Ten artykuł dotyczy 20 DPokresu II RP. Zobacz też:inne dywizje piechoty o numerze „20”.

20 Dywizja Piechoty

Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	1921
Rozformowanie	1939
Dowódcy
Pierwszy	gen. bryg.Edmund Kessler
Ostatni	płk dypl.Wilhelm Lawicz-Liszka
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Słonim[1]
Rodzaj sił zbrojnych	Wojska lądowe
Rodzaj wojsk	Piechota
Podległość	Armia „Modlin”
Skład	78 pułk piechoty 79 pułk piechoty 80 pułk piechoty 20 pułk artylerii lekkiej
Multimedia w Wikimedia Commons

20 Dywizja Piechoty (20 DP) –wielka jednostkapiechotyWojska Polskiego II RP.

W związku z reorganizacją Wojska Polskiego, likwidowaneWojsko Litwy Środkowej wydzieliło z siebie dwie dywizje:19 i29 DP. Ponadto w kraju sformowano 20 Dywizję Piechoty. Oddziały dla niej wywodziły się również z obu dywizji litewsko-białoruskich. Były to: 78 (słucki) pp i 79 (białostocki) pp z2 DLB oraz 80 (nowogródzki) pp z1 DLB.
W okresiemiędzywojennym dowództwo 20 DP stacjonowało w Słonimiu. W jej skład w 1923 wchodziły:78 pp,79 pp i80 pułk piechoty^[2].
W czasiekampanii wrześniowej dywizja walczyła w składzieArmii „Modlin”. Broniła ufortyfikowanych pozycji nadgranicznychpod Mławą iRzęgnowem. Opuściwszy je, o świcie 4 września została rozbita i zdezorganizowana przez lotnictwo wroga. Odtworzona wModlinie, walczyła nadBugo-Narwią. 15 września wycofała się naPragę ibroniła stolicy od północnego wschodu^[3].

Organizacja pokojowa dywizji w 1923

• dowództwo 20 DP w Słonimie
• 78 pułk piechoty w Baranowiczach
• kadra batalionu zapasowego 78 pułku piechoty wBrześciu
• 79 pułk piechoty w Słonimie
• 80 pułk piechoty w Słonimie
• 20 pułk artylerii polowej wPrużanach

W terminie do 1 lipca 1928 Dowództwo 20 DP przeniesione zostało zeSłonima dogarnizonu Baranowicze.

Wiosną 1935 na bazie kompanii wydzielonej ze składu6 batalionu saperów sformowana została20 kompania saperów. W maju 1937 kompania przeformowana została wOśrodek Sapersko-Pionierski 20 DP.

Organizacja pokojowa dywizji w marcu 1939 (przed mobilizacją)

• dowództwo 20 DP w Baranowiczach^[4]
• 78 pułk piechoty w Baranowiczach
• 79 pułk piechoty w Słonimie
• 80 pułk piechoty w Słonimie
• 20 pułk artylerii lekkiej wPrużanach (I i II dywizjon w Baranowiczach)
• 20 dywizjon artylerii ciężkiej
• Ośrodek Sapersko-Pionierski 20 DP w Słonimie
• kompania łączności 20 DP w Baranowiczach

20 Dywizja Piechoty pod dowództwem płk. dypl.Wilhelma Andrzeja Lawicza-Liszki wchodziła w składArmii „Modlin”^[5]. Tuż przed wybuchem wojny obsadziła linię umocnień biegnących przez północne stoki wzgórz na północ odMławy. Na wschód od pozycji mławskiej biegła pozycja rzęgnowska oddzielona od mławskiej błotami „Niemyje”. Podstawę umocnień stanowiły dwie linie betonowych schronów bojowych przeciw piechocie i czołgom. Do chwili wybuchu wojny budowa pozycji nie została ukończona; najsłabiej przygotowana była druga linia umocnień.

W dniach 1–3 września 1939 r. dywizja broniła pozycji pod Mławą przed przeważającymi siłami niemieckiego I Korpusu Armijnego z3 Armii w składzie:11 DP i61 DP orazDywizji Pancernej „Kempf”, nacierającymi z terenuPrus Wschodnich w kierunku naWarszawę (Patrz:bitwa pod Mławą). Pierwsze natarcia niemieckie 1 września zostały odparte mimo współdziałania piechoty z czołgami (strata ok. 25 czołgów). Nie mogąc zdobyć pozycji mławskiej od czoła, Niemcy wykonali w godzinach popołudniowych natarcie na pozycję podRzęgnowem; po dwugodzinnym przygotowaniu artyleryjskim przełamali ją i zaczęli wychodzić na tyły 20 DP. Próby ich zatrzymania kontratakiem79 pp nie powiodły się, wobec czego dowództwo Armii „Modlin” nakazało zorganizowanie obrony wschodniego skrzydła 20 DP na odcinkuDębsk – stacjaNosarzewo oraz przygotowanie kontrataku odwodowej8 DP w kierunku północno-wschodnim. Ponowne próby niemieckie ataków na Mławę od czoła, przy wsparciu czołgów i lotnictwa, przeprowadzone 2 września, Niemcy okupili dużymi stratami. Udało im się jedynie opanowaćŻaboklik i Górę Kamieńską bronione przez 79 pp.

