Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:Alwernia (ujednoznacznienie).| miasto wgminie miejsko-wiejskiej | |||
 Urząd Miejski | |||
| |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Aglomeracja | |||
| Data założenia | 1616 | ||
| Prawa miejskie | 1778–1784, 1808–1868, 1879–1896, 1993 | ||
| Burmistrz | Beata Nadzieja-Szpila | ||
| Powierzchnia | 8,88[1] km² | ||
| Wysokość | 312 m n.p.m. | ||
| Populacja (30.06.2024) • liczba ludności • gęstość |
| ||
| Strefa numeracyjna | (+48) 12 | ||
| Kod pocztowy | 32-566 | ||
| Tablice rejestracyjne | KCH | ||
Położenie na mapie gminy Alwernia  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa małopolskiego  | |||
Położenie na mapie powiatu chrzanowskiego  | |||
 50°03′35″N 19°32′22″E/50,059722 19,539444[3] | |||
| TERC (TERYT) | 1203014 | ||
| SIMC | 0314454 | ||
Urząd miejski ul. Gęsikowskiego 732-566 Alwernia | |||
| |||
| |||
| Strona internetowa | |||
| BIP | |||
Alwernia –miasto w południowej Polsce, wwojewództwie małopolskim, wpowiecie chrzanowskim, siedziba władzgminy miejsko-wiejskiejAlwernia.
Według danychGUS z 30 czerwca 2024 r. miasto miało 3232 mieszkańców[2].
Miasto położone jest naWyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, nad rzekąRegulką. Gmina jest zaliczana do ośrodków miejskichaglomeracji krakowskiej. Alwernia należy doJaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego.
Nazwa miasteczka wywodzi się od góryLa Verna (łac.Alvernia) wToskanii (Włochy), gdzieFranciszek z Asyżu otrzymałstygmaty (1224) i gdzie później założonopustelnięfranciszkanów.
Założycielem Alwerni byłKrzysztof Koryciński,herbu Topór,kasztelanwojnicki, właścicielPoręby Żegoty. Pielgrzymując doWłoch, zwiedzał tam różnemiejsca święte, między innymi był wAsyżu, skąd udał się do pustelni włoskiej, zwanej Alverno nad rzekąArno wToskanii. Przypatrując się tej pustelnifranciszkańskiej i jej górzystej okolicy, Koryciński zauważył, że okolica ta przypomina krajobrazem jego dobra. Wróciwszy do Poręby w 1616 r. podarowałbernardynom zalesioną góręPodskale w zachodniej części wsi Poręba Żegoty. Na tym wzgórzu Koryciński postanowił ufundować klasztor i kościół, wzorowany na włoskiej pustelni. W realizacji projektu pomagaliPiotr z Poznania zwany Poznańskim oraz KrzysztofScipio del Campo. Jeszcze w tym samym roku stanął drewnianyklasztor ikaplica. W dziewięć lat później zbudowano murowanązakrystię, a 3 lutego 1627 r. spisanoakt erekcyjny. Następnie powstał drewnianykościół pw. Stygmatów św. Franciszka, który miał dwa boczneołtarze i istniał do 1661 r. Murowany klasztor rozpoczęto budować w 1625 r., a w pięć lat później murowany kościół wybudowany staraniem syna założyciela Alwerni, Jana Stanisława Korycińskiego. Poświęcenie kościoła przez biskupa krakowskiegoAndrzeja Trzebickiego nastąpiło dopiero w 1660 r., a 16 maja 1667 zostałkonsekrowany.
Klasztor w Alwerni posiada zabytki, wśród nich obrazEcce Homo. Umieszczono go w kościele w 1686 r. W latach 1703–1708 dobudowano dla obrazu specjalną kaplicę.
Historia obrazu jest opisana przezStanisława Polaczka wMonografii Powiatu Chrzanowskiego:
Obraz ten był niegdyś w skarbcu wKonstantynopolu, skąd dostał się na dwórcesarza rzymskiegoFerdynanda II (1619-1637), który się często przed tym obrazem modlił. W jednej z ciężkich przepraw wojennych zanosił pobożny monarcha gorące modły o zwycięstwo, a gdy wstał od modlitwy, usłyszał słowa: «Ferdynandzie, ja ciebie nie opuszczę». Po śmierci Ferdynanda obraz ten przeszedł w posiadanie kapelana nadwornego, który darował goradcywęgierskiemu Holló, a ten ofiarował go swojemu przyjacielowi księdzu Michlajskiemu zLubowli naSpiszu. Ks. Michlajski, poczuwając się do wdzięczności oo. bernardynom w Alwerni, którzy jego ojca w chorobie pielęgnowali, a nawet w grobach swoich pochowali, darował ten obraz klasztorowi, dokąd go w dniu 2 sierpnia 1686 w uroczystej procesyi wprowadzono.
