Aleksander III Macedoński (stgr.Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ ΜακεδώνAleksandros ho Tritos ho Makedon), zwany takżeAleksandrem Wielkim (Ἀλέξανδρος ὁ ΜέγαςAleksandros ho Megas) iniezwyciężonym (άνίκητος[1]; ur.19–20 lipca356 p.n.e.[2] wPelli, zm.10 czerwca323 p.n.e. wBabilonie) – królMacedonii z dynastiiArgeadów w latach 336–323 p.n.e.
Powszechnie uznawany za wybitnegostratega i jednego z największych zdobywców w historii ludzkości. Okres jego panowania wyznacza granicę między dwiema epokami historii starożytnej:okresem klasycznym iepoką hellenistyczną.
Jego ojciecFilip II zreformował państwo macedońskie i zdołał podporządkować sobie większość Grecji. W 336 p.n.e. Aleksander odziedziczył silne państwo oraz dobrze zorganizowaną i doświadczoną armię. Po ujarzmieniu zbuntowanych greckichpolis kontynuował plany ekspansji pozostawione przez Filipa – w 334 p.n.e. zaatakował rządzoną przezPersówAzję Mniejszą, rozpoczynającserię kampanii trwającą 10 lat.
Złamał potęgęimperium perskiego w wyniku serii zwycięstw (najsłynniejsze odniósł podIssos iGaugamelą) i do 327 p.n.e. opanował całe państwo. W tym samym roku ruszył naIndie, lecz pomimo odnoszonych zwycięstw został zmuszony do odwrotu z powodu niezadowolenia w armii. Zmarł w wieku 33 lat wBabilonie[3][4][5] w trakcie przygotowań do kolejnych wypraw wojennych, pozostawiając imperium, którego rozpiętość ze wschodu na zachód wynosiła 5 tys. km. Po jego śmierci rozgorzały walki pomiędzy dowódcami macedońskiej armii, tzw.diadochami, które doprowadziły do podziału ogromnego państwa na kilka królestw.
Aleksander urodził się 6 dniaateńskiego miesiąca Hekatombajon, co w naszym kalendarzu odpowiada mniej więcej 19–20 lipca, w 356 r. p.n.e.[6] Był synem królaMacedonii i twórcy potęgi tego państwa,Filipa II, iOlimpias, córki królaEpiruNeoptolemosa I[7]. Filip miał kilka żon i kochanek, ale Olimpias, z racji powicia uznanego za następcę tronu Aleksandra, miała wśród nich pozycję uprzywilejowaną[8].
Jak w przypadku większości osób, które w starożytności stały się sławne, narodziny Aleksandra otoczono później różnymi legendami i cudownymi zdarzeniami[9]. Zgodnie z tradycją synchronizowania dat ważnych wydarzeń przez autorów greckich, podawano, że Aleksander narodził się tego samego dnia, którego spłonęłaświątynia Artemidy w Efezie, jeden zsiedmiu cudów świata[10]. Spekulowano, że sama Artemida nie mogła uchronić swojego przybytku przed pożarem, gdyż była zajęta asystowaniem Olimpias przy porodzie[10]. Odczytywano to jako znak przyszłego podboju Azji przez Aleksandra. Zarówno Filip, jak i Olimpias mieli doświadczyć tego dnia wizji, które rzekomo zwiastowały wielkie czyny przyszłego króla[9]. Przed narodzinami syna Filip miał śnić o zapieczętowanym sygnecie z lwem w brzuchu ciężarnej Olimpias, z kolei ona o uderzającym w jej łono piorunie. Inna legenda mówiła o podglądaniu przez Filipa przez dziurkę od klucza Olimpias spółkującej z wężem, pod postacią którego kryło się bóstwo, prawdopodobnieAmon z Siwy. Popularność tej opowieści brała się po części z wiary w kontakty bóstw z ludźmi, a także z jej prawdopodobieństwa dla starożytnych – Olimpias znana była z hodowania węży oraz udziału w przerażających Greków kultach z Epiru[11]. Innymi boskimi zdarzeniami były również trzy wspaniałe wieści, które jednego dnia miał otrzymać Filip oblegającyPotidaję: armia macedońska pod dowództwemParmeniona pokonałaIllirów, jego koń wygrał zawody konne wOlimpii i Olimpias urodziła mu syna[12].
