Ten artykuł dotyczy 73 ppokresu II RP. Zobacz też:inne pułki piechoty z numerem „73”.

73 pułk piechoty

155 pułk piechoty wielkopolskiej

Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	1918
Rozformowanie	1939
Tradycje
Święto	23 lipca[1]
Nadanie sztandaru	1922
Rodowód	1 pułk rezerwowy 155 pułk piechoty wielkopolskiej
Dowódcy
Pierwszy	kpt.Kazimierz Zenkteller
Ostatni	ppłkPiotr Sosialuk
Działania zbrojne
powstanie wielkopolskie wojna polsko-bolszewicka bitwa pod Rybczanami (2 czerwca 1920) bitwa pod Łużkami (6–7 czerwca 1920) kampania wrześniowa bitwa pod Tomaszowem(17–20 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja	garnizonKatowice (II bp w Oświęcimiu)[2] (Okręg Korpusu Nr V)
Rodzaj wojsk	piechota
Podległość	VII Brygada Rezerwowa 8 Dywizja Piechoty 23 Dywizja Piechoty[2]
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

73 pułk piechoty (73 pp) –oddziałpiechoty Wojsk Wielkopolskich iWojska Polskiego wII Rzeczypospolitej.

Zorganizowany 2 października 1919 roku jako 1 pułk rezerwowyWojsk Wielkopolskich z samorzutnie sformowanych kompanii strzeleckich: bukowskiej, szamotulskiej, wolsztyńskiej i kościańskiej. Uczestniczył wpowstaniu wielkopolskim. 26 stycznia 1920 roku przemianowany na 155 pułk piechoty wielkopolskiej. Brał udział wwojnie z bolszewikami. Toczył boje nadAutą,Dzisną oraz podGrodnem. Najcięższą bitwę stoczył 23 lipca 1920 roku podIndurą.

W marcu 1921 roku, po reorganizacji Wojska Polskiego, 155 pułk piechoty przemianowany został na 73 pułk piechoty, a 20 czerwca 1922 roku przeniesiony naGórny Śląsk.W okresie pokoju stacjonował w Katowicach. W kampanii wrześniowej walczył w składzie23 Dywizji Piechoty.

26 grudnia 1918 roku doPoznania przybyłIgnacy Jan Paderewski. Następnego dnia Polacy rozbroili Niemców i opanowali całe miasto. Na wieść o „poznańskim powstaniu”, na prowincji samorzutnie formowały się polskie oddziały powstańcze^[3]. Z inicjatywyppor. Kazimierza Zenktelera powstała „kompania bukowska”^[4]. Kompania uczestniczyła w walkach podZbąszyniem,Kargową,Kopanicą,Wielkim iMałym Grójcem orazWolsztynem. Wspólnie z kompaniami „szamotulską”, „wolsztyńską” i „kościańską” tworzyły zachodni front wielkopolski. W lutym 1919 roku zostało podpisane zawieszenie broni z Niemcami^[5].W lipcu powstał 1 batalion garnizonowy Okręgu Wojskowego nr II. W jego skład weszły kompanie garnizonowe z powiatów: grodziskiego, kościańskiego, międzyrzeckiego i śmigielskiego^[6].1 sierpnia 1 batalion garnizonowy zajął pozycje obronne od Zbąszynia po Kopanicę. Kilka dni później sformowano 2 batalion, który we wrześniu przedłużył odcinek obrony Wojsk Wielkopolskich doKaszczoru^[6].We wrześniu, na bazie kompanii garnizonowych powiatów: obornickiego, leszczyńskiego, międzychodzkiego i skwierzyńskiego, zorganizowany został 3 batalion.Rozkazem dziennym nr 23 Dowództwa Głównego Wojska Polskiego byłego Zaboru Pruskiego z 2 października 1919 roku powołany został 1 pułk rezerwowy. Na jego dowódcę wyznaczono kpt. Kazimierza Zenktelera, a w jego skład weszły wymienione wyżej trzy bataliony^[6].13 listopada sformowano IV batalion^[7]. Pod koniec miesiąca obsadził on odcinek pomiędzyKwilczem aWłoszakowicami. Dowództwo pułku, pluton łączności, pluton pionierów i pułkowa kompania karabinów maszynowych stacjonowała wGrodzisku^[6].W styczniu 1920 roku pułk uczestniczył w rewindykacji Zbąszynia,Międzychodu iLeszna^[8].

Rozkazem nr 3 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z 26 stycznia, 1 pułk rezerwowy przemianowany został na 155 pułk piechoty wielkopolskiej^[8][6].

W kwietniu 1920 roku pułk przeszedł doobozu ćwiczebnego w Biedrusku i tu wszedł w składVII Brygady Rezerwowej^[10].W tym czasie ofensywa sowieckiej 15 Armii Korka na północnym odcinku frontu zmusiła oddziały polskie do cofnięcia się. W zaistniałej sytuacji zorganizowana została Armia Rezerwowa pod dowództwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W jej skład weszła VII Brygada Rezerwowa^[11].19 maja 155 pułk piechoty wielkopolskiej załadowany został na eszelony i wyruszył na frontwojny polsko-bolszewickiej. 21 maja przybył doŚwięcian^[12], a 29 maja dwoma batalionami obsadził linię dawnych okopów niemieckich.31 maja III batalion rozpoczął marsz w kierunkuBarwaniszek i po krótkiej walce zajął je.Atakował dalej i w godzinach popołudniowych zająłRokity iMoskaliszki i zorganizował obronę na linii rzekiMiadziołki^[13].W tym czasie II batalion toczył ciężkie boje na północ odRybczan i Rusałków. Wprowadzenie do walki na tym kierunku I batalionu również nie dało spodziewanego rezultatu.Dopiero wspólne uderzenie świtem 1 czerwca zakończyło się sukcesem, okupionym jednak dużymi stratami^[13].