Po wygaśnięciu rodu Korycińskich, Alwernia przeszła wraz z obszarem dworskim – Porębą Żegoty – w dziedzictwo Schwarzenbergów-Czernych, a od nich nabyli te dobra w XVIII w. Szembekowie. Byli oni właścicielami tych dóbr do początku XX w.
Poniżej klasztoru rozwinęła się później osada, która w 1776 r. na mocy przywileju królaStanisława Augusta Poniatowskiego na prośbę swego szambelana Aleksandra Szembeka, ówczesnego dziedzica tych dóbr, uzyskała prawo do organizowania targu. Przywilej ten opiewał na 12jarmarków rocznie pod warunkiem, iż w promieniu trzechmili nie mogą się odbywać inne jarmarki z wyjątkiem tych miejscowości, które już posiadały podobny przywilej. Targi te początkowo odbywały się w pierwszy czwartek miesiąca, później organizowane były w każdą trzecią środę. Alwernia dostała prawa miejskie w roku 1790[4], a od roku 1845 posługiwała siępieczęcią miejską, kształtu owalnego, wielkości dzisiejszej monety na której przedstawiony był kościół z wysoką wieżą i z dwiema sosnami po bokach oraz z napisem w otoku „Kolonia Alwernia” i z datą 1845 r. W roku 1796 była wzmiankowana jako niewielki ośrodek kupiecko-administracyjny.
Odpusty w pierwszą niedzielęoktawyBożego Ciała (tzw. Strzelanka) stały się znane w okolicy, jak również w innych częściach Polski rozbiorowej.
Cytat z monografii Polaczka:
Najliczniejszy odpust bywa w Alwerni w niedzielę wśród oktawy Bożego Ciała. W dniu tym wyrusza procesya z kościoła do lasu, gdzie znajdują się cztery kapliczki, poświęcone czterem Ewanielistom, przy których bywają śpiewane 4 ewanielie. W procesyi biorą udział mieszkańcy okolicznych parafii z obrazami i chorągwiami oraz pątnicy zeŚlązka iKrólestwa Polskiego. Przy sprzyjającej pogodzie gromadzi się tutaj w tym dniu do 10 000 wiernych. Ze względu, że od soboty wieczora aż do ukończenia uroczystości odzywają się z góry Alwernisalwymoździerzowe, lud nazwał tę niedzielęstrzelaną.
Monografia ta przedstawia również profil zawodowy i społeczny Alwerni od XVIII do XX w.:
W r. 1795 w Alwerni były 33 domy, 44 rodzinychrześcijańskie i 4żydowskie z 208 mieszkańcami; między nimi było 183rzymsko-katolików i 25 żydów. Nie dysponujemy dokładnymi informacjami na temat początków osadnictwa żydowskiego w Alwerni. Pierwsze informacje pochodzą dopiero z końca XVIII wieku. Pojawienia się grupy osadników żydowskich[5] było zapewne związane z przywilejem organizowania jarmarków, który w 1776 lub 1778 r. nadał osadzie Stanisław August Poniatowski. Co do stanu i zarobkowania dzieliła się wówczas tutejsza ludność na 10 księży, 1 szlachcica, 8 rzemieślników, 1 rolnika, 33 chałupników, 40 innych zarobników i 114 kobiet i dzieci. W r. 1809 było tu domów 48, mieszkańców 278, w r. 1870 domów 79 mieszkańców 524, między nimi 49 Żydów, w r. 1880 domów 75, mieszkańców 559, między nimi 70 Żydów, a wreszcie w r. 1910 domów 69, mieszkańców 504, między nimi 74 Żydów. Niemal wszyscy mieszkańcy tutejsi utrzymują się z rzemiosła. W r. 1869 było tu 7 rzeźnikow, 6 piekarzy, 3 kramarzy, z tych 2 Żydów, 2 szynkarzy, 3 rymarzy, 15 garncarzy, 2 tkaczy, 9 kowalów, 3 krawców, 3 szewców, 3 stolarzy i 1 kołodziej.
6 maja 1862 r. otwarta została szkoła pszczelarska z inicjatywy Feliksa Florkiewicza[6]. W roku 1896 miasto straciło prawa miejskie[4], a odzyskało już w 1903[4], gdy władzeaustriackie zapisały Alwernię w rejestrze miast.
W 1899 r. uruchomionolinie kolejową z Trzebini do Wadowic, którą zamknięto w 2002. PoI wojnie światowej Alwernia została uznana zamiejscowość uzdrowiskową. W roku 1933 miejscowość po raz kolejny utraciła prawa miejskiej[4]. W 1941 r.Niemcy wysiedlilibernardynów z klasztoru, urządzając w nim więzienie iFeldgericht (sąd wojenny). Zakonnicy wrócili dopiero po II wojnie światowej. 28 kwietnia 1943 w klasztorze ukrywał sięWitold Pilecki[7]. Nocą 3 na 4 listopada 1944 roku grupa dywersyjna z oddziału Armii Ludowej im. Ludwika Waryńskiego dokonała akcji zbrojnej w Zakładach Chemicznych „Alwernia”[8].