Wkrótce po urodzeniu Aleksander został przekazany pod opiekę mamki – Lanike (siostryKlejtosa Czarnego, późniejszego towarzysza króla)[13]. Olimpias mianowała jego wychowawcą swego krewnego, pochodzącego zAkarnanii Leonidasa, którego wspomagałLizymach i inni nauczyciele m.in. muzyki, gramatyki, retoryki[13]. Leonidas był surowym wychowawcą i nie wzbraniał się ganić Aleksandra[14]. Z kolei Lizymach prawdopodobnie zainteresował młodego księcia twórczościąHomera, ulubionego autora Aleksandra, który później często starał się dorównać bohateromIliady iOdysei, a zwłaszczaAchillesowi[14]. Aleksander był też dobrze zaznajomiony z resztą literatury greckiej[14]. Niezbędnym elementem wychowania każdego macedońskiego arystokraty były również nauka jazdy konnej i posługiwania się bronią[13].
Filip miał jeszcze drugiego synaFilipa Arridajosa, niemal równolatka Aleksandra[14]. Uwaga jaką przywiązywano do wychowania Aleksandra wskazuje jednak, że to on od początku traktowany był jako następca tronu[14]. Być może już wtedy widoczne stało się opóźnienie umysłowe Arridajosa[14]. Aleksander miał także o kilka lat młodszą siostrę –Kleopatrę[13].
Źródła antyczne nie przekazują zbyt wielu konkretnych informacji na temat dzieciństwa Aleksandra, są to głównie różnego rodzaju anegdoty, które miały za zadanie pokazywać cechy charakteru i cnoty przyszłego władcy[15]. Przedstawiają one młodego księcia jako osobę ambitną, ciekawą świata, dojrzałą emocjonalnie i przekonaną o swojej wartości[16]. Mimo wielkiej sprawności fizycznej miał mieć lekceważący stosunek do sportu, przedkładając nad zmagania atletyczne nauki i sztukę[17]. O wcześnie podjętych planach podboju świata przekonywać ma opowieść o wizycie posłówWielkiego Króla, przyjętych pod nieobecność Filipa przez Aleksandra, który zamiast o bogactwa i inne cudownościperskiego imperium wypytywał gości o sieć dróg i sprawy wojskowe[18]. Najbardziej znana z anegdot o dzieciństwie Aleksandra dotyczy poskromienia Bucefała[18]. Już jako 12-letnie (lub 8-letnie według innych źródeł)[19] dziecko Aleksander miał ujarzmić wierzchowca, z którym nie radzili sobie najlepsi jeźdźcy[18]. Zauważył, że koń boi się własnego cienia i wykorzystał tę obserwację do uspokojenia i ujeżdżenia zwierzęcia[18].Bucefał (gr.Boukephalos, „głowa wołu”) – tak młody książę nazwał rumaka – towarzyszył Aleksandrowi i służył mu w bitwach przez wiele lat[18],sam władca zaś uznawał go za jednego ze swych najbliższych przyjaciół[potrzebny przypis]. Jedno z miast, jakie wzniósł nadHydaspesem w Indiach, nazwał Bukefalą[20].
Olimpias przedstawiająca syna Arystotelesowi (mal.Gerard Hoet, ok. 1730)
W 343/342 p.n.e. Filip zatrudnił dla swego syna nowego nauczyciela –Arystotelesa (o tę posadę starało się wielu reprezentantów ówczesnej nauki greckiej m.in.Isokrates), którego ojciec był związany z dworem i rodziną panującą w Macedonii[21]. Kształcenie odbywało się w mieścieMieza na południu kraju, w ogrodzie poświęconymNimfom[21]. Zetknięcie wielkiego filozofa z przyszłym królem i zdobywcą stanowiło już dla autorów starożytnych fascynujący temat do spekulacji o wzajemnych wpływach tak silnych osobowości[21][22]. Trudno jednak powiedzieć na ten temat coś konkretnego, Arystoteles w tych latach nie osiągnął jeszcze sławy, jaka otaczała jego imię w przyszłości, poza tym on i Aleksander pochodzili z różnych światów: filozof wywodził się z kręgu greckiej polis i raczej nie mógł przygotować księcia do roli władcy wielkiego imperium[23][22]. Arystoteles uczył Aleksandra etyki, polityki, medycyny i greckiej literatury, być może takżedialektyki ierystyki[24]. Późniejsze działania macedońskiego władcy nie wskazują na to, że przyjął poglądy polityczne Arystotelesa czy też jego przekonanie o niższościbarbarzyńców (w tym mieszkańców imperium perskiego), choć z drugiej strony zgadzał się z filozofem co do wyższości kultury greckiej[25]. Być może Arystoteles rozbudził w młodym księciu ciekawość intelektualną, o czym może świadczyć zabranie przez Aleksandra na wyprawę do Azji wielu uczonych[25][22].
