Azja (gr.ἈσίαAsía,łac.Asia) – w zależności od podejścia: największy[4]kontynent naZiemi[2][3] lubczęść świata, która razem zEuropą tworzy największy kontynent,Eurazję. Nazywana jest często kontynentem wielkich kontrastów geograficznych.
Obszar Azji to 44,6 mln km² powierzchnilądów, co stanowi około 30% powierzchni wszystkich lądów. Ma charakter wyżynno-górski (wyżyny stanowią 75% powierzchni tego kontynentu – średnia wysokość Azji to prawie 1000 m n.p.m.). Azję zamieszkuje 4436,33 mln ludzi, co daje 99,9 osób na km² (dane z 2016 roku)[5].
Skrajnym punktem na północy jestprzylądek Czeluskin (77°43′N), na południuprzylądek Piai (1°16′N), na zachodzie zaśprzylądek Baba (26°05′E), a na wschodzieprzylądek Dieżniowa (169°40′W). Rozciągłość równoleżnikowa równa jest około 8600 km, zaś rozciągłość południkowa 8400 km. Linia brzegowa, wraz z wyspami, wynosi powyżej 70 000 km długości[6].
Nazwa kontynentu trafiła do języka polskiego zjęzyka greckiego za pośrednictwemłaciny. Co do pierwotnego źródła nazwy brak jest pewności. Wskazywane są zarówno powiązania zasyryjskimassu, znaczącymwstający (o słońcu)[7],akadyjskimaṣû, tj.wejściem, miejscem jasnym, krajem wschodu,anatolijską nazwą federacji 22 państwAssuwa, jak i z greckim słowemasis oznaczającymnamuł rzeczny.
Początkowo nazwa ta odnosiła się jedynie doAzji Mniejszej. Około450 r. p.n.e. odróżniono Azję Właściwą od Azji Mniejszej. Azja (Asja) była imieniem nimfyokeanidy wmitologii greckiej[8]. Tak również nazywano i rodzaj żyta. Prawdopodobne jest również, że nazwa „Azja” pochodzi od greckiego określeniaAsios leimon (dosł.łęg azyjski). Asios utworzone byłoby od greckiegoasis, oznaczającego muł rzeczny. Wymieniony łęg azyjski leżał u ujścia rzekiKaistru w pobliżuEfezu, a więc w Azji Mniejszej. Z chwilą podboju Azji Mniejszej przez Persów Grecy nazwali Azją obszary leżące na wschód od Morza Egejskiego. Dopiero później nazwą tą objęto cały kontynent[9].
Mapa polityczna Azji. Ujęto także europejskie części państw, które leżą na obu kontynentach (Rosja, Turcja, Kazachstan)
1) BezTajwanu 2) Wraz zCyprem Północnym 3) Miasto leży na obszarzeEuropy 4) Wraz z separatystycznąAbchazją 5) Bez zajętej przez Pakistan częściKaszmiru 6) Część terytorium państwa leży w Oceanii (zachodnia częśćNowej Gwinei) 7) Wraz z indonezyjską częściąNowej Gwinei, leżącej wOceanii 8) Według prawa izraelskiego 9) Część terytorium państwa leży w Oceanii (archipelagOgasawara) 10) Część terytorium państwa leży w Afryce (archipelagSokotra) 11) Część terytorium państwa leży w Europie 12) Wraz z częścią europejską 13) Wraz z należącą formalnie do Indii częścią Kaszmiru 14) Siedzibą władz jestKolombo
1) siedziba dowództwa dwóch baz: Akrotiri i Dhekelia; brak stolicy 2) personel bazy wojskowej, w tym ok. 1350 żołnierzy; brak stałych mieszkańców 3) personel bazy wojskowej, w tym 2212 żołnierzy; brak stałych mieszkańców
Uznawany przez 11 państw członkowskich ONZ oraz Watykan. Reszta państw świata uznaje rząd Chińskiej Republiki Ludowej jako jedyną władzę Chin – w tym Tajwanu[potrzebny przypis]
Azja położona jest niemal w całości na półkulach wschodniej i północnej. Jedynie niewielkie obszary leżą na półkulach zachodniej (Półwysep Czukocki) i południowej (część Archipelagu Malajskiego).
Wyspy zajmują około 7% obszaru Azji (2,7 mln km²). Zlokalizowane są wzdłuż wschodnich i południowo-wschodnich wybrzeży w trzech archipelagach: Malajskim, Japońskim i Filipińskim. Największymi wyspami Azji są: Borneo (736 tys. km²), Sumatra (427 tys. km²), Honsiu (228 tys. km²), Celebes (197 tys. km²), Jawa (126 tys. km²), Luzon (106 tys. km²). Półwyspy zajmują 8,7 mln km² (19% powierzchni Azji). Największe z nich to: Półwysep Arabski (2,78 mln km²), Indochiński (2,17 mln km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (0,5 mln km²), Tajmyr (0,4 mln km²), Kamczatka (0,27 mln km²) i Półwysep Koreański (0,22 mln km²)[6].
