Ruchanarchistyczny na ziemiach polskich pojawił się pod koniec dziewiętnastego wieku wzaborze rosyjskim iaustriackim. Anarchiści działali również wII Rzeczypospolitej i w czasie II wojny światowej. W okresiePolskiej Rzeczypospolitej Ludowej ruch anarchistyczny został zmarginalizowany i zaczął odradzać się dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku. Od tego czasu powstało wiele grup anarchistycznych, m.in.Ruch Społeczeństwa Alternatywnego iFederacja Anarchistyczna.
Za prekursorów polskiego ruchu anarchistycznego można uznać ruchbraci polskich (zwanych też arianami), działający w XVI wieku. Był to jeden z nurtów protestanckich o wyraźnie antypaństwowym, antywojennym i komunistycznym nastawieniu. Wśród arian znaleźć można było zarówno przedstawicieli plebsu, mieszczaństwa, jak i szlachty. Wyznawali zasadę braterstwa wszystkich ludzi. Odmawiali służby wojskowej i państwowej, potępiali karę śmierci, odrzucali też możliwość posiadania majątków ziemskich korzystających z pańszczyźnianej pracy chłopów[1].
Początków polskiego ruchu anarchistycznego można doszukiwać się też w kręgach dziewiętnastowiecznej radykalnej demokracji. Skłaniała się ona ku idei gminowładztwa, a więc samorządności gmin, łącząc demokratyczną wolność i równość z silną więzią moralną. Do zasad gminowładztwa nawiązywał przykładowoJoachim Lelewel. RównieżTowarzystwo Demokratyczne Polskie odwoływało się do tej idei. Na rozwój teorii gminowładztwa wpływ miały kontakty z europejskim anarchizmem. Polscy demokraci nie interesowali się wprawdzie zbytnio twórczościąProudhona, ale już poglądy słowianofilaMichaiła Bakunina spotkały się z gorącym przyjęciem. Wielu polskich emigrantów trafiło do bakuninowskiego Stowarzyszenia Braci Międzynarodowych. Polscy zwolennicy anarchizmu próbowali łączyć tradycje gminowładztwa z nowymi formami działania (np. strajkiem)[2].
W 1864 powstałoOgnisko Republikanckie (Republikańskie) Polskie. Założone zostało przez gen.Józefa Hauke-Bosaka, Ludwika Bulewskiego i Leona Zienkowicza. Było ono polską sekcję Alliance Universelle Republicaine (Sojusz Powszechny Republikański), utworzonego przezMazziniego[3].
W każdym z zaborów anarchizm przybierał nieco inny kształt. W dosyć liberalnym zaborze austriackim, gdzie dominowały tendencje reformistyczne, wśród anarchistów najbardziej popularny byłanarchosyndykalizm. Inaczej sytuacja wyglądała w części rosyjskiej, gdzie możliwa była tylko walka rewolucyjna. W zaborze pruskim ruch socjalistyczny, a więc i anarchizm, mógł liczyć jedynie na niewielkie poparcie[4].
Daniel Grinberg wskazuje, że pierwszą znaną z nazwy polską grupą odwołującą się do anarchizmu byłoTowarzystwo Polskie Socjalno-Rewolucyjne, działające w 1872 w środowisku emigrantów polskich wZurychu[5]. Pod wpływem Bakunina przyjęło ono program anarchistyczny. Gdy jednak w organizacji pojawił sięJózef Tokarzewicz, który ułożył nowy program, porzucona została idea o bezpaństwowym charakterze przyszłego społeczeństwa polskiego, obecna w wersji Bakunina[6].
Kolejną anarchizującą organizacją byliWolni Bracia. Grupa ta funkcjonowała w 1897 w Galicji, wśród nauczycieli i gimnazjalistów krakowskich. Jej program, oprócz idei anarchistycznych, zawierał też wątki ludowe i narodowodemokratyczne. Wolni Bracia aprobowali terror indywidualny[7].
W 1903 w Białymstoku z inicjatywy żydowskich tkaczy powstała grupa anarchistyczna o nazwieWalka. Działacze Walki nawiązali kontakt z kółkami rosyjskiej organizacjiChleb i Wolność oraz zachodnioeuropejskimi grupami anarchistycznymi, organizującymi przerzut materiałów instruktażowych, pieniędzy i broni. Walka praktykowała terror ekonomiczny i agitowała wśród bezrobotnych regionu białostockiego. Największymi akcjami Walki były: udany atak na urząd powiatowy w Krynkach, gdzie anarchistom udało się zdobyć duże ilości blankietów paszportowych; postrzelenie szefa policji białostockiej; próbę zasztyletowania w 1904 fabrykanta Kogana zatrudniającego łamistrajków[8].