Podczas edukacji w Miezie Aleksandrowi towarzyszyła grupa młodych arystokratów macedońskich, zarówno przyjaciele z dzieciństwa, jak i starsi chłopcy wybrani przez jego ojca[26]. Z tego grona pochodziło wielu najbliższych towarzyszy i współpracowników późniejszego króla, mogli wśród nich być m.in. jego najbliższy przyjacielHefajstion,Leonnatos,Perdikkas, Klejtos Czarny orazKassander, syn jednego z dowódców Filipa –Antypatra[26].
W latach 342–340 p.n.e. Filip kontynuował podboje, głównie na północy i wschodzie, wTracji, na północnym wybrzeżuMorza Egejskiego i w rejoniePropontydy, mając za przeciwnika m.in. Ateny i ich sojuszników[27]. Aleksander, który w 340 p.n.e. skończył 16 lat, otrzymał wtedy pierwsze zadania wagi państwowej: ojciec na czas swojej nieobecności powierzył mu regencję w Macedonii[28]. Działania młodego regenta nadzorował i wspierał radą Antypater[29]. W tym czasie Aleksander odniósł swoje pierwsze zwycięstwo militarne – pokonał zbuntowane przeciw Macedonii trackie plemię Majdów[29]. Zwyciężonych wypędził z ich stolicy, zasiedlił ją nowymi osadnikami i nazwał miasto Aleksandropolis[29]. Później następca tronu towarzyszył ojcu w wyprawie na północ przeciwScytom, których armia macedońska pokonała na terenie dzisiejszejDobrudży[29]. W drodze powrotnej zwycięskie wojska wdały się w konflikt z plemieniem Tryballów – w bitwie utracono scytyjskie łupy, a Filip został ranny w udo[30].
Lew Cheronejski – pomnik pamięci wzniesiony nad pochówkiem poległych Tebańczyków
W 339 p.n.e. w Grecji Środkowej wybuchłaIV wojna święta i jedna ze stron –Tesalowie – poprosiła o pomoc Filipa[30]. Ten skorzystał z okazji i wkroczył doFokidy nieopodalBeocji, co z kolei skłoniłoTeby, największe miasto regionu, do sojuszu z Atenami[30]. Latem 338 p.n.e. doszło dobitwy między armią macedońską a liczniejszymi siłami tebańsko-ateńskimi, stoczonej na niewielkiej równinie[31]. Filip kierował prawym skrzydłem, złożonym z piechoty i stojącym naprzeciw Ateńczyków[31]. Aleksandrowi powierzono dowodzenie (przy wsparciu doradców) lewym skrzydłem i konnicą, mającymi za przeciwników Beotów[31]. Piechota dowodzona przez Filipa skutecznie walczyła z ateńskimi hoplitami, ale to szarża jazdy pod dowództwem następcy tronu rozstrzygnęła bitwę, przełamując szyki greckie w najsilniejszym miejscu i zmuszając żołnierzy do ucieczki[32]. Na miejscu pozostał tylko elitarny tebański „Święty Zastęp”, którego członkowie walczyli do śmierci z żołnierzami Aleksandra[33]. Taktyka, w której piechota wiąże przeważające siły wroga, a ciężka konnica kierowana przez władcę zadaje decydujące uderzenia, była później często wykorzystywana przez Aleksandra w kampanii przeciwko wojskom imperium perskiego[33].
Filip narzucił Tebom ciężkie warunki pokoju, natomiast dla przygotowanych do długiej obrony Ateńczyków był znacznie łagodniejszy[34]. Poselstwo złożone z dostojników macedońskich i Aleksandra zawiozło do Aten prochy poległych pod Cheroneą żołnierzy ateńskich i wynegocjowało pokój kończący wojnę Macedonii z Atenami[35]. Po zakończeniu poselstwa Aleksander udał się na północ, gdzie zwycięsko walczył zIlirami[36].
Tymczasem Filip ze swoją armią wkroczył na Peloponez, gdzie wiele polis przeszło na jego stronę[37]. Później zaatakowałLakonię, jednak samą Spartę pozostawił nietkniętą[37]. W 337 p.n.e. zwołał delegatów ze wszystkich polis Grecji kontynentalnej i kilku wyspiarskich doKoryntu, gdzie ogłoszono powstanieZwiązku nazywanego dzisiaj Korynckim[36]. Członkowie zgodzili się nie prowadzić wojen między sobą, a wszelkie konflikty miała rozwiązywać rada (synedrion) z decydującym głosem króla Macedonii[36]. Związek był narzędziem kontroli macedońskiej nad Grecją (dodatkowo umacniały ją macedońskie garnizony w strategicznych miejscach – Korynt iChalkis[38]), jednak nie dawał jej władzy absolutnej[39].