2 czerwca II i IV batalion wszedł w skład grupy płk.Stanisława Małachowskiego i rozpocząłpościg za cofającym się nieprzyjacielem. 8 czerwca batalion osiągnąłŁużki^[14].II batalion zorganizował obronę na liniiKrzywki –Kozaczki –Zalesinki, a IV batalion pozostał wDubówce, wodwodzie.8 czerwca nieprzyjacielkontratakował i wyparł z dotychczasowych pozycji 5. i 6 kompanię. Zagrożony był też sztab pułku stacjonujący wDubówce.Sytuację uratował dowódca 4 kompanii karabinów maszynowych ppor. Stefan Balcer, którego kompania celnym ogniem skutecznie powstrzymała Sowietów i zmusiła ich do wycofania się.Wykorzystując powodzenie 4 kompanii ckm, IV batalion wsparty 5. i 6 kompanią odzyskał utracone wcześniej pozycje w rejonie Krzywki i Kozaczki.Kilka dni później całaArmia Rezerwowa wykonała swoje zadanie i dotarła doAuty^[13].

15 czerwca pułk (bez batalionu) wszedł w podporządkowanie dowódcy10 Dywizji Piechoty z1 Armii, a jego I batalion zasilił30 pułk strzelców kaniowskich^[15].Nad Autą pułk pozostał do 25 czerwca. W tym dniu podporządkowano go dowódcy8 Dywizji Piechoty.W tym czasie I batalion walczył w rejonieSzadziewszczyzna –Okuniowo, a potem nacierał w kierunku naAleksandrowo^[16].

4 lipca wojskaFrontu ZachodniegoMichaiła Tuchaczewskiego przeszły ofensywy. W ciągu kilkunastu godzin przełamały obronę polskiej1 Armii i ruszyły do pościgu.O 10.00 poprzygotowaniu artyleryjskim, sowiecka18 Dywizja Strzelców uderzyła na ugrupowanie obronne 155 pułku piechoty wSzadziewszczyźnie^[17]. Pułk wytrwał na pozycjach do godzin wieczornych, po czym na rozkaz dowódcyXX Brygady Piechoty opuścił ten rejon i udał się w okolice Krasnej Góry. Tam dołączył do niego II batalion. Straty pułku po walce były wysokie.Następnego dnia pułk wycofał się doSzarkowszczyzny, gdzie następowała koncentracja10 Dywizja Piechoty^[18].7 lipca zajął pozycje pomiędzy jezioramiMiadzioł iNarocz i bronił się przed Sowietami. W kolejnych dniach kontynuował odwrót w kierunkuGrodna.Jednak3 Korpus Kawalerii Gaja wyprzedził oddziały polskie i 19 lipca zajął Grodno.W tej sytuacji gen.Lucjan Żeligowski zdecydował się odbić miasto.Tego dnia o 7.00 polskie pododdziały rozpoczęły marsz na Grodno. Maszerowały wzdłuż prawego brzeguNiemna. PodObuchowiczami doszło do pierwszego starcia w trakcie którego został rozbity sowiecki 57 pułk kawalerii, a oddziały10 Dywizji Kawalerii opuściły miasto. Wieczorem bataliony I i II 155 pułku znajdowały się około 3 kilometry od rogatek miasta.Tu jednak rozkaz dowódcyXIX Brygady zatrzymałnatarcie^[19][18].W tym czasie pod Jeziorami na prawe skrzydło8 Dywizji Piechoty uderzyła sowiecka4 Armia.21 pułk piechoty został zmuszony do odwrotu, a prawe skrzydło 155 pp zostało odsłonięte^[18]. Jednak, gdyby nie rozkaz zatrzymania natarcia, 155 pułk piechoty wielkopolskiej prawdopodobnie zdobyłby miasto słabo bronione przez spieszonych kawalerzystów^[20].

W nocy pułk opuścił swoje pozycje i nad ranem osiągnął Komarów. Od 21 lipca odpierał próbysforsowania przez bolszewików Niemna^[21].

Bój pod Indurą

23 lipca pułk zatrzymał się na odpoczynek podIndurą. Dowódca pułku zamierzał tu uzupełnićamunicję i ściągnąć w swoje szeregi III batalion.We wczesnych godzinach popołudniowych, na południe od miejsca postoju pułku, wycofywały się pod naporem bolszewików oddziały11 Dywizji Piechoty. Tym samym odsłaniało się skrzydło8 Dywizji Piechoty. Dowódca pułku podjąłdecyzję o rozwinięciu swoich batalionów dodziałań. Napór nieprzyjaciela został chwilowo powstrzymany. Kolejne ataki bolszewików przyniosły im jednak powodzenie, a 155 pułk nie miał wystarczającej ilości amunicji by je powstrzymać. Polskie bataliony przeszły zatem do ataku „na bagnety”^[22]. Czterokrotnie powtarzane ataki przyniosły chwilowo pożądany skutek, ale straty były wysokie. Równie wysokie straty odnotował nieprzyjaciel. Nie ścigani przez nikogo, polscy piechurzy stopniowo wycofali się spod Indury^[23].

Z początkiem sierpnia pułk przeszedł reorganizację przyjmując strukturę trzybatalionową. W tym czasie powrócił też w składVII Brygady Rezerwowej.13 sierpnia organizował obronę na liniiWola Kiełpińska – ujścieRządzy doNarwi^[21].Po południu sowieckie21. i27 Dywizja Strzelców zdobyłyRadzymin i tym samym zagroziłyWarszawie. Przez cały następny dzień pułk toczył ciężkie walki oZegrze,Dębe iOrzechowo^[21].

 Osobny artykuł:Bitwa pod Radzyminem (1920).

16 sierpnia ruszyła polskakontrofensywa znad Wieprza.W nocy 17 sierpnia 155 pułk piechoty wielkopolskiej rozpoczął atak wypierając Sowietów z ich pozycji obronnych i nacierał dalej w kierunku naSerock. W godzinach rannych III batalion zdobył miasto^[24]. I i II batalion zajęły pozycje na liniiPokrzywnica –Obrąb –Dzbanice. 18 sierpnia II batalion forsowałNarew pod Wierzbnicą.Współdziałając ze159 pułkiem piechoty, odrzucił nieprzyjaciela od rzeki i wyszedł na linię Gąsiorowo – Łacha.20 sierpnia cały 155 pułk piechoty wielkopolskiej rozpoczął pościg za nieprzyjacielem w kierunku granicy zPrusami^[21].