Wody oblewające Azję należą do 3 oceanów. Na północy ląd Azji otaczają płytkie morza szelfowe: Czukockie, Wschodniosyberyjskie, Łaptiewów, Karskie; na wschodzie morza: Beringa,Ochockie,Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Jawajskie, Banda, Moluckie, Seram, Flores, Sawu, Arafura; na południu wody Morza Arabskiego i Zatoki Bengalskiej. Średnia odległość od mórz wynosi 750 km, a maksymalna 2400 km[15].
Między półwyspami i wyspami Azji znajduje się wiele głęboko wciętych zatok i przybrzeżnych – otwartych, półzamkniętych lub zamkniętych – basenów morskich. Najważniejsze morza to: Śródziemne, Czarne, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Arabskie, Czerwone, tzw. IndonezyjskieMorze Śródziemne (nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół Archipelagu Malajskiego i Filipin) oraz zatoki:Bengalska iPerska.
Azja jest najbardziej zróżnicowanym kontynentem pod względem ukształtowania pionowego. Znajduje się tutaj zarówno najwyższy (Mount Everest, 8848 m n.p.m.), jak i najniższy punkt na powierzchni Ziemi (depresja Morza Martwego; 439.59 m p.p.m.[16]). Maksymalnadeniwelacja osiąga 9270 metrów. Azja jest – pomijając Antarktydę – obszarem o najwyższej średniej wysokości (średnia wynosi 990 metrów). Obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują 32,4% powierzchni (w tym 1,2% depresje), obszary o wysokościach między 300–2000 m n.p.m. 54,7% powierzchni, obszary powyżej 2000 m n.p.m. 12,9% powierzchni[6].
Najwyżej wzniesiona jest Azja Środkowa (zwana też czasami Azją Wysoką). Znajduje się tutaj wysokogórska Wyżyna Tybetańska otoczona potężnymi pasmami górskimi: Himalajami (od południa), Karakorum (od południowego zachodu) i Kunlun (od północy). Pasma te zbiegają się na zachodzie w węźle Pamir. Od Azji Wysokiej aż do mórz Czarnego i Śródziemnego biegnie obszar pokryty dużą liczbą pasm górskich (np. Kaukaz, Góry Pontyjskie, Zagros).
Wysoko położone obszary wyżynne, otoczone pasmami górskimi, stanowią integralną część Azji Zachodniej i Centralnej. Na zachodzie są to wyżyny: Anatolijska, Armeńska i Irańska. Wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich należy wymienić góry:Pontyjskie,Taurus,Kaukaz,Elburs,Kopet-dag,Zagros iMekran. Dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają. Znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski –Pamir, nazywany Dachem Świata, w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie, przekraczające 7000 m n.p.m.:Tienszan,Hindukusz,Karakorum,Himalaje orazKunlun iHengduan Shan.
Znaczne obszary (ok. 16,5 mln km²) Azji zajmują pustynie, występujące zarówno w strefach zwrotnikowej (Półwysep Arabski,Nizina Hindustańska) i podzwrotnikowej (pustynie Iranu), jak i umiarkowanej oraz kontynentalnej (Nizina Turańska,Kotlina Kaszgarska, pustyniaGobi).
Wieczne lodyArktyki zajmują północne krańce kontynentu azjatyckiego graniczące zOceanem Arktycznym –biegunem północnym. Występują tu noc i dzień polarny. Wieczne lody Arktyki zwane są trafnie pustynią lodową. W tym środowisku życie skupia się wokół morza. Mimo ekstremalnych warunków pustynie lodowe nie są pozbawione roślin. Na wystających spod lodu skałach można spotkaćporosty, a w szczelinach skalnychmchy. Na glinianej glebie pojawiają się darnie. Pojedynczo i rzadko rosną tu takżerośliny kwiatowe m.in. arktyczne gatunkiskalnic,jaskrów,głodków czyniezapominajek.
Tundra zajmuje północne krańce kontynentu Azjatyckiego. Z południa na północ przechodzi w pustynię lodową. Ma klimat delikatniejszy od arktycznego, lecz i tak bardzo ostry. Występują tu noc i dzień polarny. Tundra jest bezleśną krainą. Drzewa nie są w stanie tu przetrwać. Rosną tu jedynie skarłowaciałe gatunki brzóz, wierzb, sosen, świerków, np.:brzoza karłowata,wierzba zielna,wierzba polarna. W miarę jak warunki stają się suchsze, wzrasta znaczenieporostów. Gdy tundra jest wilgotna, więcej na niejmchów.