Jesienią 337 p.n.e. Związek wypowiedział imperium perskiemu wojnę, którą Filip planował już od pewnego czasu[40]. Do Azji Mniejszej wysłano armię liczącą ok. 10 tys. żołnierzy, która początkowo odnosiła sukcesy, zajmując tereny na zachodzie półwyspu[41]. Jednak w 336 p.n.e.Memnon z Rodos na czele oddziału greckich najemników odzyskał dla króla perskiego większość utraconych obszarów i zepchnął korpus macedoński nadHellespont[42].
Plutarch opisał konflikt, który miał miejsce między Filipem i Aleksandrem prawdopodobnie w 337 p.n.e.[43] Piksodaros,satrapaKarii iLikii w południowej Azji Mniejszej, zaproponował Filipowi przymierze, które miało zostać przypieczętowane małżeństwem Arridajosa i córki Piksodarosa – Adą[44]. Aleksander dowiedział się o negocjacjach i obawiając się, że nowe małżeństwo może uczynić jego brata preferowanym następcą tronu, wysłał własnych posłów, oferując satrapie siebie za zięcia[44]. Filip odkrywszy działania syna, zwymyślał go i wygnał doradców Aleksandra, którzy posłużyli mu niewłaściwą, zdaniem króla, radą[43]. Zdarzenie to może sugerować, że Aleksander miał w tym czasie obawy co do swojej pozycji jako następcy tronu[45].
Zwada Filipa z Aleksandrem podczas uczty weselnej (mal.D. Creti, ok. 1700)
Do poważniejszego konfliktu między ojcem i synem doszło w 337 p.n.e. podczas kolejnego ślubu Filipa, tym razem z Kleopatrą, bratanicąAttalosa, arystokraty macedońskiego, jednego z dowódców korpusu wysłanego do Azji Mniejszej[46]. Podczas wesela Attalos wzniósł toast, życząc Filipowi, by ze związku z Kleopatrą narodzili się przyszli królowie, czystej krwi Macedończycy[46]. Obecny na przyjęciu Aleksander odczytał to jako obelgę wskazującą na obce pochodzenie jego matki[47]. Wywiązała się gwałtowna kłótnia, a w obronie Attalosa stanął mocno już pijany Filip, który swój gniew skierował na syna[47]. Aleksander i Olimpias szybko opuścili Pellę, udając się do Epiru, skąd następca tronu trafił na dwór bliżej nieokreślonego w źródłach królestwa iliryjskiego[48]. Wygnanie Aleksandra nie trwało długo, Filip pozwolił mu wkrótce powrócić do Macedonii, ale Olimpias pozostała na dworze swojego brata w Epirze[49].
Władzę objął w roku 336 p.n.e. po zamordowaniu Filipa II przez byłego kochanka króla,Pauzaniasza. Według oficjalnej wersji mordercę, który został zabity podczas ucieczki, przekupił królPersjiDariusz III. Podejrzenie o spisek padło jednak na Aleksandra i Olimpias, których pozycja była zagrożona przez nowe małżeństwo Filipa. Po ojcu Aleksander odziedziczył silną Macedonię, kontrolującą od niedawna znaczną częśćGrecji, i dobrze zorganizowaną armię oraz ideę podboju Persji, która od dwóch stuleci była największym zagrożeniem dla Greków.
Na wieść o śmierci Filipa i udziale Aleksandra w walce z Trakami na północy (wkrótce po objęciu przez niego władzy), zbuntowało się greckie miastoTeby (335 p.n.e.), które młody król błyskawicznie zdobył. Około sześciu tysięcy mieszkańców zostało wymordowanych, a 30 tysięcy sprzedano w niewolę. Miasto zrównano z ziemią. Ów pokaz siły powstrzymał buntownicze zamiary innych greckich państw.
W roku 334 p.n.e. Aleksander zostawił w Macedonii część wojsk pod wodząregentaAntypatra i wyruszył na podbój Persji na czele 49 100 żołnierzy – Macedończyków, Greków, Traków iIlirów. Wyprawa według oficjalnej propagandy miała na celu wyzwolić greckie miasta wAnatolii oraz pomścić krzywdy, jakich doznała Grecja podczas perskich najazdów na początku V w. p.n.e. Pierwsza bitwa z perskimi wojskami miała miejscenad rzeką Granik. Król Macedonii zwyciężył. Po bitwie wysłał do pracy w kopalniach dwa tysiące wziętych do niewoli greckich najemników, którzy służyli w perskiej armii. Według niektórych źródeł wielu najemników zostało zamordowanych zaraz po bitwie.