25 sierpnia pułk zakończył działania i został skierowany doKomorowa na koncentrację oddziałów VII Brygady Rezerwowej^[25].

 Osobny artykuł:Kawalerowie Virtuti Militari 1914–1921.

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920i[26][27]
por.Ignacy Alejski	por. Stefan Balcer	sierż. Franciszek Białkowski
por. Janusz Hager	szer. Józef Hylewicz	sierż. Andrzej Jackowiak
chor. Antoni Karczmarek	kpr. Aleksander Kłosowski	szer. Wawrzyniec Koralczyk
por.Mieczysław Kowalski	por. Franciszek Kwiatkowski	mjrJan Namysł
por. Stefan Sobera	chor. Stanisław Sobkowiak	st. szer. Ludwik Szczepański
plut.Piotr Szmatuła	por.Franciszek Szulc	por.Antoni Szyfter
sierż. Stanisław Tasiemkowski	kpt.Dionizy Vogel	chor. Franciszek Zając
ppłkKazimierz Zenkteller

73 pułk piechoty stacjonował na terenieOkręgu Korpusu Nr V^[28] w garnizonieKatowice^[29] (II batalion wOświęcimiu, batalion zapasowy wSzczakowej).

Jednostka zajmowała budynki przy ulicy Koszarowej nieopodal centrumKatowic. Swoje święto pułkowe obchodziła corocznie w dniu 23 lipca – w rocznicę bitwy podIndurą z okresuwojny polsko-bolszewickiej. W tych dniach odbywały się zwyczajowe defilady ulicami Katowic oraz uroczystości na dziedzińcu koszarowym połączone z wręczaniem odznaki pułkowej i innych żołnierskich wyróżnień^[30].

W 1929 roku został opublikowany„Zarys historji wojennej” pułku autorstwa kapitana Tadeusza Zygmunta Józefa Przyjemskiego (1896–1944), powstańca wielkopolskiego i śląskiego, kawalera Krzyża Walecznych^[31].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 73 pułk piechoty zaliczony został do typu III pułków piechoty o stanach zbliżonych do wojennych. Na czas wojny przewidywany był do działań osłonowych. Corocznie otrzymywał około 1010 rekrutów. Jego obsadę stanowiło 68 oficerów i 2200 podoficerów i żołnierzy^[32].

W latach 1931–1932 na terenie koszar powstał okazały 4-piętrowy gmach, który pozostał głównym budynkiem I i III batalionu aż do wybuchu wojny. II batalion 73 pp zajmował budynki po byłym austriackimpułkuartylerii na peryferiachOświęcimia. W okresie okupacji teren byłych koszar II batalionu w Oświęcimiu Niemcy przeznaczyli pod rozbudowęobozu koncentracyjnegoAuschwitz-Birkenau.

W dniach 21 IX – 2 X 1938 wchodząc w skład23 Dywizji Piechoty pułk uczestniczył w aneksji czeskiegoZaolzia.

1 stycznia 1939 dotychczasowa kadra baonu zapasowego 73 pp została przemianowana na Kadrę Zapasową Piechoty Oświęcim I. Kadra nadal podlegała dowódcy 73 pp. Zadania mob. z małymi wyjątkami pozostały bez zmian^[33].

Od wiosny 1939 w pułku prowadzono przygotowania do działań wojennych.

24 sierpnia w godzinach porannych rozpoczął mobilizację alarmową 73 pułk piechoty:

W grupie zielonej zmobilizował:

W Kochłowicach w czasie Z+18:

• dowództwo batalionu karabinów maszynowych specjalnych nr II,
• 4 kompanię karabinów maszynowych specjalnych typ B,
• 6 kompanię karabinów maszynowych specjalnych typ C,
• 11 kompanię strzelecką ,
• 12 kompanię strzelecką.

W Nowym Bytomiu w czasie Z+18:

• 5 kompanię karabinów maszynowych specjalnych typ A,
• 10 kompanię strzelecką.

W Katowicach w czasie Z+30:

• kompanię karabinów maszynowych przeciwlotniczych typ B nr 510,
• kompanię karabinów maszynowych przeciwlotniczych typ B nr 511.

W grupie niebieskiej w Katowicach zmobilizował:

• 73 pułk piechoty bez II batalionu, w organizacji i na etatach wojennych, w czasie od A+18 do A+24,
• dowództwo 201 pułku piechoty, w czasie A+24.

W Oświęcimiu w grupie niebieskiej:

• II batalion 73 pułku piechoty, w czasie A+24.

W grupie brązowej6 w Katowicach w czasie G6+18,

• pluton artylerii pozycyjnej typ II nr 57
• pluton artylerii pozycyjnej typ B nr 58.^[38].

Początkiem mobilizacji był 24 sierpnia godz.5.00. Batalion km spec nr II mobilizowany był w swoich koszarach kompanijnych i obiektach fortecznych. 73 pp mobilizację całkowicie zakończył 27 sierpnia w godzinach popołudniowych. Stawiennictwo rezerwistów było dobre, nie przybyła większość samochodów mających być zmobilizowane, gdyż ich właściciele narodowości niemieckiej, sabotowali zarządzenia władz polskich. Zmobilizowane oddziały i pododdziały rozśrodkowano: I batalion początkowo w miejscowości Kostuchna. II batalion na terenie szkoły w Katowicach-Ligocie. III batalion w Katowicach w szkole im. M. Konopnickiej. Dowództwo pułku, kompanie i plutony pułkowe w szkole w Piotrowicach. Pułk stanowił odwódGrupy Operacyjnej „Śląsk”^[39].

W czasie kampanii wrześniowej wchodził w skład23 Dywizji Piechoty, walczącej w ramachArmii „Kraków”. Pułkiem dowodził ppłkPiotr Sosialuk.