Wraz z wybuchemrewolucji 1905 roku na ziemiach polskich zaczęły pojawiać się nowe grupy anarchistyczne. Tegoż roku założona została w Białymstoku przez Judę Grossmana-Roszczina organizacja anarchokomunistyczna o nazwieCzornoje Znamia (z ros. Czarny Sztandar). Grupy Czarnego Sztandaru liczyły w samym tylko Białymstoku według niektórych szacunków około 500 osób. W 1906 stworzyły one silną federację, w której składzie znaleźli się polscy i żydowscy tkacze, garbarze, kuśnierze, krawcy i stolarze[9]. Czarnoznamieńcy – jak byli też nazywani[10] – opowiadali się za terrorem ekonomicznym, a przede wszystkim za tzw. terrorem nieumotywowanym skierowanym we wszystkich przedstawicieli burżuazji[11]. Czarny Sztandar działał też przykładowo w Wilnie[9].
W Warszawie w 1905 działała około 120 osobowa grupa o nazwieMiędzynarodówka. Organizacja ta ogłosiła manifest wzywający do strajku powszechnego, prowadziła agitację wśród warszawskich robotników, organizowała sabotaż, podpalała piekarnie, aby rozdać następnie chleb najuboższym[9]. W tym samym roku działała też Warszawska Grupa Anarchistów-Komunistów „Internacjonał”, która dokonywała zamachów bombowych i wymuszała pieniądze od bogatych przedsiębiorców. Grupa „Internacjonał” prowadziła też ożywioną działalność propagandową[12]. W jednej z jej odezw czytamy:
Naprzód bracia, do wielkiej walki, której tak boją się wszyscy tyrani, naprzód ku anarchistycznemu komunizmowi i rewolucji socjalnej! Śmierć tyranom i burżuazji! Śmierć rozlicznym właścicielom i dyktatorom! Precz z własnością prywatną i jej obrońcami demokratami! Niech żyje solidarność walki klasowej proletariatu! Niech żyjerewolucja socjalna! Niech żyje anarchistyczny komunizm!
W następnych latach sławę zyskały sobie dwie organizacje:Zmowa Robotnicza iGrupa Rewolucjonistów Mścicieli. Pierwsza odwoływała się do poglądówJana Wacława Machajskiego. Uważał on, że robotnikom nie powinno zależeć na tworzeniu własnych partii politycznych, w których program narzucony jest przez inteligentów, ale na walce ekonomicznej, która ma doprowadzić do zrównania płac pracowników fizycznych i umysłowych. Cel ten – zdaniem Machajskiego – może zostać osiągnięty jedynie dzięki ogólnoświatowej Zmowie Robotniczej, która byłaby w stanie doprowadzić do strajku powszechnego[13]. W związku z niepowodzeniami w zakładaniu komórek Zmowy na terenie Królestwa Polskiego, Machajski przeniósł się do Galicji. Na skutek kampanii oszczerstw przeprowadzonej przez socjalistów przeciw Zmowie, Machajski dostał się do więzienia. Dzięki wstawiennictwu m.in.Stefana Żeromskiego uniknął przekazania w ręce Rosjan i zesłania[7].
Grupa Rewolucjonistów Mścicieli to działająca w Łodzi organizacja rekrutująca się głównie z byłych członkówOrganizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej. Grupa ta odwoływała się do metod terrorystycznych, praktykowała ekspropriacje[14]. W programie grupy czytamy:
Nasza organizacja jest organizacją terrorystyczno-polityczno-ekonomiczną, która walczy o wolność i uwolnienie klasy robotniczej spod burżuazyjnego i rządowego jarzma. Nasza organizacja popiera polityczny i ekonomiczny terror w szerokim rozumieniu, zarówno przeciwko rządowi, jak i wywłaszczenie burżuazji.
W zaborze austriackim działalność prowadził były socjalistaAugustyn Wróblewski. Stworzył w Krakowie grupę, której organem prasowym było czasopismo „Sprawa Robotnicza” o charakterze anarchosyndykalistycznym. Galicyjski ruch anarchosyndykalistyczny nigdy jednak znacząco się nie rozwinął[15].
O ile działające na ziemiach polskich grupy skłaniały się często ku terrorowi, polscy myśliciele kojarzeni z anarchizmem opowiadali się raczej za rozwiązaniami pokojowymi i bardziej konstruktywnymi. Poza Machajskim, który „był raczej zbuntowanym marksistą niż anarchistąsensu stricto”, należy wspomnieć oEdwardzie Abramowskim, Augustynie Wróblewskim iJózefie Zielińskim[16].