Przez kilkanaście kolejnych miesięcy opanował Anatolię, zajmując bez walki wielepolis. Poważniejszy opór stawiły jedynieMilet iHalikarnas, w których broniły się perskie garnizony wspierane przez mieszkańców. Z reguły zabraniał swym wojskom rabunków, od miast żądał umiarkowanych danin i pozostawiał na zdobytych terenach niezmienioną administrację. W trakcie podboju Anatolii Aleksander zawitał do miastaGordion, gdzie miał rozwiązać legendarnywęzeł. Zgodnie z legendą ten, kto tego dokona, miał zostać panem Azji; Aleksander wprost rozciął go mieczem.
Po opanowaniu dzisiejszej zachodniejTurcji Aleksander skierował się ze swoją armią doFenicji (dzisiejszyLiban). Chciał zająć wszystkie perskie porty nadMorzem Śródziemnym, by uniemożliwić wrogom inwazję na Grecję. Przeciwko niemu ruszył zMezopotamii król PersjiDariusz III, prowadząc potężną armię, w której służyło między innymi 30 tys. greckich najemników. Obie armie spotkały się w pobliżuIssos. Wyrównanąbitwę rozstrzygnęła brawurowa szarża macedońskiej jazdy prowadzona przez samego Aleksandra, która zmusiła perskiego władcę do ucieczki. Pozbawiona dowódcy perska armia rozpadła się. Korzystając z chaosu, Macedończycy zabili tysiące swych wrogów (starożytni z dużą przesadą mówili o stu tysiącach). Wojska Aleksandra miały stracić jedynie 302 zabitych. W zdobytym obozie wroga Aleksander pojmał między innymi: matkę Dariusza – królowąSysygambis, jego żonę –Statejrę I, oraz córki:Statejrę II iDrypetis, które (co podkreślali autorzy starożytni) Aleksander traktował bardzo dobrze.
Po bitwie macedoński władca przeszedł przezFenicję i dotarł do jej największego miasta – położonego na przybrzeżnej wyspieTyru, który nie otworzył mu bram. Rozpoczęte oblężenie trwało aż osiem miesięcy. Przełom nastąpił, dopiero gdy na stronę Aleksandra przeszły walczące dotychczas po stronie Persji okręty z Fenicji iCypru. Po zdobyciu miasta 8 tys. jego mieszkańców zostało zamordowanych, a 30 tys. sprzedano w niewolę.
Następnie Aleksander musiał zdobyć bronioną przez perski garnizonGazę, po czym dotarł doEgiptu.
W roku333 p.n.e. egipskawyrocznia woazie Siwa objawiła Aleksandrowi, że jest synemZeusa. Z czasem on sam zaczął wierzyć, iż jestpółbogiem, a pod koniec swego życia nabrał przekonania, że ma cechy bóstwa. Do miast greckich wysłał list nakazujący uznanie jego boskości, co przyjęto, choć z ironicznym potraktowaniem żądania.
Od 525 roku p.n.e., kiedy król perskiKambyzes II pokonałPsametyka III, Egiptem rządzili Persowie. Po zwycięstwie i zdobyciuTyru iGazy (jesienią 332 roku p.n.e.) Aleksander przekroczył wPeluzjum granice Egiptu, gdzie entuzjastycznie witany był jako wyzwoliciel. Następnie ze swymi wojskami skierował się w górę Nilu, w kierunkuMemfis. Perskisatrapa Egiptu, Sabakes, poległ pod Issos, a jego następcaMazakes, rezydujący w Memfis, po krótkich negocjacjach poddał miasto bez walki. Oddał Aleksandrowi pałac i wypłacił ze skarbca sumę około 800 talentów. W świątyni Ptaha w Memfis kapłani prawdopodobnie wprowadzili Aleksandra na tron faraonów, nadając mu tytuł Króla Dolnego i Górnego Egiptu.
Następnie na śródziemnomorskim wybrzeżu, na zachód od kanopijskiego ujściaNilu, Aleksander założył najsłynniejsze z wielu miast nazwanych swoim imieniem –Aleksandrię. Egipska Aleksandria stała się później siedzibą władców z dynastiiPtolemeuszy oraz jednym z najważniejszych miast świata starożytnego. Na wiosnę 331 roku p.n.e. Aleksander opuścił Egipt, powierzając administrację państwem dwóm byłymnomarchom – Doloaspisowi i Petisisowi, pozostawiając dowództwo sił wojskowych Macedończykom.Był to pierwszy w historii rozdział władzy cywilnej i wojskowej[potrzebny przypis].