Po wybuchu wojny 1 września 73 pp przegrupowano I batalion do Żwakowa, II batalion do Mikołowa, III batalion do Tych-Żwakowa, pluton artylerii piechoty w pobliżu szosy Tychy-Oświęcim na wysokości Kopanin. W nocy 1/2 września do Lasu Wyry został wprowadzony batalion III/73 pp i podporządkowany dowódcy55 Dywizji Piechoty rez. płk.Stanisławowi Kalabińskiemu. Równocześnie dowództwo 73 pp i pododdziały pułkowe dołączyły do I batalionu w rejonie Tychy-Żwaków. III/73 pp zajął obronę pomiędzy Gostynią, zachodnim skrajem lasu wyrskiego i jez. Wicie, z 7 i 8 kompanią strzelecką w I rzucie i 3 kompanią ckm i 9 kompanią strzelecką w odwodzie. O godz. 5.00 2 września przy silnym wsparciu artylerii, niemieckie oddziały 49 pp i 83 pp^[j] uderzyły na stanowiska III/73 pp i 2 kompanii ckm mjr. Stanisława Amona z 1 batalionu km „Mikołów”. Natarcia niemieckie były odpierane, a kontratak 7 kompanii strzeleckiej zdobył stanowiska wyjściowe batalionów niemieckich. 7 kompania poniosła straty w wysokości 50% stanów osobowych. W walce znalazł się cały III/73 pp, około południa na odcinku 8 kompanii do walki włączył się54 pociąg pancerny „Groźny”^[41]. Po południu do walki w lesie wyrskim na odcinku od jez. Wicie do toru kolejowego Tychy-Kobiór, wprowadzono I batalion 73 pp. Kontratak 1 i 2 kompanii strzeleckich ze wsparciem 54 pociągu pancernego wyparł oddziały niemieckiego 83 pp z lasu wyrskiego. I/73 pp bronił wzg. 279,5 i miejscowość Żwaków. Wprowadzony do walki na prawym skrzydle75 pułk piechoty dwoma batalionami II i III, wsparty dywizjonem III/23 pułku artylerii lekkiej i 54 pociągu panc. zmusił oddziały niemieckiej28 Dywizji Piechoty do odwrotu^[42].

II/73 pp na wieść o wyparciu części batalionu III/201 pułku piechoty z Wyr, na rozkaz płk. Stanisława Kalabińskiego przegrupował się na szosę Mikołów-Wyry. II batalion rozwinął się w obronie 5 kompanią w Groniu, a pozostałe kompanie na przedmieściu Mikołowa. Po godz.16.00 batalion przystąpił do natarcia z 4 i 5 kompaniami i plutonami ckm w I rzucie, a 6 kompanią w II rzucie natarcia. Na lewym skrzydle batalionu nacierała52 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych i kompania kolarzy, na lewym doraźnie zebrane i dowodzone przez oficera operacyjnego 55 DP rez. kpt. dypl. Stanisława Czuprynę oddziały Straży Granicznej, powstańców śląskich i junaków PW. W rejonie wzgórza na wysokości folwarku Regielowiec, batalion znalazł się pod celnym ostrzałem niemieckiej artylerii, w trakcie zbliżania się nacierającego batalionu do Wyr, od odłamku artyleryjskiego, poległ jego dowódca ppłk Władysław Kiełbasa. II/73 pp i towarzyszące w natarciu pododdziały wdarły się do Wyr i niejednokrotnie w walce na bagnety i wręcz odbiły wieś. Z uwagi na ciemności wstrzymano pościg, a wieś została ostrzelana przez niemiecką artylerię. Poniesiono duże straty osobowe: poległo 88, rannych zostało ponad 100 żołnierzy^[43]. Dowództwo nad II batalionem przejął por. Witold Gawdzik. W nocy 2/3 września batalion II/73 pp rozkazem dowództwa 55 DP rez. pomaszerował poprzez Piotrowice, Szopienice na Klimontów, gdzie dotarł 3 września wieczorem, a 4 września poprzez Szczakową, wieczorem dotarł do Tenczynka. 73 pp bez II/73 pp nocą 2/3 września wycofał się przez Murcki, na Brzezinkę i Mysłowice. Kolejnej nocy na Krzeszowice, Alwernię. Wieczorem zajął obronę w okolicach Libiąża, w trakcie marszu prowadzono potyczki z niemieckimi grupami dywersyjnymi. Dowódcą batalionu II/73 pp mianowano kpt. Aleksandra Kajetanowicza, 3 kompanii strzeleckiej por. Karola Rudzińskiego. Na tym terenie nastąpiła koncentracja macierzystej 23 DP^[44].

Obrona pułku na odcinku Alwernia-Regulice prowadzona była przez wzmocnioną 3 kompanią strzelecką, wspartą baterią 4/23 pal. Około godz. 15.00 nastąpiło natarcie niemieckiej kompanii piechoty wspartej czołgami. Skuteczny ostrzał artylerii i ogień piechoty odrzucił niemieckie natarcie i zniszczył 4 niemieckie czołgi. Przebywający w obronie 73 pp, został oskrzydlony od strony Alwerni, wsparcia i pomocy udzieliła 6 samodzielna kompania km/11 pp „Niezdara” (batalion forteczny) mjr. Józefa Ćwiąkalskiego. W nocy z 4/5 września pułk wycofał do Krakowa zajmując; I batalionem Lasek Bielański, a II i III batalionami Przegorzały. 6 września nad ranem, pod osłoną 1 batalionu km „Mikołów”, poprzez Kraków, Czyżyny, Pleszów, Branice, zajął rejon Igołomia dowództwo pułku, pododdziały pułkowe i I batalionem. Rejon Pobiednik Wielkich i Stawów Błotnych zajął III batalion. Kościelniki zajął II batalion. Do wsparcia 73 pp został przydzielony dywizjon II/23 pal. Kolejny marsz, wykonał pułk 7 września, wzdłuż północnego brzegu Wisły, obsadzając rubież obrony popołudniem tego dnia. Dowództwo pułku z pododdziałami pułkowymi i II batalionem rejon Koszyc, I batalion w Sędziszowicach, a w Piotrowicach III batalion^[45].

