Aleksander Wat, właściwieAleksander Chwat (ur.1 maja1900 wWarszawie, zm.29 lipca1967 wAntony) – polski pisarz i poeta pochodzeniażydowskiego. Tłumacz literatury anglosaskiej, francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej i radzieckiej. Współtworzył polskifuturyzm – w 1919 współaranżował „pierwszy polski występ futurystyczny”.
Jego ojcem był Mendel Michał Chwat, erudyta,chasyd, a matką Rozalia z Kronsilberów. W latach 1911–1914 uczył się w rosyjskim gimnazjum rządowym, potem wGimnazjum Jakuba Finkla, a następnie, wraz zAnatolem Sternem, wGimnazjum Rocha Kowalskiego[1], gdzie w 1918 zdał maturę. Zaraz po maturze podjął zamiar udania się do Rosji, aby wspomóc rewolucję, do czego jednak nie doszło. Studiował na Wydziale FilozoficznymUniwersytetu Warszawskiego w latach 1918–1920 i 1920–1926, gdzie znajdował się pod dużym wpływem profesoraTadeusza Kotarbińskiego.
W czasie studiów związał się z poetami z kręgufuturyzmudadaizującego, w tym roku ukazał się poemat proząJA z jednej strony i JA z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka. W czasiewojny z bolszewikami wstąpił ochotniczo do wojska, pomimo otwarcie pacyfistycznych poglądów. Nie wziął udziału w walkach, stacjonował wOstrowie Wielkopolskim (wraz zJarosławem Iwaszkiewiczem). W latach 1921–1922 był redaktorem czasopisma „Nowa Sztuka”, a w latach 1924–1925 „Almanachu Nowej Sztuki”. W 1924 wstąpił doZwiązku Literatów Polskich, w 1926 przebywał w Paryżu. W tym samym roku ukazało się jego opowiadanieŻyd Wieczny Tułacz, a także zbiór opowiadańBezrobotny Lucyfer. Poznał się wówczas zAndrzejem Stawarem – znajomość ta zapoczątkowuje okres fascynacji marksizmem w życiu Wata. Na początku następnego roku, 27 stycznia, ożenił się zPauliną Lew, nazywaną Olą.
WydawnictwoRój publikowało jego przekłady dzieł m.in.Henryka Manna,Ilji Erenburga iFiodora Dostojewskiego. W 1928 z okazji dziesiątej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości razem zLeonem Schillerem iWładysławem Daszewskim zorganizował widowisko sceniczne pod tytułemPolityka społeczna oparte na autentycznych materiałach krytyczych wobec stosunków panujących w fabrykach i polityki społecznej[2]. W 1929 został redaktorem „Miesięcznika Literackiego” i kierownikiem Spółdzielni Wydawniczej „Tom”. „Miesięcznik Literacki” był pismem literacko-politycznym, głosem środowiska marksistowskich pisarzy i poetów, do których, oprócz Wata, zaliczali się:Władysław Broniewski,Stanisław Stande,Andrzej Stawar,Władysław Daszewski,Henryk Drzewiecki,Witold Wandurski,Jan Hempel,Bruno Jasieński iLeon Schiller. Pismo ukazywało się do lipca 1931, jego żywot zakończyło aresztowanie części zespołu, w tym Wata, 10 września 1931. Spędził w więzieniu ponad 3 miesiące, na początku przyul. Dzielnej, potem naMokotowie. Kilka tygodni przed aresztowaniem, 23 lipca 1931, urodził się jego jedyny synAndrzej. Po wyjściu z więzienia i nieudanych próbach reaktywowania pisma rozpoczął pracę, jako kierownik literacki, w wydawnictwieGebethner i Wolff.
