Ten artykuł dotyczy 1 DPleg.. Zobacz też:inne dywizje piechoty o numerze „1”.| Historia | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Sformowanie | 21 lutego 1919[1] | ||
| Rozformowanie | 23 września 1939 | ||
| Nazwa wyróżniająca | Legionów | ||
| Patron | |||
| Tradycje | |||
| Rodowód | 2 Dywizja Piechoty Legionów | ||
| Dowódcy | |||
| Pierwszy | |||
| Ostatni | gen. bryg.Wincenty Kowalski | ||
| Działania zbrojne | |||
| wojna polsko-bolszewicka bitwa pod Korcem(VII 1920) bitwa pod Równem(8 VII 1920) bitwa pod Śwniuchami(8 VIII 1920) kontruderzenie znad Wieprza(16–26 VIII 1920) bitwa nad Niemnem(20–26 IX 1920) bitwa pod Lidą(28-29 IX 1920) kampania wrześniowa bitwa pod Tarnawatką(22 IX 1939) | |||
| Organizacja | |||
| Kryptonim | „Dorota”[2] | ||
| Dyslokacja | |||
| Rodzaj wojsk | |||
| Podległość | Front Litewsko-Białoruski (1919) | ||
| Skład | 1 pułk piechoty Legionów | ||
| |||
1 Dywizja Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego (1 DP Leg.) –wielka jednostkapiechotyWojska Polskiego II RP.
W czasie kampanii wrześniowej dywizja walczyła w składzieGrupy Operacyjnej „Wyszków” od 5 wrześniapod Pułtuskiem, w dniach 8 do 9 września podWyszkowem, a 12 wrześniapod Kałuszynem. W kolejnych walkach – podSeroczynem,Wodyniami iOleśnicą poniosła duże straty. Uzupełniona pododdziałami3 DP Leg. brała udział w walkachpod Tarnawatką ipod Krasnobrodem[4].
1 Dywizja Piechoty Legionów utworzona została rozkazem nr 79 Naczelnego Dowództwa z 21 lutego 1919 z pierwotną nazwą 2 Dywizja Piechoty Legionów. Dowództwo nad nią objął gen.Edward Śmigły-Rydz. Faktycznym organizatorem dywizji był ppłkMichał Karaszewicz-Tokarzewski. W skład nowo formowanej dywizji weszły[5]:
Przy formowaniu pułków „Legionów” starano się zachować dawne przydziały „legionowe”. Do służby w dywizji zgłaszali się też członkowiePolskiej Organizacji Wojskowej i patriotycznie nastawiona młodzież[5].W marcu 1919 doKomorowa przybył z frontu ukraińskiego5 pp Leg[a], a dywizja otrzymała pierwsze transportyrekrutów z przeprowadzanego wówczaspoboru rocznika 1898. Rozpoczęto szkolenie według 6-tygodniowego programu[5].
Rozkazem MSWojsk. nr 1921 z 23 maja 1919 przemianowano dywizję gen. Śmigłego-Rydza na 1 Dywizję Piechoty Legionów. W czerwcu z połączenia krakowskiego pułku artylerii polowej i 12 pułku artylerii polowej powstał 1 pułk artylerii polowej Legionów, który wszedł w skład 1 DP Leg[7].
