 | |||
| Data i miejsce urodzenia | 1920 | ||
|---|---|---|---|
| Data śmierci | 13 kwietnia 1978 | ||
| Premier Iranu | |||
| Okres | od 19 lipca 1962 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Odznaczenia | |||
 | |||
| |||
Asadollah Alam,pers. اسدالله علم (ur. 1920 wBirdżandzie, zm. 13 kwietnia 1978) –irańskipolityk, premier Iranu w latach 1962–1964, przez wiele lat bliski współpracownik szachaMohammada Rezy Pahlawiego.
Pochodził z rodziny arystokratycznej, jednego z najbardziej wpływowych rodów wChorasanie[1], nazywanej Panami Bagien[2]. Jego ojciecSzokat-al Mulk należał do najzamożniejszych ludzi w ówczesnej Persji, od 1913 był gubernatoremSistanu. Był on wielkim miłośnikiem kultury europejskiej. Asadollah Alam był jego jedynym synem. Ukończył średnią szkołę rolniczą wKaradżu, równocześnie kształcił się w domu, pod kierunkiem zatrudnionych przez ojca nauczycieli, poznając obyczaje europejskie ijęzyk francuski, którego uczyła go rosyjska biała emigrantka Wigornicka[1], znał takżejęzyk angielski[2]. Jego ojciec planował wysłać go na studia doEuropy, jednak przed wyjazdem postanowił przedstawić goRezie Szahowi Pahlawiemu. Ten stwierdził, że nie było potrzeby wyjeżdżania na studia w zakresie rolnictwa za granicę, gdyż wyższą szkołę kształcącą w tym kierunku otwarto niedawno w Teheranie. W rezultacie Asadollah Alam pozostał w kraju; Reza Szah Pahlawi w 1938 zaaranżował również jego małżeństwo z Malek-Taj Ghawam, również potomkinią jednego z arystokratycznych rodów irańskich[1].
Asadollah Alam regularnie pojawiał się na dworze szacha i zaprzyjaźnił się z następcą tronuMohammadem Rezą. Nie planował kariery politycznej, zamierzał utrzymywać się z rodzinnego majątku ziemskiego. Jednak w 1943 premierAhmad Ghawam, spokrewniony z jego żoną, mianował go gubernatorem Sistanu i Beludżystanu, na stanowisko piastowane przez wiele lat przed jego ojca (zmarłego w 1943)[1]. Jako gubernator Alam zyskał zaufanie młodego szacha Mohammada Rezy Pahlawiego, gdyż to jemu, a nie premierowi, przesyłał swoje raporty dotyczące sytuacji w zarządzanej prowincji. W 1946 szach nakazał nowemu premierowiMohammadowi Sa'edowi powołanie Alama do swojego gabinetu. Tym samym gubernator Sistanu i Beludżystanu stał się najmłodszym w dotychczasowej historii Iranu ministrem[1]. Mohammad Sa'ed mianował go początkowo ministrem spraw wewnętrznych, gdyż, jak twierdził we wspomnieniach, był przekonany, że mianuje na to stanowisko ojca Alam; nie zdawał sobie sprawy, że nie żył on od kilku lat. Dowiedziawszy się, że w rzeczywistości Mohammad Reza Pahlawi protegował jego niedoświadczonego syna, premier przesunął go do mniej prestiżowego ministerstwa rolnictwa. Jako przyjaciel i protegowany szacha Alam wchodził do kolejnych kilku rządów (żaden nie utrzymał się długo), nawet wówczas, gdy premierzy wyrażali wątpliwości co do jego osoby. W 1951 Mohammad Reza Pahlawi wymusił na premierzeHadż Alim Razmarze powierzenie Alamowi jednej z tek ministerialnych. 7 marca tego samego roku premier został zamordowany, gdy udawał się w towarzystwie Alama na piątkową modlitwę wmeczecie. Ministra podejrzewano o współudział w zorganizowaniu zamachu, tym bardziej, że Razmara nie chciał tego dnia udawać się do meczetu i właśnie Alam przekonał go, by jednak to uczynił. Szach nadal jednak mu ufał i powierzył mu zarządzanie majątkami ziemskimi Pahlawich[1]. Gdy premierem Iranu zostałMohammad Mosaddegh, zażądał od Alama, by wyjechał do rodzinnej posiadłości w Birdżandzie i zrezygnował z aktywności politycznej, obiecując mu w zamian nietykalność. Tak też się stało. Asadollah Alam nie odegrał żadnej roli podczasobalenia Mosaddegha[3].