Bitwa pod Gaugamelą, opanowanie Mezopotamii i Persji
Triumfalny wjazd Aleksandra do Babilonu (mal.Charles Le Brun, 1665)
W roku331 p.n.e. na czele 40 tys. piechoty i 7 tys. jazdy Aleksander wyruszył w głąbAzji. PodGaugamelą wAsyrii na jego drodze stanął Dariusz III w asyście 40 tys. konnych oraz 16 tys. ciężkich piechurów wspartych słoniami, rydwanami i ogromnymi rzeszami lekkozbrojnej piechoty. Według ostrożnych szacunków armia perska liczyła około 200 tysięcy ludzi. Bitwę raz jeszcze rozstrzygnęła szarża ciężkiej macedońskiej jazdy –hetajrów, która wdarła się w lukę między perskimi oddziałami i nacierając wprost na stanowisko Dariusza. Zmuszony był on po raz drugi ratować się ucieczką, zaś jego armia uległa rozproszeniu. Po tym zwycięstwie Aleksander zająłBabilon i zdobył skarbiec perski wSuzie zagarniając olbrzymie skarby perskiego władcy.
Kolejna armia perska przegrała z macedońskimi zdobywcami w330 p.n.e., gdy próbowała zablokować drogę do stolicy Persji,Persepolis. Po zdobyciu miasta1 października zostało ono splądrowane i spalone. W pościgu za uciekającym Dariuszem armia Aleksandra dotarła w okolice dzisiejszegoTeheranu, a później ruszyła w kierunkuAfganistanu. W końcu Aleksander doścignął Dariusza, konającego z ran zadanych mu przez zdradzieckiegosatrapęBaktrii,Bessosa, który ogłosił się nowym królem Persji. Nie zakończyło to jednak kampanii. Aleksander postanowił pojmać morderców Dariusza i wyruszył ich śladem na wschód, gdzie Bessos rozpoczął rządy pod imieniem Artakserksesa V.
Przez kolejne lata Aleksander prowadził ciężkie walki wBaktrii iSogdianie (obecne terenyUzbekistanu iAfganistanu). Pojmał w końcu Bessosa i innych zabójców Dariusza. Dla zdławienia ciągłych buntów założył w tych prowincjach liczne Aleksandrie, w których osiedlał weteranów i kolonistów z Grecji. Ostatecznie podporządkował sobie te prowincje zawierając małżeństwo z baktryjską księżniczkąRoksaną. W tym samym czasie doszło do pierwszych konfliktów z częścią macedońskich arystokratów, którzy nie aprobowali przejmowania i narzucania przez Aleksandra perskich obyczajów; oburzała ich też coraz większa rola Persów w otoczeniu macedońskiego króla. Ofiarą gniewu Aleksandra padł m.in.Parmenion, najważniejsza po władcy osoba w armii, a zarazem jego najwierniejszy przyjaciel, który został oskarżony o zdradę.
Po zakończeniu podboju Sogdiany żądny dalszych zwycięstw Aleksander ruszył w roku327 p.n.e. naIndie. W wyprawie uczestniczyło wówczas około 120 tysięcy ludzi – macedońskich, greckich i azjatyckich żołnierzy oraz kupców, tragarzy, niewolników, kurtyzan i żon. Była to najcięższa część kampanii. Mieszkańcy ziem nadIndusem okazali się trudnym przeciwnikiem, a klimat (m.in. częste deszcze) dawał się we znaki wojskom Aleksandra. Rozdrażnieni żołnierze urządzali rzezie miejscowej ludności.Nad rzeką Hydaspes macedoński król pokonał wojska indyjskiego księciaPorosa, który miał aż 200słoni bojowych. Było to ostatnie jego wielkie zwycięstwo. W północnych Indiach Aleksander wywarł takie wrażenie naHindusach, że przez pewien czas był czczony jakobóstwo. ZamieszkującyHimalajeGurkhowie wywodzą pochodzenie swoich nożykukri od greckich mieczykopis, w które uzbrojeni byli żołnierze Aleksandra. Wycieńczone przeciągającą się kampanią wojsko odmówiło dalszego marszu, co zmusiło zdobywcę do skierowania się na zachód. W drodze powrotnej podczasszturmu na miasto Mallów w Indiach Aleksander osobiście wdarł się na mury, by pobudzić zniechęconych żołnierzy do szturmu. Swej brawury omal nie przypłacił życiem, gdy indyjska strzała zraniła go w płuco. Maszerując z Indii do Persji ruszył z częścią sił przez pustynnąGedrozję. Marsz zakończył się śmiercią tysięcy ludzi z braku wody i jedzenia.