Tuż przed wojną, w maju 1939, znalazł się na liście osób przeznaczonych do osadzenia wBerezie Kartuskiej. Po wybuchu wojny uciekł wraz z rodziną z Warszawy doLwowa, gdzie w październiku rozpoczął pracę w „Czerwonym Sztandarze”. Wraz zTadeuszem Boyem-Żeleńskim,Władysławem Broniewskim,Aleksandrem Danem,Haliną Górską iWandą Wasilewską wszedł do władzKomitetu Organizacyjnego Pisarzy Lwowskich, powołanego 13 października. Sześć dni później – 19 października – wyłonionoKomitet Organizacyjny Pisarzy Zachodniej Ukrainy, w którego skład wszedł Wat. 19 listopada 1939 podpisał oświadczenie pisarzy polskich witająceprzyłączenie Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej[3]. W styczniu 1940 został aresztowany wraz z Władysławem Broniewskim,Tadeuszem Peiperem iAnatolem Sternem weLwowie przezNKWD w zorganizowanej prowokacji. Wkrótce w „Czerwonym Sztandarze” ukazał się artykułZgnieść gadzinę nacjonalistyczną, uzasadniający aresztowanie pisarzy.
Więziono go do 20 listopada 1941 we Lwowie, wKijowie, naŁubiance i wSaratowie, następnie zesłano doKazachstanu. WAłmaty odnalazł żonę i syna Andrzeja. Był następnie delegatem regionalnymRządu RP, odmówił przyjęcia obywatelstwa radzieckiego. Do Polski wrócił w 1946, staraniem głównieAdama Ważyka. Od czasu pobytu na Łubiance pozbawiony sympatii dokomunizmu.
W latach 1946–1948 pracował jako redaktor naczelnyPaństwowego Instytutu Wydawniczego (PIW), od grudnia 1947 zasiadał w zarządzie polskiegoPEN Clubu. Publikował w „Kuźnicy”, „Odrodzeniu” i „Twórczości”. W okresie stalinowskim zaprzestał aktywnej działalności literackiej. W 1953 zapadł na ciężką chorobęzespół opuszkowy Wallenberga, którą leczył wSzwecji i południowejFrancji. W 1957 opublikował tomWiersze, za który otrzymał nagrodę „Nowej Kultury”. Kolejny tomWiersze śródziemnomorskie wydał już na Zachodzie. Kilkanaście miesięcy pracował we Włoszech jako redaktor polskiej serii w mediolańskim wydawnictwieUmberta Silvy. W latach 1961–1963 przebywał we Francji, wParyżu iCabris. W 1964 objął posadę asystenta w Center for Slavic and East European Studies naUniwersytecie Berkeley. Wtedy udzieliłCzesławowi Miłoszowi serii biograficznych wywiadów, które ukazały się jakoMój wiek. W następnym roku powrócił do Francji, w celach terapeutycznych wyjeżdżał naMajorkę, gdzie napisał ostatni tom wierszyCiemne świecidło. Przez cały ten okres nękały go ostre bóle głowy. Z ich powodu popełniłsamobójstwo poprzez przedawkowanie leków przeciwbólowych. Został pochowany nacmentarzu Les Champeaux w Montmorency.
Siostrą Aleksandra Wata była aktorka dramatycznaSeweryna Broniszówna.
O losach Aleksandra, Oli i Andrzeja Watów w czasie okupacji radzieckiej Lwowa i nazesłaniu do Kazachstanu opowiada filmWszystko co najważniejsze... (1992)Roberta Glińskiego, powstały na podstawie opublikowanych w 1984 pod tym samym tytułem wspomnień Oli Watowej. Watowi poświęcona jest piosenkaAleksander Wat (1987)Jacka Kaczmarskiego[4].