Po zamachu stanu w sierpniu 1953 szach przywrócił Alama do funkcji zarządcy majątku Pahlawich. Gdy w 1955 monarcha wymusił na premierzeFazlollahu Zahedim dymisję, mianował Alama ministrem spraw wewnętrznych w rządzieAlego Aminiego[3]. Do końca dekady Alam zaliczał się do najważniejszych polityków w otoczeniu Mohammada Rezy Pahlawiego. Gdy ten w 1957 postanowił wdrożyć w Iranie kontrolowany system wielopartyjny, wyznaczył go na przewodniczącegoPartii Ludowej, która w jego założeniach miała pełnić funkcję ciągłej opozycji, nie kwestionującej jednak podstawowych założeń systemu. Po pewnym czasie Alam zrezygnował jednak z tych obowiązków[3]. W drugiej połowie lat 50. Alam nawiązał pewne kontakty ze świecką opozycją, początkowo nielegalną. Gdy w 1961 premier Ali Amini zalegalizował opozycyjny świeckiFront Narodowy, Alam spotykał się z jego przedstawicielami, a nawet sugerował, by jeden z nich został wychowawcą urodzonego niedawno następcy tronu[3].
W lipcu 1962[4] szach doprowadził do dymisji Alego Aminiego i mianował nowym premierem Asadollaha Alama, który był wobec niego całkowicie lojalny. Alam zapewnił równieżAmerykanów, że utrzyma prozachodni i proamerykański kurs polityczny, a z amerykańską ambasadą będzie konsultował najważniejsze podejmowane decyzje. Alam kontynuował reformę rolną rozpoczętą przez poprzednika, chociaż złagodził niektóre jej postanowienia i usunął z rządu ministra rolnictwaHasana Arsandżaniego, którego uznał za zbyt radykalnego[3]. W 1963 stłumił zamieszki antyrządowe na wsi[3].
Alam w porozumieniu z szachem podjął prace nad reformą prawa wyborczego, dającą prawo głosu kobietom. Zamierzał także doprowadzić do wycofania z prawa irańskiego obowiązku składania przysięgi naKoran przez obejmujących urzędy państwowe - w jego projekcie można było zastąpić go świętą księgą innej religii uznawanej przez państwo. Obydwie propozycje zmian zostały gwałtownie oprotestowane przez duchowieństwoszyickie. Doszło do kolejnegowystąpienia antyrządowego, które również zostało stłumione[3]. Alam wprowadził w kraju stan wyjątkowy, nakazał wojsku tłumienie demonstracji, podczas pacyfikacji żołnierze zabili kilkaset osób[4]. Szach podziękował premierowi za zdecydowane działanie[4]. Pacyfikacja wystąpienia zainicjowanego przez duchowieństwo fałszywie przekonała Alama, że przestało się ono liczyć w Iranie jako siła społeczna[3].
Chociaż Alam odegrał znaczącą rolę w utrzymywaniu monarchii Pahlawich, po kryzysie r. 1963 szach postanowił usunąć go ze stanowiska. Ostatecznie Alam, rozgoryczony, sam zrezygnował wiosną roku następnego[5].
Dziesięć dni po dymisji Asadollah Alam otrzymał nominację na kanclerza Uniwersytetu Pahlawijskiego w Teheranie, z którego szach pragnął uczynić krajowe centrum nauki. Dzięki wieloletniej przyjaźni z szachem, mimo okoliczności, w których zakończył kierowanie rządem, uzyskał od Mohammada Rezy Pahlawiego znaczące sumy na rozwój uczelni. W grudniu 1966 szach mianował go ministrem dworu. Wobec faktu, że urzędujący rząd składał się z protegowanych monarchy, który sam skupił w swoich rękach władzę autorytarną, stanowisko to, w najbliższym jego otoczeniu, oznaczało ogromny wpływ na politykę państwową. Alam pozostał na stanowisku przez jedenaście lat[5]. Bez powodzenia starał się przekonać szacha do demokratyzacji kraju - Mohammad Reza Pahlawi zamiast tego sprawował władzę w coraz bardziej autokratyczny sposób[6].
W 1968 otrzymałOrder Odrodzenia Polski I klasy[7].
W 1977, gdy Alam przebywał w Europie na leczeniu (zdiagnozowano u niego raka) dowiedział się, że szach postanowił zastąpić go na stanowisku ministra dworu dotychczasowym premieremAmirem Abbasem Howejdą[5], z którym Alam i popierająca go frakcja od lat rywalizowała o wpływy na dworze[8]. Kilka miesięcy później Alam zmarł na białaczkę[9].
Autor wspomnień, które spisywał regularnie przez ostatnie dziesięć lat życia[1].