Step rozciąga się od Uralu po górny bieg rzeki Ob (w postaci stepów południowosyberyjskich). Na wschodzie duże powierzchnie pokrywają stepy Zabajkala łączące się ze stepamiMongolii i północnychChin. Cechą charakterystyczną stepu Syberyjskiego są rozsiane na ich obszarze enklawy z roślinnością solniskową, laskami brzozowo-osikowymi i sosnowymi. Trzcinowiska zajmują zabagnienia terenu. Nad wszystkimi roślinami dominujątrawy. Stepy wschodniej części Azji mają charakter jeszcze bardziej trawiasty. Roślinność jest tu dosyć monotonna.
Chłodnepustynie ipółpustynie Azji zajmują środek kontynentu azjatyckiego. Pokrywę roślinną stanowią przeważnie luźno rozrzucone kępytraw iziół, między którymi pojawiają się okresoworośliny efemeryczne. Można tu spotkaćkrzewy orazbyliny osiągające nawet 5 m. Chłodne pustynie i półpustynie Azji zgrupowane są zasadniczo w dwóch regionach – są to pustynie środkowoazjatyckie (kazachstańsko-dżungarskie i irańsko-turańskie) oraz centralnoazjatyckie (pustynne wyżyny Azji centralnej). W Azji środkowej największą powierzchnię zajmują pustynie piaszczyste ze stosunkowo bogatą roślinnością składającą się z traw, turzyc,roślin motylkowych ikrzewiastych saksaułów. Dużo jest ziół i innych roślin efemerycznych. W Azji centralnej brak jest roślinności efemerycznej. Szatę roślinną tworzą trawa (np. wysokatrawa czij) i krzewy, m.in.karagan irokitnik.
Lasy zwrotnikowe isawanny Azji zajmująPółwysep Indyjski i wyżynyGór Południowochińskich. O ich charakterze decyduje długość dwóch pór roku (pory sucha i deszczowa). Lasy zwrotnikowe w trakcie pory deszczowej trudno odróżnić od równikowych, również ze względu na niektóre wspólne gatunki, np.:Teczyna. Już jednak w porze suchej większość lasów zwrotnikowych traci liście, a równikowe są wiecznie zielone. W krajobrazie sawann charakterystyczne są dwa elementy: zwarta warstwa traw (dominuje wśród nichImperata cylindrica, zwana trawą alang alang) oraz rzadko rozmieszczone pojedyncze drzewa.
Do obszarów górzystych zaliczają się południowe stokiHimalajów, na których rosną wiecznie zielone lasy równikowe i zwrotnikowe. Sięgają one zwykle około 3000 m n.p.m. Rosną w nichdąb,klon,magnolia,bambus. Powyżej znajdują się lasy zjodłą,cisem,choiną iróżanecznikami, które sięgają 4200 m n.p.m. Jeszcze wyżej rosną zarośla krzewiaste z brzozami i różanecznikami, a ponad nimi murawy alpejskie. Piętro wiecznych śniegów zaczyna się na wysokości 4400–5700 m n.p.m. Na północnych stokach Himalajów rozwijają się zbiorowiska pustynne i półpustynne. Przechodzą one w murawy alpejskie.
Najdłuższymirzekami Azji są:Jangcy (6300 km),Huang He (5464 km),Amur (4510 km),Mekong (4500 km),Lena (4400 km),Jenisej (4102 km),Ob (4338 km),Indus (3180 km) iSyr-daria (3078 km). Najdłuższą rzeką Azji, stanowiącą dopływ innej rzeki, jest wpadający do ObuIrtysz (4248 km). Największe dorzecza posiadają rzeki syberyjskie: Ob (2975 tys. km²), Jenisej (2580 tys. km²), Lena (2490 tys. km²) i Amur (1855 tys. km²). Najwięcej wody do Oceanu Spokojnego odprowadza Jangcy (35 tys. m³/s), największą ilośćzawiesiny (2,18 mld t rocznie) niosąGanges zBrahmaputrą, tworzące u wspólnego ujścia potężnądeltę. W środkowej i zachodniej Azji wiele rzek ma charakter okresowy lub epizodyczny. Liczne rzeki, powstające w górach, mają w górnym biegu charakter stały, ale kończą swój bieg w niewielkich bezodpływowych jeziorach (np.Tarym o długości 2030 km) lub wręcz w piaskach pustyń.