- 1957 – nagroda tygodnika „Nowa Kultura”
- JA z jednej strony i JA z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka, Warszawa: Bronisława Skra-Kamińska, 1919 (z datą 1920) [proza poetycka]
- Gga. Pierwszy polski almanach poezji futurystycznej. Dwumiesięcznik prymitywistów, Warszawa 1920
- Bezrobotny Lucyfer. Opowieści, Warszawa: Księgarnia F. Hoesicka, 1926 (z data 1927)
- Wiersze, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1957
- Bezrobotny Lucyfer, Warszawa: Czytelnik, 1960
- Wiersze śródziemnomorskie, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1962
- Ciemne świecidło, Paryż: Libella, 1968
- Mój wiek. Pamiętnik mówiony, Londyn: Polonia Book Fund, 1977
- Ewokacja, Kraków: Wydawnictwo Kos, 1981 [eseje]
- Mój wiek. Pamiętnik mówiony, Londyn: Polonia Book Fund, 1981
- Semantyka języka stalinowskiego, Poznań: NZS, 1980
- Świat na haku i pod kluczem. Eseje, Londyn: Polonia, 1985
- Dziennik bez samogłosek, Londyn: Polonia, 1986; Warszawa
- Pisma wybrane, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, 1986
- Rapsodie polityczne. Eseje, Warszawa: Wrocław: Wers, 1987
- Świat na haku i pod kluczem. Eseje, Kraków: Wydawnictwo -x-, 1988
- Ucieczka Lota. Proza, Londyn: Polonia, 1988
- Wiersze wybrane, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988
- Ucieczka Lotha. Proza, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Margines”, 1989
- Dziennik bez samogłosek, Warszawa: Czytelnik, 1990
- Świat na haku i pod kluczem. Eseje, Warszawa: Czytelnik, 1991
- Poezje zebrane, Kraków: Znak, 1992
- Bezrobotny Lucyfer i inne opowieści, Warszawa: Czytelnik, 1993 [opowiadania]
- Ucieczka Lotha, Warszawa: Czytelnik, 1996
- Poezje, Warszawa: Czytelnik, 1997 (Pisma zebrane, t. 1)
- Mój wiek. Pamiętnik mówiony, Warszawa: Czytelnik, 1998 (Pisma zebrane, t. 2)
- Kobiety z Monte Olivetto. Dramat w trzech aktach, pięciu odsłonach, Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2000
- Żyd Wieczny Tułacz, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2000 [opowiadania]
- Dziennik bez samogłosek, Warszawa: Czytelnik, 2001 (Pisma zebrane, t. 3)
- Korespondencja, cz. 1–2, Warszawa: Czytelnik, 2005 (Pisma zebrane, t. 4)
- Publicystyka, Warszawa: Czytelnik, 2008 (Pisma zebrane, t. 5.)
- Wiersze śródziemnomorskie; Ciemne świecidło, Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2008
- Wybór wierszy, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008
- Bezrobotny Lucyfer. Opowieści, Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich; Kraków: Wydawnictwo Austeria, 2009
- Mój wiek. Pamiętnik mówiony, t. 1–2, Kraków: Universitas, 2011
- Notatniki, Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN; Katowice: Uniwersytet Śląski, 2015
- Mediterranean poems, Ann Arbor: Ardis, 1977
- Bokslut, Stockholm: Modernista, 2006
- Lume oscuro, Roma: Lithos, 2006
- Lucifer au chômage précédé de Moi d’un côté et moi de l’autre côté de mon bichon poêle en fonte, Lausanne: Edition l’Age d’Homme, 2012
Przekłady opisane są według pierwszych wydań[5].
- Pierre Benoit,Aksela,Rój, Warszawa 30.
- Georges Bernanos,Pod słońcem szatana, Rój, Warszawa 1928.
- Laurids Waldemar Bruun,Białe noce, Rój, Warszawa 1927.
- Anton Czechow,Dzieła,Czytelnik, Warszawa 1956.
- Fiodor Dostojewski,Bracia Karamazow, Rój, Warszawa 1928.
- Henry Mazuel-Dupuy,Gracz w szachy, Rój, Warszawa 1927.
- Ilja Erenburg,Dzień wtóry, Rój, Warszawa 1935.
- Ilja Erenburg,Ewokacja, Rój, Warszawa 1932.
- Ilja Erenburg,Trzynaście fajek, Rój, Warszawa 1927.
- Arkady Gajdar,Błękitna filiżanka i inne opowiadania,Nasza Księgarnia, Warszawa 1955.