Dalszym forsownym marszem 8 września, idzie poprzez Nowy Korczyn, Grotniki Małe i po krótkim odpoczynku, nocą 8/9 września maszeruje do Pacanowa, który osiąga o świcie. Pacanów obsadza batalion I/73 pp, I batalion marszowy 73 kpt. Mieczysława Malaka oraz dowództwa 73 pp, 23 DP, rejon Sroczkowa obsadziły II i III bataliony pułku i artyleria. Na Sroczków od strony Oleśnicy, w momencie obsadzania wsi przez bataliony II/73 pp i III/73 pp, uderzyła niemiecka piechota zmotoryzowana ze wsparciem artylerii. Towarzyszące jej czołgi ominęły obronę II i III batalionów i udały się w kierunku Pacanowa. Oba bataliony w Sroczkowie rozwinęły się do walki i odparły niemieckie uderzenie. Pacanów i sąsiednie wsie, zostały równocześnie zaatakowane, przez niemieckie lotnictwo. Natarcie na Pacanów wywołało początkowo zamieszanie, lecz po jego opanowaniu bataliony 73 pp, plutony i kompanie pułkowe, a także 52 skczr., 23 bateria plot., kompania sztabowa i kompania łączności, natarcie niemieckie powstrzymały. Niszcząc przy tym 6 niemieckich czołgów. Obrona 73 pp i pododdziałów dywizyjnych w Sroczkowie iPacanowie, odparła 2 bataliony niemieckiej piechoty zmot., batalion czołgów i dywizjon artylerii zmot. W godzinach popołudniowych obronę pułku wsparł III/23 pal, który ogniem swoich haubic ostrzeliwał cele na przedpolu obrony pułku. W boju tym, poległo 12 żołnierzy pułku, a 20 zostało rannych^[46].

Około godz. 21.00, 73 pp rozpoczął marsz spod Pacanowa przez Sroczków, Beszowa, Połaniec docierając rano 10 września, do rzeki Czarna. Pułk zajął obronę w rejonie Tursko Małe. Następnie miał osłonić odmarsz 23 DP na przeprawę przez Wisłę w Baranowie. Po zmianie rozkazów,11 września miał zająć obronę na rubieży Świniary-Łoniów. III/73 pp las od strony szosy Zawidza-Łoniów oraz wieś Łoniów. II/73 pp częścią sił zabezpieczał Jasienicę, część batalionu w odwodzie. Bateria 5/23 pal wraz z kompanią ppanc. 73 pp, jako obrona przeciwpancerna w szeregach piechoty. III/23 pal jako artyleria bezpośredniego wsparcia. I/73 pp stanowił odwód 23 DP. Obronę przedmościa podOsiekiem i Baranowem, głównie prowadziła 55 DP rez. wraz z Grupą Forteczną Obszaru Warownego. Na odcinek broniony przez 6 kompanię strzelecką 73 pułku w Świniarach uderzyła niemiecka piechota. 6 kompania utrzymała swoją pozycję za cenę 12 poległych, w tym dowódcy por. Tadeusza Kozłowskiego oraz 19 rannych. Po zapadnięciu zmroku 73 pp, przeprawił się przez Wisłę, po moście pod Osiekiem i pomaszerował do miejscowości Cygany^[47]. Nocą 12/13 września pułk podjął marsz, ku przeprawom na rzece San, poprzez Krawce i Stalową Wolę. Marsz zakończono w południe 13 września. Z uwagi na sforsowanie Sanu, przez oddziały niemieckiej 8 DP w rejonie Ulowa i Zarzecza, ze składu 23 DP zostały wyznaczone bataliony: III/73 pp i I/11 pułku piechoty ze wsparciem III/23 pal. Batalion III/73 pp wyparł piechotę niemiecką za San pod Zarzeczem.

W nocy 14/15 września, 73 pp maszerował za 75 pp w kolumnie północnej dywizji, jako jej straż tylna, po trasie Majdan Golczański, Huta Krzeszowska, Ciosmy. W rejonie Huty Krzeszowskiej, batalion II/73 prowadził na rozkaz dowódcy 23 DP płk. dypl.Władysława Powierzy, rozpoznanie źródeł napadu ogniowego na kolumnę dywizji, w trakcie rozpoznania 15 września, stoczył dwie walki o wsie; Momoty Dolne i Maziarnia. Następnego dnia w południe dotarł doBiłgoraja. Następnie II/73 pp, wraz III/11 pp uderzył na południową część miasta, obsadzoną przez oddział niemiecki. Po początkowym sukcesie natarcie załamało się, dopiero przy wydatnym wsparciu artylerii uzyskano sukces, a oddział niemiecki wycofał się. Równolegle 73 pułk piechoty natknął się w Banachach na obsadę niemiecką, natychmiastowe natarcie na wieś, wyparło oddział niemiecki do pobliskiego lasu. I batalion został skierowany do wsi Wola na przedmieściu Biłgoraja.Banachy zostały ostrzelane przez niemiecką artylerię, dowództwo pułku, pododdziały pułkowe i III batalion podjęły marsz w kierunku Biłgoraja. W trakcie marszu natknięto się na obronę niemiecką, na którą wykonał natarcie III/73 pp, w trakcie walki poległ mjr Władysław Nowożeniuk. Dowództwo batalionu objął kpt. Franciszek Wiatr. Tego dnia poległo ponad 70 żołnierzy pułku, a do 200 było rannych^[48]. Po ominięciu dalszych pozycji niemieckich podSolą (województwo lubelskie) o godz. 10.00 16 września pułk wkroczył w całości do Biłgoraja. Skąd wraz z baterią 3/23 pal został skierowany do wsi Wola Duża, jako odwód 23 DP. W południe 17 września 73 pp doszedł do Zwierzyńca. Skąd o świcie 18 września pułk wymaszerował. W Zwierzyńcu do godz. 8.00 pozostał II/73 pp, oczekując bezskutecznie, na zluzowanie przez oddziałyGrupy „Sandomierz”^[49]. 73 pp maszerował trasą w kierunku Krasnobrodu i w rejonie Podklasztor, Zielone dołączył tu, do pułku II batalion, który w rejonie Obroczy miał być ostrzeliwany przez niemiecką artylerię i broń maszynową^[50].