Osobny artykuł:Wojna polsko-bolszewicka..jpg)
.jpg)
W związku z planowanąofensywą na Wilno, oddziały dywizji nie dokończyłyszkolenia. Opracowany plan działania zakładał opanowanieLidy i błyskawicznyrajd naWilno siłami jazdy, która miała zająć miasto przez zaskoczenie i utrzymać je do nadejścia piechoty. 16 kwietnia, w ślad za grupą kawalerii ppłk.Władysława Beliny-Prażmowskiego, ruszyła 2 Dywizja Piechoty Legionów gen. Śmigłego-Rydza w kierunku na Lidę. Na czele szedłoddział wydzielony ppłk.Stefana Dąba-Biernackiego w składzie dwa bataliony5 pp Leg. i batalion6 pp Leg. Lidę zdobyto 17 kwietnia[8].19 kwietnia do pociągu towarowego załadowano III batalion1 pp Leg. kpt.Władysława Langnera i skierowano go do Wilna. Po przybyciu do miasta batalion zabezpieczył dworzec kolejowy i wysłał kilka transportów po pozostałe oddziały dywizji. Nocą z 20 na 21 kwietnia osiągnęły Wilno siły główne dywizji. Piechota zluzowała kawalerię ppłk. Beliny i o świcie uderzyła na przeciwnika. W każdym etapie natarcia z piechurami współdziałali samorzutnie chwytający za broń cywile.Do wieczora opanowano całe miasto. Rozbito brygadę „litewskiej" dywizji Armii Czerwonej oraz pułki „wileński" i „lubelski"Zachodniej Dywizji Strzelców.Do niewoli dostało się 2000 jeńców, zdobyto broń i inny sprzęt wojskowy[9].
Na przełomie kwietnia i maja Sowieci podjęli próbę odzyskania Wilna[10]. U jego bram stanęło około 14–15 000 czerwonoarmistów wyposażonych w 36 dział i 210ciężkich karabinów maszynowych. Uderzenie nastąpiło z trzech kierunków: zSzyrwint, zPrzedbrodzia i zOszmiany.Wilna broniła 2 DP Leg gen. Śmigłego-Rydza, wzmocnionaSuwalskim pułkiem strzelców. Zgrupowanie obronne liczyło około 11 000 żołnierzy i 30 dział.Polska obrona okazała się na tyle skuteczna, że żadne z sowieckich zgrupowań nie osiągnęło powodzenia[7].
Przez całą wiosnę i lato, już jako 1 Dywizja Piechoty Legionów, dywizja walczyła naWileńszczyźnie iBiałorusi[7].
21 sierpnia oddziały dywizji stoczyły zacięty bój o stacjęZiabki na linii kolejowejMołodeczno–Połock[11].Podczas działań zaczepnych prowadzonych w kierunkuDyneburga grupa płk. Dąba-Biernackiego[b] otrzymała zadanie wyjścia na linię rzeki Sasza. Dowódca grupy postanowiłobejść lewe skrzydło przeciwnika skrajem bagien Berezyny i opanowaćZiabki. W ciągu doby grupa wykonała przeszło 60 kilometrowymarsz. Ostatnie kilka kilometrów żołnierze pokonali półbiegiem, aby nie dopuścić do zorganizowanego wycofania się przeciwnika. Jednak straty marszowe były dość znaczne.22 sierpnia gen. Dąb-Biernacki miał pod Ziabkami do dyspozycji tylko 4kompanie z 3 działami[7]. Jednak czynnik zaskoczenia spowodował, że te niewielkie siły opanowałystację kolejową i przy stratach własnych 4 rannych wzięto do niewoli 550 jeńców, zdobyto dwapociągi pancerne, 7 dział i kilkadziesiąt wagonów wyładowanych sprzętem[12].
Z końcem sierpnia dywizja otrzymała rozkaz opanowaniaDyneburga.Do wykonania tego zadania dowódca dywizji przeznaczył grupę mjr.Bolesława Popowicza[c]. 30 sierpnia cztery kompanie6 pp Leg dotarły do przedmieść Dyneburga i fortu Grzywa. Przez resztę dnia odpieranokontrataki przeciwnika. Był to początek czteromiesięcznych walki o Dyneburg.1 września wyszło silnenatarcie na pozycje zajmowane przez grupę mjr. Popowicza. Dochodziło dowalki wręcz. Po ciężkich walkach, dzięki pomocyLitwinów, legioniści utrzymali swoje pozycje, ale grupa mjr. Popowicza okazała się za słaba do likwidacji bolszewickiegoprzyczółka mostowego.Walki pozycyjne trwały do 26 września.Celem zdobycia twierdzy, pod miasto podeszła niemal cała 1 DP Leg., wzmocniona kompanią czołgów i dwoma pociągami pancernymi. W sumie jednostki polskie ześrodkowane w rejonie Dyneburga liczyły około 7000 żołnierzy, 37 dział i 20 czołgów.Nad ranem 27 września, sytuacja polityczna i zalecenia Ententy zmieniły radykalnie polskie plany rozegrania bitwy o Dyneburg. Głównym obiektem natarcia stał się teraz przyczółek mostowy. O 5. 40 ruszyła do natarciaI Brygada Piechoty Legionów ppłk. Michała Tokarzewskiego, wzmocniona czołgami. Te ostatnie wywołały popłoch wśród czerwonoarmistów, a legioniści opanowali nieprzyjacielskie okopy i osiągnęli brzeg Dźwiny. 3/1 pp Leg. obsadziła drewniany most, a saperzy pod sowieckim ogniem zdołali wysadzić dwa przęsła mostu[13].