- Arkady Gajdar,Czuk i Hek i inne opowiadania, Nasza Księgarnia, Warszawa 1952.
- Arkady Gajdar,Dalekie kraje. Tajemnica wojskowa, Nasza Księgarnia, Warszawa 1954.
- Arkady Gajdar,Dzieła, Nasza Księgarnia, Warszawa 1951.
- Arkady Gajdar,Los dobosza, Nasza Księgarnia, Warszawa 1954.
- Arkady Gajdar,Niech świeci, Nasza Księgarnia, Warszawa 1955.
- Arkady Gajdar,Timur i jego drużyna, Nasza Księgarnia, Warszawa 1952.
- Ernst Glaeser,Rocznik 1902, Rój, Warszawa 30.
- Maksym Gorki,Wassa Żeleznowa, PIW, Warszawa 1951.
| | - O. Henry,830 dolarów, Rój, Warszawa 1929.
- O. Henry,Bluff,Jakub Mortkowicz, Warszawa 1927.
- O. Henry,Opowieści, Rój, Warszawa 1927.
- O. Henry,Ostatni liść, Książka i Wiedza, Warszawa 50.
- O. Henry,Romans na promie, Rój, Warszawa 1927.
- O. Henry,Szlachetny farmazon, Rój, Warszawa 1928.
- Panait Istrati,Rzeź na pustyni, Biblion, Warszawa 30.
- Rudolf Leonhard,Śmierć Donkiszota, Wydawnictwo MON, Warszawa 1956.
- Anton Makarenko,Chorągwie na wieżach, Nasz Księgarnia, Warszawa 1954.
- Heinrich Mann,Młodość króla Henryka IV, Książka i Wiedza, Warszawa 1949.
- Multatuli,Maks Havelaar,Książka i Wiedza, Warszawa 1949.
- Aleksandr Ostrowski,Panna bez posagu, PIW, Warszawa 1954.
- Tursun Parda,Nauczyciel, Nasza Księgarnia, Warszawa 1955.
- Joseph Roth,Fałszywa waga,PIW, Warszawa 1961.
- Wiktor Rozow,Stronica życia, Czytelnik, Warszawa 1956.
- Lew Tołstoj,Anna Karenina, Rój, Warszawa 1928.
- Jakob Wassermann,Krzysztof Kolumb. Don Kichot oceanu,Jakub Mortkowicz, Warszawa-Kraków 1931.
|
- Conio Gérard,Aleksander Wat et le diable dans l’histoire, Lausanne: L’Age d’Homme, 1989
- Łukaszuk Małgorzata,... I w kołysankę już przemieniony płacz... Obiit ... Natus est w poezji Aleksandra Wata, Londyn: Kontra, 1989
- Dziechcińska Hanna,Aleksander Wat, Gustaw Herling-Grudziński, Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 1992
- Pamięć głosów. O twórczości Aleksandra Wata. Studia, red. Wojciech Ligęza, Kraków: Universitas, 1992
- Traczyńska Jolanta,Aleksander Wat 1900–1967 (zestaw bibliograficzny), Łódź: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 1992
- Venclova Thomas,Aleksander Wat. Obrazoburca, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1997
- Borowski Jarosław,„Między bluźniercą a wyznawcą”. Doświadczenie sacrum w poezji Aleksandra Wata, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1998
- Januszkiewicz Michał,Tropami egzystencjalizmu w literaturze polskiej XX wieku. O prozie Aleksandra Wata, Stanisława Dygata i Edwarda Stachury, Poznań: Redakcja Serii „Poznańskie Studia Polonistyczne”, 1998
- Dziadek Adam,Rytm i podmiot w liryce Jarosława Iwaszkiewicza i Aleksandra Wata, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1999
- Olejniczak Józef,W-Tajemniczanie – Aleksander Wat, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1999
- Szkice o poezji Aleksandra Wata, red. Jacek Brzozowski,Krystyna Pietrych, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, 1999
- Molęda Edyta,Mowa cierpienia. Interpretacja poezji Aleksandra Wata, Kraków: Universitas, 2001
- W „antykwariacie anielskich ekstrawagancji”. O twórczości Aleksandra Wata, red. Jarosław Borowski, Władysław Panas, Lublin: Wyd. KUL, 2002
