 | |||
| Data i miejsce urodzenia | |||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | 1943 | ||
| Zawód, zajęcie | filozof, historyk filozofii | ||
| Rodzice | Maksymilian i Karolina z d. Hirszman | ||
| Małżeństwo | Judyta Jadwiga Segał | ||
| Dzieci | |||
| |||
Adam Zieleńczyk (ur.29 kwietnia1880 wWarszawie, zm.1943 tamże) – polski filozof ihistoryk filozofii, tłumacz,profesor nadzwyczajnyWolnej Wszechnicy Polskiej, nauczyciel warszawskich szkół średnich, zamordowany przezniemieckich okupantów.
Pochodził zzasymilowanej rodziny polskich Żydów[1]. Był synem Maksymiliana,czapnika (zm. 1919)[2], i Karoliny z domu Hirszman (zm. 1934)[3]. Jego siostrą byłaStefania Baczyńska z domu Zieleńczyk, matkaKrzysztofa Kamila Baczyńskiego[4].
Poślubił Judytę Jadwigę Segał (1881–1943), siostręJakuba Segała. Z ich związku narodziły się trzy córki[1][5]:
Adam Zieleńczyk w 1900 ukończyłIII Gimnazjum w Warszawie. W latach 1900–1901 studiował polonistykę naUniwersytecie Jagiellońskim. Przeniósł się następnie doNiemiec, gdzie studiował filozofię naUniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium (1903–1905),Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie (1906–1907) orazUniwersytecie Ruprechta i Karola w Heidelbergu (1907–1908). Naukę na tej ostatniej uczelni uwieńczył uzyskaniem tytułu doktora filozofii (1908)[4]. Promotorem jego pracy doktorskiej poświęconej psychologizmowi w etyce[6] byłWilhelm Windelband[4].
Po powrocie do Warszawy przez ponad 20 lat nauczał propedeutyki filozofii w tamtejszych szkołach prywatnych (1908–1929)[4]. Od 1933 roku[4] (według innych źródeł od 1928)[5] pracował jako nauczyciel w warszawskich gimnazjach:I Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego (w latach 1928–1943)[7] orazAdama Mickiewicza[8].
W 1914 był jednym z członków założycieli Instytutu Filozoficznego w Warszawie[6]. Był także członkiem korespondentemTowarzystwa Naukowego Warszawskiego[9].
Od 1920 pracował na stanowiskudocenta w katedrze historii filozofii wWolnej Wszechnicy Polskiej (WWP). W 1929 roku uzyskał tytułprofesora nadzwyczajnego. W tym samym roku, po śmierciIgnacego Myślickiego[6], objął także stanowisko kierownika katedry historii filozofii w WWP, które piastował do 1939 roku. Ponadto w latach 1937–1939 prowadził wykłady wzamiejscowym oddziale WWP w Łodzi[4].
Przez pewien czas pracował również jako urzędnik. W latach 1917–1920 pełnił funkcję zastępcy inspektora szkolnego miasta stołecznego Warszawy[4]. Przez kolejnych trzynaście lat był zatrudniony w departamencie szkół wyższychMinisterstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – początkowo na stanowisku starszego referenta (1920–1927), później radcy (1927–1933)[9].
Po utworzeniu przez Niemcówżydowskiego getta w Warszawie (1940) Zieleńczykowie nie podporządkowali się zarządzeniom okupanta i pozostali po „aryjskiej stronie”[1]. W latach 1940–1943 prof. Zieleńczyk uczestniczył wakcji tajnego nauczania[4][5][10]. 21 lipca 1943 został aresztowany wraz z żoną oraz córkami Wandą i Jadwigą w mieszkaniu przyul. Koszykowej 55. W lokalu tymgestapo urządziło następnie „kocioł”, w którym zatrzymani zostali, między innymi,Alina Przerwa-Tetmajer iMaria Jaszczukowa (działaczkiPPR) orazTadeusz Prus-Faszczewski (poeta, dziennikarz)[5]. Zieleńczykowie trafili tymczasem naPawiak. 27 lub 28 sierpnia 1943w ruinach getta warszawskiego Niemcy rozstrzelali ponad 90 więźniów Pawiaka podejrzewanych o żydowskie pochodzenie, w tym żonę oraz obie aresztowane córki Adama Zieleńczyka. On sam prawdopodobnie również zginął w tej egzekucji, co nie zostało jednak jednoznacznie potwierdzone[a][11][12]. Jego grób symboliczny znajduje się nacmentarzu ewangelicko-reformowanym przy ul. Żytniej 42 w Warszawie (kwatera 15-3-4)[13].