Niepowodzeniem zakończyło się natarcie 7. i 8 kompanii 1 pp Leg. na fort Grzywa, broniący dostępu do mostu żelaznego.Rano 27 września oddziały polskie, po artyleryjskiej nawale ogniowej, wznowiły natarcie. Celny ogień artylerii zneutralizował sowiecki pociąg pancerny.W pierwszej linii atakowały czołgi. Utorowały one piechurom drogę i dotarły do mostu żelaznego. Sowieci w nieładzie wycofywali się przez Dźwinę na łodziach i barkach. Przed 7.00 walka była zakończona. Przy likwidacji przyczółka dywizja straciła 268 poległych i rannych[14].
W grudniu Łotwa zwróciła się do Polski z prośbą o pomoc wojskową w celu usunięcia ze swego terytorium oddziałów Armii Czerwonej.Zadanie to wykonać miała grupa gen. Śmigłego-Rydza w składzie 1. i 3. DP Leg.Rano 3 stycznia 1920 do natarcia przeszła grupa przełamująca 1 Dywizji Piechoty w składzie 6 batalionów piechoty i 6 baterii artylerii. Po kilkugodzinnych walkach ulicznych opanowano miasto, biorąc 437 jeńców i 3 działa[14].
Działania na Łotwie trwały do lutego i zakończyły się sukcesem sprzymierzonych wojsk[15]. Straty w oddziałach dywizji sięgały 50% stanu osobowego. Większość strat powodował utrzymujący się trzydziestostopniowy mróz[14].
W lutym dywizja odpoczywała. Jedynie 6 pułk piechoty Legionów obsadzał polsko-litewską linię demarkacyjną, po czym odszedł do Łunińca[14].
Osobny artykuł:Wyprawa kijowska.Zima 1919/1920 na froncie polsko-sowieckim przeszła bez większych akcji bojowych. Prowadzono reorganizację wojsk. Dotychczasowe fronty zastąpiono armiami[16]. Wczesną wiosną Wojsko Polskie przygotowywało się doofensywy na Ukrainie. Dywizja została przetransportowana w rejonZwiahla.Tu weszła w skład Grupy gen. Edwarda Rydza-Śmigłego[17].
25 kwietnia ruszyło natarcie dywizji. Dość szybko złamano opór oddziałów sowieckiej17 Dywizji Kawalerii, a przetransportowany samochodami doWilska1 pułk piechoty Legionów wyparł z miejscowości bolszewicki 522 pułk strzelców. Nocą z 25 na 26 kwietnia pododdziały dokonały obejściaŻytomierza i rano uderzyły na miasto od północnego zachodu i wschodu. Zagrożeni okrążeniem Sowieci rozpoczęli bezładny odwrót, a58 Dywizja Strzelców została rozbita. Grupa gen. Dąba-Biernackiego straciła 3 poległych i 48 rannych[17]. 4 maja Grupa Operacyjna gen. Śmigłego-Rydza została przekształcona w 3 Armię[18].7 maja oddziały polskie wkroczyły do Kijowa[17].