Największejeziora występują w północnej, środkowej i zachodniej części Azji, są to – opróczMorza Kaspijskiego – silnie wysychające obecnieJezioro Aralskie (ok. 33,6 tys. km²), najgłębszy na świecieBajkał (powierzchnia 31,5 tys. km²) i częściowo słone jezioroBałchasz (17–22 tys. km²). Syberia, szczególnie zachodnia, jest miejscem występowania rozległych obszarów bagiennych.
Współczesne zlodowacenie Azji zajmuje największe przestrzenie na wyspach arktycznych, w daleko na północ wysuniętych górach Syberii: Byrranga (Tajmyr), Czerskiego, Wierchojańskich (Jakucja), Koriackich (Kamczatka) oraz w wysoko wzniesionych pasmach Azji Centralnej (Karakorum,Himalaje,Hindukusz,Pamir,Tienszan,Kunlun,Ałtaj) i Zachodniej (Kaukaz). Linia wiecznego śniegu, przebiegająca na wyspach arktycznych na poziomie morza, najwyżej wznosi się w Azji Środkowej, w wysokich pasmach górskich, położonych w skrajnie suchym, kontynentalnym klimacie zwrotnikowym. W Tybecie, w Transhimalajach dochodzi do 6100 m n.p.m. Największelodowce znajdują się w: Karakorum (Sjaczen – 1180 km²[17],Baltoro – 755 km²,Hispar – 622 km²), Pamirze (Fedczenki – 995 km²) i Tienszanie (Inylczek Południowy – 500 km²).
Azję zamieszkuje 4,4 mld ludzi (dane z 2015 roku), co stanowi 60%ludności świata. Obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego (17‰). Najwyższe wartości osiąga on w Syrii (37,1‰), Iraku (36,8‰) i Jemenie (36,7‰), najniższy – w Japonii (-0,2‰). W Azji nastąpiła eksplozja demograficzna, czyli gwałtowny wzrost liczby ludności w krótkim czasie. Przyczynami są: malejący współczynnik zgonów, poprawa warunków życia, lepsza opieka zdrowotna. Ludność rozmieszczona jest nierównomiernie (w Azji południowo-wschodniej mieszka 75% ludności tego kontynentu, obszary słabo zaludnione: obszary pustynne i górzyste, Syberia). Średnia gęstość zaludnienia wynosi 90 os./km kwadratowy. Najliczniejszą grupę stanowią ludzie ras białej i żółtej (odpowiednio 55% i 43% ogółu mieszkańców).
Obszary Niziny Hindustańskiej, Jawy i Niziny Południowochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata (powyżej 600 osób/km²). Inne tereny, m.in. wysokie góry, pustynie Azji Środkowej, daleka Północ, są praktycznie niezaludnione.
Najdłuższa nazwa miasta –Miasto aniołów, wielkie miasto, wieczny klejnot, niezdobywalne miasto boga Indry, wspaniała stolica świata wspomaganego przez dziewięć pięknych skarbów, miasto szczęśliwe, obfitujące w ogromny Pałac Królewski, który przypomina niebiańskie miejsce gdzie rządzi zreinkarnowany bóg, to miasto dane przezIndrę, zbudowane przezWisznu – pełna nazwaBangkoku
↑TomaszT.RachwałTomaszT.,DawidD.SzczypińskiDawidD.,Planeta Nowa, Nowa Era, 2018. Brak numerów stron w książce
↑abcdefgwielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 6. Europa Wschodnia, Azja Północna. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 74-78.ISBN 978-83-01-14921-5.
↑L’Europe et son mythe: à la poursuite du couchant, de Michael Barry,Revue des deux Mondes, novembre-décembre 1999ISBN 978-2-7103-0937-6.
↑Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 44.ISBN 83-04-04673-3.
↑„Poznaj świat” R. VIII, nr 11 (96), listopad 1960, s. 44.
↑abcdefghiwielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006.ISBN 978-83-01-14924-6. Brak numerów stron w książce
↑abcdefghijklmnwielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006.ISBN 978-83-01-14925-3. Brak numerów stron w książce
↑abcdefghijklmwielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006.ISBN 978-83-01-14923-9. Brak numerów stron w książce
↑abcdefghijwielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006.ISBN 978-83-01-14922-2. Brak numerów stron w książce
↑Zdzisław Czeppe,Jan Flis,Rodion MochnackiGeografia fizyczna świata. Podręcznik dla studentów geografii uniwersytetów i wyższych szkół pedagogicznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, wyd. I, s. 315–316.
↑Popularna Encyklopedia Powszechna. T. Azja. Tom I. Fogra, 2001.ISBN 83-7227-730-3. Brak numerów stron w książce
↑Państwoin statu nascendi;Palestyńskie Władze Narodowe to tymczasowa struktura zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę
_without_New_Guinea.svg)