Wraz z odzyskaniem niepodległości przez Polskę, co było w dużej mierze dziełem socjalistów, anarchiści znaleźli się w trudnej sytuacji. Wspólny sprzeciw anarchistów i komunistów wobec polityki socjalistów i Piłsudskiego pchnął obie grupy ku sobie. Gdy jednak ruch anarchistyczny poróżnił się zIII Międzynarodówką, polskie grupy anarchistyczne także zerwały kontakty z partią komunistyczną. Anarchiści byli jedyną lewicową formacją, która potępiłazamach majowy, a każdy rząd po 1926 określała mianem faszystowskiego[17].
W 1926 powstałaAnarchistyczna Federacja Polski (AFP). Organizacja ta działała w konspiracji aż do wybuchu II wojny światowej, gdyż za samo propagowanie anarchizmu karano wtedy kilkuletnim więzieniem. AFP została utworzona przez grupę młodzieży syjonistycznej, która połączyła się z grupą warszawskich robotników drzewnych, którzy wcześniej należeli doSocjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy. Organizacja działała m.in. w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Częstochowie i Tarnowie. AFP brała udział w strajkach i demonstracjach. Wydawała początkowo „Głos Anarchisty”, a od 1931 „Walkę Klas”[18].
Z powodu represji występowała też emigracja polityczna. W 1923 grupa anarchistów wyemigrowała doParyża, gdzie założyła Grupę Anarchistów Polskich we Francji oraz wydawnictwo „Nowa Epoka”, publikujące autorów anarchistycznych, m.in.Rudolfa Rockera czyAleksandra Berkmana. Opublikowane teksty przemycano następnie do Polski[19].
W 1936 anarchistom udało się uzyskać ideowy wpływ naZwiązek Związków Zawodowych (ZZZ)[a] – zaczęli nadawać mu anarchosyndykalistyczny charakter, ale ich wysiłki przerwał wybuch II wojny światowej[20]. Głównym działaczem anarchistycznym w ZZZ byłTomasz Pilarski.
W październiku 1939 powstał w WarszawieZwiązek Syndykalistów Polskich (ZSP). W 1939 występował pod nazwą Związek „Wolność i Lud”. ZSP odżegnywał się od anarchizmu i reprezentował tzw. polską odmianę syndykalizmu – akceptował instytucję państwa uspołecznionego. Organizacja prowadziła działalność samopomocową, wydawniczą i wojskową. Oddziały ZSP walczyły wpowstaniu warszawskim (104 Kompania Syndykalistów), w Puszczy Kampinoskiej, w rejonie Magnuszewa oraz w regionie sandomiersko-opatowskim. ZSP współtworzyłRadę Pomocy Żydom – Żegota. Ostatnie zebranie kierownictwa ZSP odbyło się w styczniu 1945 w Brwinowie pod Warszawą[21]. W 1940 w Warszawie powstałaSyndykalistyczna Organizacja „Wolność” (SOWa). Utworzona została na bazie anarchosyndykalistów z ZZZ oraz częściZwiązku Polskiej Młodzieży Demokratycznej. W 1941 przystąpił do SOW-y Polski Związek Walki o Wolność Narodów[b]. SOWa krytykowała tzw. polską odmianę syndykalizmu, którą propagował ZSP. Syndykalistyczna Organizacja „Wolność” opowiadała się za powstaniem Rzeczypospolitej Społecznej – oddolnej federacji samorządów pracowniczych i lokalnych. SOWa była aktywna w Warszawie, Ursusie, Kielcach, Skarżysku, Jędrzejowie i Krakowie. Organizacja zakończyła działalność po upadku powstania warszawskiego. Z SOW-ą współpracowali przedwojenni działacze AFP:Paweł Lew Marek,Konrad Świerczyński,Stefan Julian Rosłoniec[21].
Po zakończeniu II wojny światowej AFP została reaktywowana pod nazwą Federacja Polskich Anarchosyndykalistów (FPAS). Organizacja ta dokonała jednak samorozwiązania na początku lat pięćdziesiątych[22]. W 1946 w Łodzi powstała, założona przez anarchistów, spółdzielnia wydawnicza „Słowo”. Z powodu likwidacji spółdzielczości niezależnej od partii komunistycznej zakończyła działalność 1 września 1949[23].
Anarchizm miał w Polsce swoich zwolenników też w latach sześćdziesiątych. Wątki anarchistyczne były obecne głównie w środowisku artystycznym – przykładowo w działalności Henryka Stażewskiego, Akademii Ruchu, Teatru Ósmego Dnia[24].
Osobny artykuł:Ruch Społeczeństwa Alternatywnego. Osobny artykuł:Federacja Anarchistyczna.