- Pyzik Tomasz,Predestynacja w twórczości Aleksandra Wata, Gliwice: Gliwickie Towarzystwo Szkolne im. Janusza Korczaka, 2004
- Żurek Sławomir Jacek,Synowie księżyca. Zapisy poetyckie Aleksandra Wata i Henryka Grynberga w świetle tradycji i teologii żydowskiej, Lublin: Wyd. KUL, 2004
- Siwiec Marek K.,Los, zło, tajemnica. Ku twórczym źródłom poezji Aleksandra Wata i Czesława Miłosza, Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2005
- Baniecka Ewa,Poezja a projekt egzystencji. W kręgu postaw i tożsamościowych dylematów w twórczości Aleksandra Wata, Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2008
- Rojek Przemysław,„Historia zamącana autobiografią”. Zagadnienie tożsamości narracyjnej w odniesieniu do powojennej liryki Aleksandra Wata, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2009
- Elementy do portretu. Szkice o twórczości Aleksandra Wata, red. Agnieszka Czyżak, Zbigniew Kopeć, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2011
- Paszek Paweł,Aleksander Wat: forma życia. Studia o pisaniu, doświadczeniu, obecności, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2021.
- Pietrych Piotr,Aleksander Wat w Polsce powojennej (1946–1953). Teksty i konteksty, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2011
- Żukowski Tomasz,Obrazy Chrystusa w twórczości Aleksandra Wata i Tadeusza Różewicza, Warszawa: Stowarzyszenie Pro Cultura Litteraria: Instytut Badań Literackich PAN. Wydawnictwo, 2013
- Baron-Milian Marta,Wat plus Vat. Związki literatury i ekonomii w twórczości Aleksandra Wata, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: Oficyna Wydawnicza Wacław Walasek, 2015
- Pietrych Piotr,O Aleksandrze Wacie – i nie tylko. Szkice historycznoliterackie, Kielce: Instytut Filologii Polskiej UJK, 2015
- Ewa Goczał,Negatywy. Poetyki apofatyczne Aleksandra Wata i Piotra Matywieckiego, Instytut Literatury, Kraków 2022,ISBN 978-83-67170-16-1
- AleksanderA. Wat AleksanderA.,Mój wiek,CzesławC. Miłosz (oprac.),LidiaL. Ciołkoszowa (oprac.), Warszawa: Czytelnik, 1990,ISBN 83-07-02054-9,OCLC 834089552 . Brak numerów stron w książce
- JózefJ. Czapski JózefJ.,Na nieludzkiej ziemi, Warszawa: Czytelnik, 1990,ISBN 83-07-020-92-1,OCLC 69544641 . Brak numerów stron w książce
- StanisławS. Swianiewicz StanisławS.,W cieniu Katynia, Warszawa: Czytelnik, 1990,ISBN 83-07-02093-X,OCLC 834093949 . Brak numerów stron w książce
- JulianJ. Stryjkowski JulianJ.,JulianJ. Stryjkowski JulianJ.,Wielki strach, Warszawa: Czytelnik, 1990,ISBN 83-07-02058-1,OCLC 834081983 . Brak numerów stron w książce
- TomaszT. Pyzik TomaszT.,Predestynacja w twórczości Aleksandra Wata, Gliwice: Gliwickie Towarzystwo Szkolne im. Janusza Korczaka, 2004,ISBN 83-920078-0-8,OCLC 69562314 . Brak numerów stron w książce
- Tomas Venclova,Aleksander Wat. Obrazoburca, przeł. J. Goślicki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997
- Józef Olejniczak, „W-tajemniczanie”, Katowice 1999
- Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939–194. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 1999.ISBN 83-87893-33-1. Brak numerów stron w książce
- RecenzjaKorespondencji A. Wata na wyborcza.pl
- Biogram na culture.pl
.jpg)