Podobnymi rezultatami zakończyły się natarcia kolejnego dnia, mimo zbrodniczego pędzenia przed czołgami okolicznej ludności polskiej. Niemcy dokonali jedynie niewielkich włamań w rejonieKołakowa i zdobyli kilka wysuniętych punktów oporu. Gdy główny, pancerny klin wojsk niemieckich, prący z północy w kierunku Warszawy, nie mogąc zgnieść oporu polskich oddziałów, utknął pod Mławą, ruszyło silne, oskrzydlające natarcie Niemców w kierunkuOstrołęki iPrzasnysza. MiędzyBaranowem iOpaleńcem, wspierane huraganowym ogniem artylerii, natarcie niemieckiej piechoty przełamało polskie linie obrony. Ukryte dotychczas w nadgranicznych lasach oddziałyWehrmachtu, przekroczyły rzekęOrzyc i ruszyły na południe.

Przewidywany kontratak 8 DP, na skutek częstego zmieniania rozkazów, nastąpił dopiero w godzinach popołudniowych 3 września w dwóch rozbieżnych kierunkach: na Przasnysz i naGrudusk; źle przygotowany i nieskoordynowany, wykonywany rozdrobnionymi siłami, przy zetknięciu z silniejszym nieprzyjacielem załamał się. Oddziały 8 DP zostały ogarnięte paniką, spotęgowaną działaniami niemieckich grup dywersyjnych i oddziałów pancernych na tyłach, rozpoczynając żywiołowy odwrót.

W takiej sytuacji wobec groźby całkowitego okrążenia i zniszczenia 20 DP na pozycji mławskiej, dowódca Armii „Modlin” wydał w nocy z 3 na 4 września spóźniony rozkaz opuszczenia linii obronnych i odwrotu na Warszawę. 4 września lotnictwo niemieckie rozbiło znaczną część sił 20 DP. Jednakże już po dniu względnego wypoczynku, za jaki można uznać intensywny marsz, zwarte oddziały dywizji odzyskały gotowość bojową i zupełnie dobre morale. Znacznie uszczuplone oddziały dywizji weszły w skład GO gen.Władysława Andersa, z którą wycofywały się na południe. 7 września dotarły dopiero do rejonu na zachód odPłocka.

Ostatecznie resztki dywizji walczyły w obronie Warszawy, zajmując pozycje na północnym odcinku obrony Pragi w celu zabezpieczenia kierunków od stronyTłuszcza,Radzymina,Nieporętu,Dębego iModlina. W stolicy skapitulowały wraz z pozostałymi oddziałami polskimi 28 września. Za twardą obronę pozycji mławskiej 20 DP zyskała u Niemców zaszczytną nazwę „żelaznej dywizji”.

Planowana organizacja wojenna 20 DP.

• Kwatera Główna 20 Dywizji Piechoty
• 78 pułk piechoty
• 79 pułk piechoty
• 80 pułk piechoty
• 20 pułk artylerii lekkiej
• 20 dywizjon artylerii ciężkiej typ II
• pluton taborowy nr 20
• bateria motorowa artylerii plot. typ A nr 20
• baon saperów typ II a nr 20
• szwadron kawalerii dywizyjnej nr 20
• kompania kolarzy nr 92 – kpt. Antoni Szokało
• samodzielna kompania km i broni towarzyszących nr 92 – kpt. Karol Jan Babraj (od 18 IX 1939 dowódca II/80 pp)
• pluton łączności Kwatery Głównej 20 DP
• kompania telefoniczna 20 DP – mjr Kazimierz Lewandowicz
• pluton radio 20 DP
• drużyna parkowa łączności 20 DP
• kompania sanitarna nr 902
• dowództwo grupy marszowej służb typ II nr 909
• dowództwo grupy marszowej służb typ II nr 910
• kolumna taborowa jednokonna nr 909
• kolumna taborowa jednokonna nr 910
• kolumna taborowa jednokonna nr 911
• kolumna taborowa jednokonna nr 912
• kolumna taborowa jednokonna nr 913
• kolumna taborowa jednokonna nr 914
• kolumna taborowa jednokonna nr 915
• kolumna taborowa jednokonna nr 916
• warsztat taborowy nr 909
• pluton parkowy uzbrojenia nr 92
• park intendentury typ I nr 902 – kpt. int. Wojciech Dubiel^[6]

W Słonimiu, na terenie Okręgu Korpusu Nr IX sformowany został Ośrodek Zapasowy 20 DP pod dowództwem płk. art.Adama Eplera. Na początku drugiej dekady września 1939 na bazie ośrodka zorganizowane zostało Zgrupowanie „Kobryń”. 28 września 1939 Zgrupowanie „Kobryń” przemianowane zostało na60 Dywizję Piechoty.