W324 p.n.e. Aleksander zorganizował wSuzieolbrzymie wesele: nakłonił wielu dostojników macedońskich do małżeństwa z przedstawicielkami arystokracji perskiej. Sam poślubił dodatkowo dwie córki królów perskich:Parysatis II (córkęArtakserksesa III) iStatejrę II (córkęDariusza III); miał już 3 żony.Hefajstion poślubiłDrypetis, siostrę Statejry II. Wokół tej uroczystości powstało mnóstwo teorii w nowożytnej historiografii, starającej się zgłębić motywy i cele macedońskiego króla. W oczach wielu historyków Aleksander coraz szybciej przekształcał się w despotę i tracił kontakt z rzeczywistością. W świetle najnowszych badań ten osąd wydaje się jednak zbyt pochopny. Podczas wyprawy Aleksandra do Baktrii, Sogdiany i Indii wielu satrapów, sądząc, że nigdy już stamtąd nie powróci, nadużywało władzy przez niesubordynację, zły zarząd, a nawet grabież królewskich pieniędzy (jakHarpalos). Po powrocie króla ze wschodu wielu satrapów podejrzanych o spisek (np. niedostarczenie zapasów dla maszerującej przez Gedrozję armii) zostało skazanych na śmierć lub usuniętych ze stanowisk, co zapewne było jedynym sposobem opanowania poważnego kryzysu imperium, jaki wówczas nastąpił.[potrzebny przypis]
Stan Aleksandra pogorszył się latem 324 p.n.e. wEkbatanie, po śmierci Hefajstiona, jego najbliższego przyjaciela, współpracownika, a według części źródeł, także kochanka. Na pogrzeb i grobowiec wydał gigantyczną fortunę i zaczął jeszcze bardziej nadużywać alkoholu. Innym wieloletnim ukochanym Aleksandra miał być, podarowany mu w hołdzie przez wodza perskiego, eunuchBagoas[54]. Te wieloletnie homoseksualne związki romantyczne Aleksandra miały być powodem troski o możliwość spłodzenia następcy. Pisał o tym już w starożytności rzymski historykKwintus Kurcjusz Rufus (Quintus Curtius)[55]. Obawy te okazały się bezzasadne, gdyż Aleksander miał być ojcempogrobowcaAleksandra IV. Synem Aleksandra ze związku z kochankąBarsine był przypuszczalnie Herakles (ur. ok.327 p.n.e.).
Aleksander zmarł po dziesięciu dniach choroby[5].Nie można wykluczyć, że został otruty przez obawiających się kolejnej faliczystek dowódców jego armii (trucizna domieszana do wina).[potrzebny przypis] Kilka miesięcy po jego śmierciRoksana urodziła syna, znanego jako Aleksander IV[5].Inne teorie mówią, że przyczyną śmierci Aleksandra mogło być niezamierzone przedawkowanie stosowanej wówczas jako lekbiałej ciemiężycy, która w mniejszych dawkach działa jako lekarstwo, lecz w większych zabija.[potrzebny przypis]
W 2018 roku opublikowana została jeszcze inna hipoteza, wg której Aleksander cierpiał nazespół Guillaina-Barrégo,schorzenie autoimmunologiczne, wskutek którego pod koniec życia doznał całkowitego paraliżu, który w połączeniu ze skrajnie spłyconym i spowolnionym oddechem i zanikiem reakcji na bodźce uznany mógł zostać przez starożytnych, nie dysponujących dokładniejszymi metodami, za objaw śmierci. Na poparcie tej tezy autorka opracowania wskazuje m.in. fakt, że przez sześć dni po stwierdzeniu zgonu, a przed rozpoczęciem balsamowania, pomimo wysokiej temperatury panującej w czerwcu w Babilonie, jego ciało (jak opisywałPlutarch) pozostawało "czyste i świeże"[56][57][58].