Bitwę oTomaszów Lubelski miało poprzedzić wstępne natarcie 73 pp na Szarowolę. O godz. 12.00 19 września 73 pułk piechoty przy wsparciu bezpośrednim dywizjonu III/23 pal, prowadził natarcie na Szarowolę, wzg. 318 i las Dąbrowa na północny wschód od Tomaszowa Lubelskiego. Do wieczora 19 września 73 pp osiągnął wszystkie przedmioty natarcia, uzyskując podstawę wyjściową do dalszego natarcia na miasto. Po uporządkowaniu szyków, wydaniu gorącego posiłku i chwilowym odpoczynku, podjęto dalsze działania. O północy rozwinięty pułku doszedł do szosy Zamość-Tomaszów Lub. mając na lewym skrzydle Batalion I, w centrum II batalion i na prawym skrzydle III batalion. W lesie na rozwidleniu dróg, 5 km od Tomaszowa zajął pozycje I batalion marszowy. Artyleria nie dotarła na czas, aby wesprzeć natarcie pułku. Około godz. 2.00 20 września czołowe kompanie pułku, zostały oświetlone reflektorami i ostrzelane przez niemiecką artylerię i broń maszynową. Podpalone w wyniku ostrzału zabudowania dodatkowo oświetliły teren natarcia 73 pp. Natarcie 11 pp i 73 pułku zostało zatrzymane, I batalion który dotarł najbliżej miasta do rana bez wsparcia artylerii poniósł największe straty osobowe, poległ między innymi jego dowódca mjr Stanisław Woźniakowski^[51].

Z uwagi na sukces 75 pp, który zbliżył się do przedmiotu natarcia. O godz. 8.00 73 pp siłami II i III batalionu uderzył w kierunku Tomaszowa Lub., ze wsparciem baterii 9/23 pal. Natarcie pułku początkowo posuwało się powoli ku miastu, lecz pomiędzy godz. 9.30-10.00 w ugrupowanie II batalionu, batalionu marszowego i 7 kompanii wdarły się niemieckie czołgi. Do późnych godzin popołudniowych oba bataliony i 7 kompania walczyły w lesie. III batalion bez 7 kompanii, prowadził natarcie na Tomaszów przez otwarty teren, gdy na jego tyłach pojawiły się niemieckie oddziały z bronią maszynową, a od Tomaszowa atakowały czołgi niemieckie, batalion wpadł w pułapkę i trafił do niewoli. Wobec rozbicia części batalionów i krwawej walki pozostałych, na rozkaz gen. dyw.Tadeusza Piskora, dowódcy połączonychArmii „Lublin” iArmii „Kraków” zdecydowano się złożyć broń. Część grup żołnierzy próbowała wydostać się z okrążenia, lecz w następnych dniach zostali wzięci do niewoli. Straty 73 pp w dniach 19–20 września, to ok. 300 poległych i rannych żołnierzy pułku^[52].

 Osobne artykuły:Kampania wrześniowa, Bitwa pod Biłgorajem (1939) i Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim.

W trakcie walk polegli wszyscy trzej dowódcy batalionów – mjr Woźniakowski, ppłk Kiełbasa i mjr Nowożeniuk. Dowódca pułku, ppłk Piotr Sosialuk, został rozstrzelany 2 VII 1940 po haniebnym „wyroku” nazistowskiego „sądu specjalnego” –Sondergerichtu^[53]. Wielu oficerów i żołnierzy katowickiego pułku, którzy uniknęli niewoli, kontynuowało walkę w organizacjach podziemnych oraz wPolskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.

Sformowanie, strukturę organizacyjną, mobilizację i szlak bojowy opisano w artykuleGrupa Forteczna Obszaru Warownego „Śląsk”.

W trakcie mobilizacji alarmowej z uwagi na wysokie stawiennictwo rezerwistów część z nadwyżek skierowano do Kadry Zapasowej Piechoty Oświęcim I. Z chwilą ogłoszenia mobilizacji powszechnej do kadry w Oświęcimiu, napłynęli dalsi żołnierze rezerwy, więc z uwagi na duże zasoby osobowe i w miarę posiadania wyposażenia i broni zmobilizowano do dnia 1 września batalion marszowy 73 pp, początkowo pod dowództwem kpt. rez. Kazimierza Krysowskiego^[54][55]. Spośród dalszych rezerwistów zamierzano sformować zaimprowizowany II batalion marszowy 73 pp.

2 września od południa batalionem marszowym dowodził nieznany z nazwiska oficer z DOK nr II. W trakcie dalszych walk dowództwo przejął nowy dowódca kpt. Mieczysław Malak^[56]. Tego dnia przed wieczorem został wsparty dywizyjną samodzielną kompanią km i br. tow. nr 53. Razem obsadzili pozycje obronne w rejonie Bojszowy na rzece Gostnce na odcinku Huta Paprocka-Bieruń Stary (wyłącznie). Zadaniem batalionu było zamknięcie drogi oddziałom niemieckim przemieszczających się z rejonu Pszczyny w kierunku Przemszy. Z uwagi na zmianę kierunku niemieckiego ataku do większych walk nie doszło. Od tego dnia 53 kompania km i br.tow. wchodziła na stałe w skład batalionu marszowego 73 pp^[57][44][58]. 2 września po wieczornym starciu z patrolem rozpoznawczym (samochód pancerny+ drugi wóz) i zniszczeniu przepraw wycofał się nocą za Przemszę i dalej do Krakowa, gdzie w Przegorzałach dołączył do pułku i uczestniczył w jego reorganizacji^[59]. Batalion marszowy po dotarciu w rejon Krakowa był dowodzony przez kpt. Mieczysława Malaka, wchodził w skład 23 DP stanowił jej oddział odwodowy i dyspozycyjny, okresowo był przydzielany do macierzystego 73 pp i walczył w jego składzie. W walkach w Pacanowie 9 września bronił miasta w składzie 73 pp. W trakcie bitwy pod Tomaszowem Lubelskim w składzie pułku walczył w dniach 19–20 września i wraz z nim skapitulował^[60].

Improwizowany II batalion marszowy pod dowództwem kpt. rez. Teofila Morelowskiego według części źródeł po sformowaniu i wycofaniu się ze Śląska w rejonie Krakowa prawdopodobnie uzupełnił skład osobowy 73 pp. Bliższych informacji brak^[61].

