Antygen (źródłosłów niejasny:stgr. ἀντίanti, przeciw,γένοςgenos, ród, rodzaj; przytaczane takżeang. antigen =antibodygenerator, generator przeciwciał)[1] – substancja, która wykazujeantygenowość (właściwość wiązania się ze swoistymiprzeciwciałami) orazimmunogenność (właściwość wywołania przeciw sobieodpowiedzi odpornościowej)[2], przy czym znane są antygeny, tzw.hapteny, które stają się immunogenne dopiero po związaniu się z nośnikiem[3].
W bardziej ogólnym sensie antygen to każdy związek chemiczny, który może być wykryty za pomocą swoistych przeciwciał w różnych metodach diagnostycznych. Pojęcie antygenu jest szerokie i zależne od kontekstu – mianem antygenu można określić całą komórkę bakteryjną lub tylko jedno z białek na jej powierzchni.
Ze względu na sposób aktywacji układu odpornościowego wyróżnia się dwa rodzaje antygenów[4]:
- immunogeny – charakteryzujące się immunogennością i antygenowością
- hapteny – małe cząsteczki wykazujące tylko antygenowość, niezdolne do samodzielnego wywołania odpowiedzi odpornościowej, chyba że występują jako element kompleksu z cząsteczkami o większych rozmiarach.
Inny sposób klasyfikacji antygenów uwzględnia udziałlimfocytów T w rozwoju odpowiedzi odpornościowej na daną substancję. W takim układzie wyróżnia się[3]:
Antygeny można także podzielić ze względu na liczbęepitopów na pojedynczej cząsteczce antygenu rozpoznawanych przez dane przeciwciało[5]:
- antygeny monowalentne (jednowartościowe), zawierające tylko jeden epitop i wiążące się z pojedynczymparatopem
- antygeny poliwalentne (wielowartościowe), posiadające wiele epitopów.
Należy zauważyć, iż niektórzy autorzy pod pojęciem antygenów poliwalentnych rozumieją duże antygeny posiadające wielokrotnie powtarzający się identyczny epitop, natomiast antygen posiadający wiele różnych epitopów określany jest wówczas jako multiwalentny[6]. Stosowana jest też nomenklatura, w której nie rozróżnia się multi- i poliwalentności, lecz wspomina się o antygenach multiwalentnych jednodeterminantowych (antygen z wieloma identycznymi epitopami) lub wielodeterminantowych (antygen z wieloma różnymi epitopami)[7]. Rozróżnienia te są istotne, bowiemwartościowość antygenu ma znaczenie zarówno dla aktywacjilimfocytów B[6], które wytwarzają przeciwciała, jak i dla możliwości tworzeniakompleksów immunologicznych (immunoprecypitacja)[5].
Można także dokonać podziału antygenów na podstawie „pokrewieństwa” z antygenami danego organizmu. Wyróżnia się wtedyautoantygeny,izoantygeny,alloantygeny orazheteroantygeny. Takie rozróżnienie jest istotne zwłaszcza wtransplantologii. Podział ten można także bardziej uogólnić, mówiąc jedynie o autoantygenach iantygenach nominalnych.
Inne pojęcia klasyfikujące lub wyróżniające określone rodzaje antygenów:
Odpowiedź odpornościowa na dany antygen może być modyfikowana przez obecność innego antygenu – zjawisko to nazywamykonkurencją antygenową.
Termin „antygen” ewoluował razem z pojęciem „przeciwciało” i nie jest jasne, kto użył go po raz pierwszy. Zwykle uważa się, że pojęcie zostało wprowadzone w 1899 roku przezLadislasa Deutscha (Laszlo Detre), a upowszechnił je noblistaPaul Ehrlich[1].
- ↑abJ.J. Lindenmann J.J.,Origin of the terms 'antibody' and 'antigen', „Scandinavian Journal of Immunology”, 19 (4),1984, s. 281–285,DOI: 10.1111/j.1365-3083.1984.tb00931.x,PMID: 6374880 [dostęp 2021-01-31] (ang.).
- ↑Antygeny, [w:]Encyklopedia PWN [online],Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-07-30] .
- ↑abJakubJ. Gołąb JakubJ.,MarekM. Jakóbisiak MarekM.,WitoldW. Lasek WitoldW.,TomaszT. Stokłosa TomaszT.,Immunologia, wyd. 5, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 3,ISBN 978-83-01-15154-6 .
- ↑Thomas J. Kindt, Richard A. Goldsby, Barbara A. Osborne, Janis Kuby: Kuby immunology. New York: W.H. Freeman, 2007, s. 77.ISBN 1-4292-0211-4.
- ↑abWilliam Paul: Fundamental immunology. Philadelphia: Wolters Kluwer/Lippincott Williams Wilkins, 2008, s. 157–163.ISBN 0-7817-6519-6.
- ↑abTim Manser: Specialization and complementation of humoral immune responses to infection. Berlin: Springer, 2008, s. 19.ISBN 978-3-540-73900-5.
- ↑Jacqueline D. Stanley: Essentials of immunology serology. Albany, NY: Delmar Thomson Learning, 2002, s. 168.ISBN 978-0-7668-1064-8.