Przyczyny aresztowania Zieleńczyków nie zostały dotąd wyjaśnione. W starszych publikacjach bywało ono wiązane z działalnością Wandy Zieleńczyk w szeregach komunistycznego ruchu oporu. Wskazywano przy tym, iż zatrzymanie Zieleńczyków zbiegło się z falą aresztowań w środowisku warszawskich działaczy PPR, do której doszło pozamachu bojowców Gwardii Ludowej na kolumnę SA w Al. Ujazdowskich[14]. Z drugiej strony okoliczności stracenia Zieleńczyków mogą jednak wskazywać, iż zostali oni aresztowani z powodu swoich żydowskich korzeni[1][11][15].
Zainteresowania badawcze Adama Zieleńczyka obejmowały przede wszystkim historię filozofii. Na początku swej kariery naukowej zajmował się filozofiąstarożytnej Grecji[6]. Analizował występujące w niej nurtyracjonalistyczny iirracjonalistyczny, a także badał zagadnienia etykiDemokryta z Abdery i jej wpływ na późniejsze greckie szkoły filozoficzno-etyczne[6][9]. Najbardziej cenione pozostają jednak jego prace z zakresu historii nowożytnejfilozofii polskiej[16]. W tym zakresie zajmował się przede wszystkim polską myślą filozoficzną pierwszej połowyXIX wieku, w szczególności filozofią dziejówBronisława Trentowskiego. Analizował także wpływImmanuela Kanta na rozwój polskiej filozofii[9][17]. Stał na stanowisku, iż tę ostatnią charakteryzują oryginalność ipragmatyzm[17].
W zakresie filozofii systematycznej zajmował się przede wszystkim etyką. Przeprowadził krytykę stosowania metod przyrodniczych i psychologicznych w etyce oraz krytykę podporządkowywaniamoralności wierzeniom religijnym[6][9]. Analizował i wykazał wzajemną zależność trzech filozoficznych teorii miłości:Platona,Schopenhauera iWeiningera[9]. Prowadził także badania z zakresu pedagogiki systematycznej, koncentrując się zwłaszcza na dziejach samorządu uczniowskiego w Polsce[9]. Pracował nad podręcznikiem pedagogiki, lecz nie zdołał ukończyć tego dzieła, a wszystkie jego notatki zaginęły podczaswojny[17].
Był zafascynowany osobąJózefa Piłsudskiego[9]. Przyjaźnił się zAdamem Skwarczyńskim i publikował w wydawanym przezeń miesięczniku „Droga”[1]. Jako zwolennikliberalnej demokracji był jednak krytycznie nastawiony do politykiobozu sanacyjnego[9].
Swoje prace zaczął publikować już jako student. Okres jego największej aktywności pisarskiej przypadł na lata 1909–1913. Czynnym autorem pozostał aż do wybuchu II wojny światowej, choć od 1928 roku publikował w zasadzie wyłącznie sprawozdania. Nie stworzył żadnego większego dzieła, lecz jego stosunkowo niewielkie objętościowo publikacje – niekiedy o charakterze pozornie publicystycznym – były wysoko oceniane zarówno przez fachowców, jak też szerszą publiczność[18]. Do najważniejszych prac Adama Zieleńczyka zaliczane są (w ujęciu chronologicznym)[19][20]:
Był autorem przekładu na język polskiWykładów z filozofii dziejówG.W.F. Hegla (1919) iPodstaw pedagogikiSergiusza Hessena (1931)[17].