Obsada dowódcza II batalionu marszowego^[62]

• Dowódca batalionu – kpt. rez. Teofil Morelowski
• adiutant batalionu – ppor. rez. Adam Kreyza
• dowódca 1 kompanii – ppor. rez. W. Markiefka
• dowódca 2 kompanii – ppor. Antoni Leśniowski
• dowódca 3 kompanii – kpt. Julian Lutkowski.

Według części literatury II batalion marszowy nie był batalionem marszowym, a był improwizowanym batalionem o niepełnym składzie z nadwyżek rezerwistów, wyposażenia i broni 73 pp. Batalionem tym dowodził osobiście ppłk Henryk Kowalówka, a okresowo od 11–12 września dowodził kpt. rez. Teofil Morelowski. Zarówno ppłk Kowalówka jak prowadzony przez niego batalion improwizowany z nadwyżek 73 pp nie dotarli do Tarnowa nie weszły w skład OZ 23 DP. Batalion ten nie dołączył również do 73 pp maszerując w odwrocie na południe od Wisły^[63]. Batalion nadwyżek przemieścił się do Krakowa poprzez Monowice, Skawinę^[64]. Następnie przez Niepołomice, Baczków na północ od Bochni, Dąbrowę Tarnowską, Radomyśl, Mielec, Sokołów Małopolski, batalion wycofał się wśród wojskGrupy Operacyjnej „Boruta”^[65]. W rejonie Tarnobrzega 9 września z batalionu nadwyżek przekazano jedną kompanię strzelecką do osłony stanowiska dowodzenia GO „Boruta”. Następnie maszerował przez Leżajsk i Tarnogród, gdzie dowodzenie batalionem objął kpt. Morelowski^[66]. Dalszy marsz na wschód biegł przez Zwierzyniec, Zawadę, Skierbieszów do Dubienki, gdzie batalion podporządkował się dowódcy 86 pułku piechoty ppłk. Walentemu Peszkowi ze składu XIX Brygady Piechoty Dywizji Kombinowanej gen. Jerzego Wołkowickiego^[67]. Po bitwie pod Tomaszowem Lubelskim 22–23 września batalion wraz z 86 pp dołączył doGrupy „Dubno” płk. dypl. Stefana Hanki-Kuleszy dzieląc jej dalsze losy^[68]. Skład improwizowanego batalionu piechoty nadwyżek 73 pp:

• dowódca batalionu – ppłk Henryk Kowalówka, kpt. rez. Teofil Morelowski (od 11-12 IX)
• adiutant batalionu – por. NN
• oficer informacyjny (oficer do zleceń)? – por. rez.Romuald Pitera
• dowódca 1 kompanii strzeleckiej – por. Eugeniusz Jan Fiedler^[69]
• dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. rez. NN^[70]
• dowódca kompanii kolarzy – por. Bąk^[71]
• dowódca kompanii ckm – por. Stefan Franciszek Rurański^[72]
• dowódca plutonu (szwadronu) zwiadu konnego – por. Franciszek Tabaka^[70]
• dowódca 1 kompanii oficerskiej – por. Kowalczewski (z czasem zredukowana do plutonu)^[73]
• dowódca 2 kompanii oficerskiej – por. Zbigniew Rafał Kawalerski (z czasem zredukowana do plutonu)^[73]

Nadwyżki osobowe, uzbrojenia i sprzętu po zakończeniu mobilizacji alarmowej, zostały początkowo przekazane przez 73 pp doKadry Zapasowej Piechoty Oświęcim I. W KZP Oświęcim I, zmobilizowano bataliony i pododdziały przewidziane planem mobilizacyjnym. Pozostałe nadwyżki weszły w składOśrodka Zapasowego 23 Dywizji Piechoty organizowanego przez ppłk. Henryka Kowalówkę z 73 pp, który mobilizowany był przez Kadrę Zapasową Piechoty w Tarnowie. Wraz z Ośrodkiem dzieliły dalsze jego losy.

 Osobny artykuł:Kawalerowie Virtuti Militari 1939–1945.

11 listopada 1966 w Londynie gen. broniWładysław Anders nadał sztandarowi 73 pp Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari^[74]. Sztandaru nie można było udekorować ponieważ leżał przysypany ziemią^[75]. Uroczystość dekoracji sztandaru miała miejsce w dniach 8 i 9 października 1994 na terenie dawnych koszar pułku w Katowicach. Aktu dekoracji dokonał mjr dypl.Zbigniew Bachurzewski, któremu asystował ppor. w st. spocz. Edward Cebulski^[76].

Za udział w kampanii wrześniowej oficerom i żołnierzom 73 pp przyznano 61 Krzyży Orderu Virtuti Militari oraz 42Krzyże Walecznych.

W 1967 Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari odznaczony został plut. pchor. rez. Edward Cebulski^[75].

Sztandar

4 stycznia 1922 roku, w Kępnie, gen.Kazimierz Raszewski wręczył dowódcy pułkusztandar ufundowany przez społeczeństwoKępna ipowiatu kępińskiego^[2]. Na sztandarze wyhaftowany jest napis „powiat Kępiński” i herb Kępna. W dolnych rogach widnieją daty powstania pułku i wręczenia sztandaru^[89].

Podczas kapitulacji sztandar został zakopany przez plut. pchor. rez. Edwarda Cebulskiego i sierż. Feliksa Niedbała na wzgórzu znajdującym się na skraju wsiZielone, w pobliżu szkoły zamienionej na szpital polowy^[90][2]. W 1993 pracownicy Muzeum w Biłgoraju, Tomasz Bordzeń i Grzegorz Skromak, odnależli sztandar pułku^[75]. Oryginalny sztandar znajduje się wMuzeum Ziemi Biłgorajskiej w Biłgoraju, natomiast jego kopia w Muzeum Śląskim w Katowicach^[91].

Odznaka pamiątkowa

 Osobny artykuł:Odznaka pamiątkowa jednostki wojskowej.

