Archidiakon (gr.archi „naczelny” +diákonos „diakon”) – delegatbiskupa do spraw administracji i dyscypliny na tereniediecezji lub na terenie okręgu kościelnego zwanego archidiakonatem.
Tradycja wschodnia przypisuje tytuł archidiakona jużśw. Szczepanowi. W źródłach pisanych urząd archidiakona pojawił się pod tą nazwą okołoIV wieku. Początkowo był to diakon powoływany przezbiskupa na przełożonego innychdiakonów diecezji. Archidiakon zarządzał majątkiemdiecezji, w szczególności rozdawał jałmużnę potrzebującym.
Praktyka podnoszenia zasłużonych diakonów do godności archidiakona jest praktykowana wKościołach prawosławnych i wKatolickich Kościołach wschodnich do dziś. W tradycji słowiańskiej archidiakonowi przysługuje w Liturgii podwójnyorarion.
W Kościele zachodnim z czasem archidiakon stał się zastępcą biskupa do spraw administracji i dyscypliny. O wzroście znaczenia urzędu świadczy fakt, że archidiakoni reprezentowali czasem biskupów nasoborach, a po śmierci biskupa zarządzalidiecezją do czasu wyboru następcy. Wraz ze wzrostem znaczenia urzędu, zaczęto powoływać archidiakonów także spośródkapłanów.
DoIX wieku w poszczególnych diecezjach był jeden archidiakon działający z upoważnienia biskupa.
W państwieKarolingów, poczynając od IX wieku, zaczęto dzielić diecezje na jednostki administracyjne pod nazwą archidiakonatów z archidiakonami na czele. Podział ten upowszechnił się w całym Kościele zachodnim, a archidiakoni uzyskali silną i niezależną pozycję, zagrażającą nawet biskupom. Wynikało to z szerokich uprawnień archidiakona na terenie archidiakonatu. Ich podstawowym zadaniem było prowadzenie wizytacji na swoich terytoriach, jednak w praktyce, z wyjątkiem udzielania święceń, mieli oni właściwie wszystkie kompetencje biskupów na terenie sobie podległym, łącznie z możliwością zwoływaniasynodów archidiakonalnych. Zasadnicze znaczenie dla wzrostu niezależności archidiakonów miała dożywotność ich urzędu. Archidiakonaty często stawały się zalążkiem nowych diecezji.
Poczynając odXIII wieku biskupi zaczęli ograniczać uszczuplające ich władzę kompetencje archidiakonów. W tym celu wprowadzono między innymi urząd oficjała (wikariusz in spiritualibus) jako odwoływalnego zastępcy biskupa do spraw administracyjnych. Ostateczniesobór trydencki odebrał archidiakonom wXVI wieku większość ich uprawnień, chociaż sam podział na archidiakonaty przetrwał dużo dłużej.
Archidiakon stał się obecnie tytułem czysto honorowym, przewidzianym w statutach niektórychkapitułkolegiackich ikatedralnych. Funkcje pełnione dawniej przez archidiakonów w diecezji przejęliwikariusze generalni[1]. Podział diecezji na archidiakonaty jest współcześnie zjawiskiem rzadkim, nie ma go żadna z diecezji w Polsce.
WKościele anglikańskim, gdzie nie przyjęto reform soboru trydenckiego, archidiakoni zachowali swoją dawną pozycję i przywileje.
 | Zobacz w WikiźródłachhasłoArchidjakon w Encyklopedii staropolskiej |