W Tarnowie, na terenie Okręgu Korpusu Nr V, tamtejsza kadra zapasowa piechoty sformowała pięć pododdziałów marszowych. Zadaniem tych pododdziałów było pokrycie strat osobowych poniesionych przez pułki 20 DP. Jednostki formowane były eksterytorialnie z uwagi na to, że na terenie OK IX nie było wystarczającej liczby rezerwistów, przede wszystkim narodowości polskiej.

• batalion marszowy 78 pułku piechoty „Dąb” – por. Władysław Łotuszka
• batalion marszowy 79 pułku piechoty „Klon” – NN
• batalion marszowy 80 pułku piechoty „Jawor” – NN
• uzupełnienie marszowe kompanii kolarzy nr 92
• uzupełnienie marszowe samodzielnej kompanii karabinów maszynowych i broni towarzyszącej nr 92

Wymienione wyżej oddziały podlegały dowódcom OK V i IX, i nie wchodziły w skład 20 DP.

Dowódcy dywizji

• gen. bryg.Edmund Kessler (IX 1921 – 2 VI 1924)
• gen. bryg.Józef Becker (VII 1924 – † 16 II 1925)
• gen. bryg.Jan Tabaczyński (V 1925 – 3 XI 1926)
• gen. bryg.Olgierd Pożerski (3 XI 1926 – VIII 1930)
• gen. bryg.Henryk Krok-Paszkowski (X 1930 – I 1938)
• płk dypl.Wilhelm Lawicz-Liszka (IV 1938 – IX 1939)

Dowódcy piechoty dywizyjnej

• płk piech.Maciej Puchalak (1 IX 1921 – 20 III 1922)
• płk piech.Bronisław Bohaterewicz (V 1922 – VIII 1925 → dowódca piechoty dywizyjnej 18 DP)
• płk piech.Zdzisław Załuski (1925 – 14 X 1926^[30] → dyspozycja dowódcy OK IX)
• płk SGRadosław Dzierżykraj-Stokalski (14 X 1926 – 9 X 1928^[31] → dowódca 17 DP)
• płk dypl.Mieczysław Boruta-Spiechowicz (9 X 1928 – 12 X 1934 → dowódca22 DPG)
• płk dypl.Ludwik Bociański (od 12 X 1934^[32])
• płk dypl.Franciszek Dudziński (od pocz. 1936^[33])

II dowódcy piechoty dywizyjnej

• płk art.Jan Chmurowicz (15 IX 1931 – 15 XII 1934 → dowódca15 DP)
• płk art.Kazimierz Schally (15 XII 1934 – 21 IX 1935)

Szefowie sztabu

• kpt. SGKarol Piórecki (X 1921 – 15 X 1923)
• mjr SGStanisław Świtalski (15 X - 1 XI 1923 → 2 referent Inspektoratu Armii Nr I)
• mjr SG Jan Rychlik-Swarzeński (1 XII 1923^[34] - 10 IX 1924 → Sztab DOK IX)
• mjr / ppłk SGZygmunt II Grabowski (15 X 1924 - 5 V 1927 → zastępca dowódcy 35 pp^[35])
• mjr SG / ppłk dypl.Seweryn Łańcucki (11 VI 1927^[36] – 23 XII 1929 → zastępca dowódcy 11 pp)
• mjr dypl. drJan Kornaus (23 XII 1929^[37] – 9 XII 1932 → szef Wydziału Mobilizacji i Uzupełnień DOK IV^[38])
• mjr / ppłk dypl. sap.Mieczysław Józef Wilczewski (XII 1932^[39] – X 1935 → dowódca6 bpanc)
• mjr dypl. piech.Wacław Spława-Neyman (X 1935 – ? → dowódcaI/52 pp)
• mjr dypl.Wojciech Wayda (do 15 IX 1939)

• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2018-03-22].
• Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934.
• Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003.ISBN 83-916663-5-2.
• Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. III/2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923.
• Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007.ISBN 978-83-11-10206-4.
• Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie: krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939: organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. T. 7. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.
• Ryszard Juszkiewicz: Bitwa pod Mławą 1939. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1979.ISBN 83-11-07109-8.
• Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006.ISBN 978-83-7188-899-1.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021.ISBN 978-83-66687-09-7.
• Lech Wyszczelski: Wojsko Polskie w latach 1918-1921. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006.ISBN 83-89729-56-3.
• Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Znak Horyzont, 2019.ISBN 978-83-240-5692-7.

• 20 Dywizja Piechoty (II RP)
• Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Baranowiczach
• Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Słonimie
• Jednostki o tradycjach litewsko-białoruskich
• Wielkie jednostki Armii „Modlin”
• Polskie dywizje piechoty z okresu kampanii wrześniowej
• Polskie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1939