Władzom odwołującym się domarksizmu, anarchizm nie był ideologicznie bliski. Represje ze strony aparatu władzy były jednym z istotniejszych powodów, dlaczego anarchiści nie rozwinęli swojej działalności na gruncie politycznym. Na szeroką skalę ruch anarchistyczny w Polsce zaczął kształtować się dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku, na fali protestów społecznych. Często podkreśla się rolę kontrkultury i subkulturypunk w reaktywacji ruchu anarchistycznego w Polsce[25].
Grupą, która pierwszy raz nawiązała do anarchizmu, byłRuch Społeczeństwa Alternatywnego (RSA)[c]. Za jej symboliczny początek uznaje się czerwiec 1983. RSA była jedną z wielu grup opozycyjnych do ówczesnych władz.
Pod koniec lat osiemdziesiątych, m.in. z inicjatywy RSA, powstała Międzymiastówka Anarchistyczna, która z czasem przekształciła się wFederację Anarchistyczną (FA). Aktualnie FA posiada oddziały w wielu polskich miastach, m.in. Warszawie, Poznaniu, Łodzi, Rzeszowie, Krakowie czy Wrocławiu[26].
W Poznaniu działaOficyna Wydawnicza Bractwa „Trojka”, która związana jest z poznańską sekcją FA i squatemRozbrat. Historia Oficyny Bractwa „Trojka” sięga 1994, która powstała by popularyzować myśl anarchistyczną. „Trojka” wydawała początkowo niewielkiebroszury, natomiast obecnie prowadzi dystrybucję publikacji własnych oraz innych wydawnictw. Wśród publikacji „Trojki” znajdują się zarówno dzieła klasyków anarchizmu, jak i książki napisane przez współczesnych autorów[27].
Po 1980 powstało również wiele grup niezwiązanych z RSA i FA[d], np.: Grupa Anarchistyczna Solidarność, Czarna Galicja,Komuna Otwock, SKA/Kolektyw Autonomistów-Toruń, Anarchokomunistyczna Organizacja Platform czy stosunkowo młode, jak Spółdzielnia Praktyk Wywrotowych (SPW)[28] czy Kolektyw Syrena[29]. Współcześnie do anarchizmu odwołują też się m.in.:Inicjatywa Pracownicza,Lewicowa Alternatywa, Stowarzyszenie „Wolność-Równość-Solidarność”,Związek Syndykalistów Polski.
Grupą, która otwarcie uformowała się w opozycji do środowiska FA i RSA byłLudowy Front Wyzwolenia, którego członkowie uznając pokojowe metody walki za nieefektywne, postulowali przejście do działań akcji bezpośredniej z użyciem przemocy. W 1991 grupa ta podpaliła między innymi radziecki konsulat wTrójmieście w odpowiedzi na zamordowanie przezKGB rosyjskiego anarchisty Piotra Siudy. Pojawienie się LFW stanowiło pierwszą od czasów przedwojennych próbę reaktywacji zbrojnych działań ze strony ruchu anarchistycznego.
Współcześnie, do najbardziej radykalnych form działania odwołują się portale internetowe Grecja w Ogniu[30] (również nieformalne wydawnictwo[31]), a także Czarna Teoria[32]. W publikowanych treściach wyrażają niekiedy swoje poparcie dla ideologiiinsurekcjonizmu[33][34].
W latach osiemdziesiątych XX wieku uczestnikami ruchu anarchistycznego byli młodzi ludzie ze środowisk robotniczych.Janusz Waluszko, jeden z głównych działaczy Ruchu Społeczeństwa Alternatywnego, twierdził, że „w starym RSA” działała młodzież w wieku od piętnastu do dwudziestu lat, uczęszczająca do szkół średnich, po których zakończeniu jedynie nieliczni podejmowali dalszą naukę. W innych miastach Polski wśród anarchistów dominowali studenci kierunków humanistycznych[35].
W latach dziewięćdziesiątych sytuacja się zmieniła. Jak wynika z badań przeprowadzonych w 1996 wśród uczestników polskiego ruchu anarchistycznego, większość z nich wywodziła się z rodzin inteligenckich – na 35 badanych 13 respondentów posiadało oboje rodziców z wyższym wykształceniem; tyle samo badanych deklarowało wyższe wykształcenie jednego oraz średnie wykształcenie drugiego rodzica[36]. Uczestnicy ruchu anarchistycznego pochodzą z terenów o dużym stopniu urbanizacji. Wśród anarchistów brakuje natomiast mieszkańców małych miast i wsi. W pierwszych latach XXI w. anarchizm miał pozostawać nadal zjawiskiem młodzieżowym[37].