Na przełomie lat 1923/1924 uruchomiono w Alwerni prywatną fabrykę chemiczną. PoII wojnie światowej fabryka przejęta została przezSkarb Państwa. Ostateczne brzmienie nazwy pochodzi z 1978 r.:Zakłady Chemiczne „Alwernia”, a po restrukturyzacji i inwestycjach w linię produkcyjną zakład został skreślony z listy największych trucicieli w Polsce.W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało dowojewództwa krakowskiego.
Pod koniec lat 70. XX w. powstało w Alwerni osiedle bloków mieszkaniowych – os. Chemików, początkowo dla pracowników owych zakładów. Po raz kolejnyprawa miejskie Alwernia dostała w roku 1993 r.
W 2004 r. w mieście kręcone były zdjęcia do filmuAlwernia w reżyseriiKonrada Szołajskiego. Inspiracją do nakręcenia dokumentu stała się twórczość teatralnaAndrzeja Grabowskiego iMikołaja Grabowskiego.
W nocy z 6 na 7 marca 2011 r. w zespole klasztornym oo. Bernardynów wybuchł pożar, który całkowicie strawił dach nad domem mieszkalnym zakonników i w znacznej części nad kościołem. Spłonęła mniejsza wieża. Dzięki interwencji strażaków ogień nie przedostał się do wnętrza klasztoru[9].
Znajdują się tu dużeZakłady Chemiczne „Alwernia” S.A (od 1923/1924 r.) produkujące głównie związkifosforu ichromu. Ośrodek przemysłowy, turystyczny i wypoczynkowy.
Obiekty wpisane dorejestru zabytkównieruchomych województwa małopolskiego[11].
– wozowni, skreślony decyzją z dnia 23.10.2018);
%2c_City_of_Alwernia%2c_Chrzan%25C3%25B3w_County%2c_Lesser_Poland_Voivodeship%2c_Poland.jpg)
Walory krajobrazowe tych okolic docenił już założyciel Alwerni lokując tu klasztor. O pięknie Alwerni pisano już w przewodnikach z początku XIX w.:
Na wysokiej ciemnym borem pokrytej górze, w samotnem i dzikiem ustroniu sprzyjającóm świętym rozmyślaniom, stoi kościół, a przy nim klasztór tak zwanych w Polsce XX. Bernardynów (Fratr. min. S. Fran. de Observantia). Miejscu temu nadano nazwę Alwernia, od pustyni leżącej nad rzeką Arno w Toskanii, pamiętnej mieszkaniem S. Franciszka, ustawodawcy zakonnikow tu istniejąych. Założycielem tego kościoła i klasztoru był na początku XVII w. Krzysztof Koryciński kasztelan wojnicki, starosta gniewkoski, mąż dobrze zasłużony krajowi, a którego zwłoki po nastąpionej śmierci jego w 1636 r. w tym skromnym kościele na wieczny spoczynek złożono. Z mieszkań tego klasztoru można powiedzieć, jest widok naGalicyę jeden z najpiękniejszych w całej Polsce, szczególniej w chwili kiedy słońce rozniosłszy światło na całeKarpaty, połyskuje po ich śnieżnych szczytach. Ten widok Jan Głowacki krakowianin swym pędzlem wiernie naśladującym piękności natury, przeniósł farbami na płótno; praca ta nie tylko pomnożyła słynne jego krajobrazy, ale odznaczyła się między niemi doskonałością i dała poznać że talent tego artysty mógł się odważyć na oddanie i tego widoku.
| Siedzibagminy | |
|---|---|
| Wsie | |
| Integralne części wsi |
|
| Inne |
| Przynależność wojewódzka |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Miasta /Prawa miejskie (1920–1934→) |
| ||||
| Miasteczka (1920–1934) | |||||
| Gminy miejskie (1920–1939[A] i 1945–1975) | |||||
| Osiedla (1954–1972) |
| ||||
| Gminy wiejskie zbiorowe (1934–1939[A], 1945–1954 i 1973–1975) | |||||
| Gminy (1939–1945) |
| ||||
| Gromady (1954–72) |
|
Legenda: (1) w nawiasach podano okrespraw miejskich /praw miasteczka /praw osiedla; (2) wytłuszczono miasta/osiedla trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast; (4)OTP –osiedle typu miejskiego; (5) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
| Gminy miejskie |
|
|---|---|
| Gminy wiejskie z prawami miejskimi |
|
| Gminy wiejskie z prawami miasteczka |
|
Źródła:Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294,Dz. U. z 1934 r. Nr 48, poz. 422,Dz. U. z 1934 r. Nr 48, poz. 420, Dymitrow M., 2015,Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnej w Polsce międzywojennej, [in] Krzysztofik R., Dymitrow M. (Eds),Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems / Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy, University of Gothenburg, Gothenburg, s. 61–63 / 65–115.