27 października 1925 roku Minister Spraw Wojskowych, generał dywizjiWładysław Sikorski zatwierdził wzór odznaki pamiątkowej 73 Pułku Piechoty^[92]. Odznaka o wymiarach 47x33 mm ma kształt orłapiastów śląskich z półksiężycem na piersi, trzymającego w szponach numer „73”, oparty w tle na skrzyżowanych młotkach, otoczony jest owalnym wieńcem laurowym. Nad orłem otwarta złota korona królewska, zamyka wieniec u góry. Odznaka oficerska, dwuczęściowa, wykonana w srebrze. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy^[29].

 Z tym tematem związana jest kategoria:oficerowie 73 Pułku Piechoty (II RP).

Dowódcy pułku^[89]

• kpt. piech.Kazimierz Zenkteller (2 X 1919 – 15 II 1920 → dowódcaVII Brygady Rezerwowej^[93])
• mjr piech.Jan Namysł (15 II 1920^[94] – 1922)
• ppłk piech.Erwin Kossowski (1922 – 9 III 1923 → komendant miasta Łodzi^[95])
• płk piech. Anatol Laudański^[m] (9 III 1923 – 15 X 1925 → oficer PW w Dowództwie23 DP<^[96])
• płk SGJuliusz Drapella (15 X 1925 – 31 III 1927 → dowódca piechoty dywizyjnej27 DP^[97])
• płk SGMarian Czerniewski (31 III 1927^[98] – 24 VII 1928 → pomocnik dowódcy OK VI do spraw uzupełnień^[99])
• ppłk dypl.Tadeusz Różycki-Kołodziejczyk (24 VII 1928 – 28 VI 1933 → szefWojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego^[100])
• ppłk dypl.Alojzy Horak (28 VI 1933 – III 1935 → dyspozycja szefa Biura Personalnego M.S.Wojsk^[101])
• ppłk piech.Ignacy Bobrowski (p.o. III – VII 1935)
• ppłk dypl.Bronisław Duch (VII 1935^[102][103] – 1938 → dyrektor naukCentrum Wyszkolenia Piechoty)
• ppłk piech.Piotr Sosialuk (1938 – IX 1939)

Zastępcy dowódcy pułku

• mjr piech. Henryk Sebera (p.o. od 18 II 1922^[104])
• mjr / ppłk piech.Zygmunt Szafranowski (1923 – 26 IV 1928 → zastępca dowódcy10 pp)
• ppłk piech.Kazimierz Tadeusz Majewski (26 IV 1928 – 3 VIII 1931 → dowódca38 pp^[105])
• ppłk piech.Ignacy Bobrowski (VIII 1931 – III 1935)
• ppłk piech.Piotr Sosialuk (III 1935^[106]– 1938 → dowódca73 pp)
• ppłk piech.Władysław II Adamczyk (do VIII 1939 → dowódca 201 pp)

II zastępca (kwatermistrz)

• ppłk piech.Henryk Kowalówka (1938 – 1939 → dowódca OZ 23 DP)

 Osobne artykuły:zamordowani w Katyniu, w Charkowie, w Kalininie, zamordowani z Ukraińskiej Listy Katyńskiej (ULK) i z Białoruskiej Listy Katyńskiej (BLK).

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przezMinisterstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego^[107] orazMuzeum Katyńskie^[108][n][o].

• Edward Cebulski. Losy sztandaru 73 pułku piechoty. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4 (158), 1996. Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny. ISSN 0043-7182. 
• Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2003.ISBN 83-916663-5-2.
• Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923.
• Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007.ISBN 978-83-11-10206-4.
• Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint:Wydawnictwo Bellona, 1992.
• Tadeusz Przyjemski: Zarys historji wojennej 73-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
• Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990.ISBN 83-211-1104-1.
• Leszek Szostek: 73 pułk piechoty. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2002, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 116.ISBN 83-88773-06-2.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010.ISBN 978-83-86100-83-5.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006.ISBN 978-83-7188-899-1.
• Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007.ISBN 978-83-204-3299-2.
• Karol Rudziński. Wspomnienia dowódcy kompanii 73 pp z walk we wrześniu 1939. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4, s. 179–192, 1984. Warszawa: Wydawnictwo „Czasopisma Wojskowe”. ISSN 0043-7182. 
• Jan Przemsza-Zieliński: Księga wrześniowej chwały pułków śląskich Tom I. Katowice: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989.ISBN 83-03-02883-9.
• Jan Przemsza-Zieliński: 73 pułk piechoty w bitwie granicznej 1 i 2 września 1939 roku. Sosonowiec: Sosnowiecka Oficyna Wydawniczo-Autorska „Sowa-Press”, 1994.ISBN 83-85876-21-9.
• Przemysław Dymek: Księga wrześniowych walk pułków wielkopolskich, tom 1. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2013.ISBN 978-83-7889-002-7.
• Arkadiusz Dominiec, Marcin Bojdoł, Piotr Skupień: 23 Górnośląska Dywizja Piechoty. Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918–1939 tom 23. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2018.ISBN 978-83-7945-615-4.
• Bolesław Surówka: Było minęło. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1980.ISBN 83-216-0063-8.
• Piotr Zarzycki: Suplement do września 1939. Ordre de Bataille armii niemieckiej, słowackiej i sowieckiej wraz z obsadami personalnymi. Warszawa: Historyczna, Centralna Biblioteka Wojskowa, 2014.ISBN 978-83-933204-7-9.
• Romuald Pitera: Samotny oddział. Opowieść biograficzna. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968.
• Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015.ISBN 978-83-64486-31-9.
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
• Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.

• Poświęcenie i wręczenie sztandaru 73 pp
• GRH Grupa Operacyjna „Śląsk”

• Jednostki o tradycjach wielkopolskich
• Jednostki wojskowe odznaczone Orderem Virtuti Militari
• Pułki piechoty II Rzeczypospolitej typu III
• Polskie pułki piechoty z okresu kampanii wrześniowej
• Polskie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1939
• Polskie pułki piechoty z okresu wojny polsko-bolszewickiej
• Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Katowicach
• Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Oświęcimiu
• Piechota 23 Górnośląskiej Dywizji Piechoty
• Oddziały polskie walczące w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim

• Szablon odn bez numeru strony