CesarzAugust przy mumii władcy w grobowcu Aleksandra (mal.Lionel Royer, 1878)
Zabalsamowane ciało Aleksandra nie zostało pochowane zgodnie z jego wolą w oazie Siwa. Po sporach międzydiadochami o jego posiadanie i miejsce pochówku, ostatecznie zostało wykradzione przezPtolemeusza i przewiezione do Egiptu, gdzie spoczęło wMemfis[59] (być może w tamtejszymSerapejonie). Za panowania późniejszych Ptolemeuszów mumię przeniesiono doAleksandrii i umieszczoną w złotym sarkofagu złożono w okazałym mauzoleum zwanym Soma[60]. Miejsce to, o charakterze sanktuarium, oprócz licznych pielgrzymów odwiedzali później władcy rzymscy, przede wszystkimAugust w 30 p.n.e., co poświadcza zarównoSwetoniusz (Żywoty cezarów, Boski August 18,1), jak iKasjusz Dion (Historia rzymska LI, 16); (poza nimJuliusz Cezar,Kaligula,Septymiusz Sewer,Karakalla). Pewne świadectwa o tym miejscu pochówku zanikają u schyłku starożytności (V w.), choć szczątkowe wiadomości pochodzą jeszcze od autorów z XV–XVI wieku. Współcześni badacze i autorzy nadal wysuwają jednak liczne przypuszczenia i hipotezy co do samego miejsca pochówku Aleksandra Macedońskiego[61].
Mimo iż nie rządził swoim wielkim imperium zbyt długo, skutki jego podbojów były ogromne. Zakładane przez niego greckiekolonie spowodowały rozprzestrzenienie się helleńskiejkultury na ogromnych obszarach, co spowodowało powstanie kulturyhellenistycznej. W kilka lat po jego śmierci imperium zostało podzielone w wynikuwojen diadochów – dowódców armii Aleksandra Wielkiego. Założone przez nich królestwa na wiele lat zdominowałyBliski Wschód.
Aleksander, syn Filipa Macedońskiego, wyruszył z krajuKittim i po zwycięskich walkach pokonałDariusza, króla Persów i Medów, i w jego miejsce objął panowanie najpierw nadHelladą. Prowadził on wiele wojen: zdobył [wiele] umocnionych miejscowości i wytracił królów [rządzących na swych] ziemiach. Przeszedł on aż na krańce świata, a nabrał łupów od wielu narodów. Cała ziemia przed nim zamilkła, jego zaś serce wbiło się w pychę. Zebrał bowiem bardzo liczne wojsko i rządził państwami, narodami i [ich] władcami tak, że płacili mu daniny.
Pieśń o Aleksandrze (Alexanderlied) – niemiecki epos przetłumaczony z języka francuskiego przed rokiem 1150 przez Lamprechta zTrewiru[63].
Aleksandreida (Romanse o Aleksandrze) – zachowane w różnych, wielojęzycznych redakcjach zbiory legend poświęconych postaci Aleksandra Wielkiego. Utwory te powstawały od czasów hellenistycznych do XVI wieku. Najliczniej w okresie średniowiecza.
Karol Bunsch:Trylogia o Aleksandrze, na którą składają się powieści:Olimpias (1955),Parmenion (1967),Aleksander (1967).
Mary Renault:Trylogia o Aleksandrze, na którą składają się powieści:Ogień z niebios (Fire from Heaven, 1969),Perski chłopiec (The Persian Boy, 1972),Igrzyska żałobne (Funeral Games, 1981).
Roger Peyrefitte:Trylogia o Aleksandrze Wielkim, na którą składają się powieści:La Jeunesse d’Alexandre (1977),Les Conquêtes d’Alexandre (1979),Alexandre le Grand (1981).
Gisbert Haefs:dylogiaAlexander złożona z powieściHellas. Der Roman der Einigung Griechenlands (1992) iAsien. Der Roman der Eroberung eines Weltreichs (1993).
Judith Tarr: powieść fantastyczno-historycznaLord of the Two Lands (1993).
Valerio Massimo Manfredi:Trylogia o Aleksandrze złożona z powieści:Dziecko snu (Il figlio del sogno, 1998),Piaski Ammona (Le sabbie di Amon, 1998),Kraniec Świata (Il confine del mondo, 1998).
↑abcRonald J.R.J.LeprohonRonald J.R.J.,Denise M.D.M.DoxeyDenise M.D.M.,The great name: ancient Egyptian royal titulary, Atlanta: Society of Biblical Literatures, 2013 (Writings from the ancient world), s. 175-176,ISBN 978-1-58983-767-6.
↑Catherine Hall. „The Ancient History Bulletin”. 32-4, s. 106-128, 2018. Timothy Howe, Senior Editor, St. Olaf College, Northfield, Minnesota, USA. (ang.).
_(36375553176).jpg)
.JPG)
.jpg)
