Ten jednak po przyjrzeniu się Biblii brzeskiej uznał, że nie jest to przekład z oryginału i że lepiej będzie dokonać nowego dosłownego tłumaczenia. Dokonał tego sam wNieświeżu, a efektem była wydana w 1572Biblia nieświeska, którą posługiwali się przede wszystkim bracia polscy. Pozostali protestanci (głównie kalwini) nadal używali Biblii brzeskiej, aż do czasu, gdy w 1632 wydano poręczniejsząBiblię gdańską, która w dużej mierze opierała się na tekście Biblii brzeskiej opracowanej od nowa przezDaniela Mikołajewskiego.
Choć w drugiej połowie XVI wieku Biblia brzeska cieszyła się dużą popularnością i miała możnych wydawców, nie wywarła tak dużego wpływu na społeczeństwo i język polski, jak jejangielskie czyniemieckie odpowiedniki. Miała na to wpływkontrreformacja. Syn fundatora Biblii brzeskiej, konwertowany przezjezuitów nakatolicyzmMikołaj Krzysztof Radziwiłł, jakopokutę za „grzechy ojca-heretyka” postanowił wykupić i zniszczyć wszystkie egzemplarze Biblii brzeskiej. Mimo iż wydał na ten cel ogromną sumę 5000 dukatów (czerwonych złotych), nie udało mu się zniszczyć wszystkich egzemplarzy. Tę większość biblii, które wykupił uroczyście spalił na rynku wWilnie. Pozostałe egzemplarze zostały zniszczone w okresiekontrreformacji; ocalało zaledwie 20 do 40 sztuk.
W 1926 jeden egzemplarz przekazano do zbiorówMuzeum Narodowego w Warszawie; inne (uszkodzone w różnym stopniu) znajdują się obecnie w muzeach lub bibliotekach uniwersyteckich (Archiwum Główne Akt Dawnych,Bibliotece Kórnickiej, Muzeum ZiemiWieluńskiej (Dział Historii), Muzeum Podlaskie wBiałymstoku (Biblioteka), Biblioteka UniwersytetuZielonogórskiego,Uniwersytet w Poznaniu,Ossolineum we Wrocławiu), Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna wRzeszowie, Muzeum im. ks. Józefa Jarzębowskiego w Licheniu Starym oraz w zbiorach kościelnych i prywatnych.
W 2001 ukazał sięreprint Biblii brzeskiej w niemieckiej seriiBiblia Slavica[9]. W 2003Kalwin Publishing wydał uwspółcześnioną transkrypcję Biblii brzeskiej. Przed publikacją całości, w 2000, wWydawnictwie Duch Czasów opublikowanoBrzeski Nowy Testament.
Na temat Biblii brzeskiej pisano dużo i często w kontrowersyjny sposób, jednak niemal wszyscy zgadzali się w jednej sprawie – przekład cechuje piękno języka. W przeciwieństwie do innych przekładów unika wyrażeń i zwrotów idiomatycznych oraz konstrukcji składniowo-stylistycznych, obcych dla języka polskiego.Aleksander Brückner chwalił przekład za poprawność języka i zrozumiałą treść. Ocenił też, że przekład ten odegrał wielki wpływ na język polski oraz kulturę w Polsce i Europie[10]. Biblia brzeska jest dowodem na to jaką pozycję zajmowała Polska w XVI wieku w Europie[11].
15 grudnia 2017 w Brześciu skrzyżowaniu ulic Kirowa i Puszkińskiej odsłonięto pomnik Biblii brzeskiej[12]. Spośród 10 projektów wybrano koncepcję mińskiego artysty Antona Niczyparuka[13].