Dywizja walczyła nadal. 9 maja, wspólnie z15 Wielkopolską Dywizją Piechoty, opanowała mosty naDnieprze i zdobyła przedmoście na wschodnim brzegu rzeki. W ciągu następnych trzech dni przesunięto linię frontu o kilka kilometrów na wschód i w ten sposób uniemożliwiono rosyjskiejartylerii bezpośredni ostrzałKijowa[17].
W dniach 12–13 maja oddziały dywizji zostały zluzowane przez Grupę płk.Józefa Rybaka i poszczególnymi pułkami przeszły do obrony linii Dniepru. Dokonywano teżwypadów na przedni skraj i tyły wojsk rosyjskich. W drugiej połowie maja odcinek Dniepru odBrotnicz doTrypola obsadzała Grupa „Wasylków"[d] płk. Dąba-Biernackiego.28 maja kompania por. Antoniego Wojnara z 5 pp Leg. i 9 bateria por. Edmunda Zimmera stoczyły całodzienny bój w obronie Witaszewa. Na odcinku obrony kompanii zaatakował bolszewicki międzynarodowy pułk piechoty i oddział „czerwonych narodów". Sowiecką piechotę wspierałaflotylla dnieprzańska. Kompania przez 10 godzin samotnie odpierała ataki nieprzyjaciela[17].
W pierwszych dniach czerwca Grupa „Wasylków" dokonała wypadu naOlszanicę.Wypad spowodował dotkliwe straty w szeregach44 Dywizji Strzelców, utrudnił działania Armii Konnej Budionnego i odciążył uwikłaną w walkach polską7 Dywizję Piechoty.Równocześnie grupa wypadowa1 pułku piechoty Legionów, pod dowództwem kpt. Stanisława Kozickiego, współdziałając z dwoma batalionami2 pułku strzelców podhalańskich, dokonały uderzenia z przedmościa kijowskiego naBoryspol. Opanowano miasto i utrzymano je do wieczora.W tym czasie6 pułk piechoty Legionów mjr. Popowicza, wspólnie z7 Brygadą Jazdy, walczył podHornostajpolem przeciwko Grupie Filipa Golikowa[e]. Grupa ta uderzyła na lewe skrzydło polskiej3 Armii i sforsowała Dniepr. 6 czerwca sowiecka25 Dywizja Strzelców i baszkirska brygada zaatakowały pozycje 6 pp Leg. nadTeterewem. Walki 6 pp wsparł II/1 pp Leg. por. Stefana Holinkowskiego. Por. Holinkowski natarciem nocnym uderzył na zajętą przez sowiecki 58 pułk strzelcówZłodziejówkę. Legioniści zlikwidowaliubezpieczenia rosyjskie i w walce wręcz rozproszyli oddziały nieprzyjacielskie. Poległ między innymi dowódca 58 pułku strzelców, przy którym znaleziono rozkazy operacyjne Grupy Golikowa[19].
Porażka wojsk polskich podHornostajpolem i przerwanie frontu przez 1 Armię Konną Budionnego zadecydowały o odwrocie wojsk polskich z Ukrainy.Główne siły grupy Golikowa wyprzedziły kolumnę 3 Armii i zajęły stanowiska podBorodzianką. Na czele cofającej się 3 Armii szła 1 Dywizja Piechoty Legionów, wzmocniona 3 pułkiem ułanów.Doszło do starcia. Po zaciekłej walce 1. i 5 pp Leg. opanowały most kolejowy oraz stację, a saperzy przystąpili do naprawy mostu.O świcie 12 czerwca sowiecka piechota zaatakowała batalion 5. pp Leg. i I/1 pp Leg. Pierwszy atak odparto. Dochodziło do walki wręcz. Pod osłoną piechoty polscy saperzy naprawili most i przezZdwiż zaczęły przeprawiać się pociągi ewakuacyjne przewożące jednostki 3 Armii[20].
O świcie 13 czerwca sowieci wznowili natarcie. Na Brodziankę uderzyły oddziały7 Dywizji Strzelców i 2 Kubańsko-doński pułk kawalerii. Wsparty artylerią 1 pp Leg. bronił zaciekle swoich pozycji. Wyprowadzony przez płk. Dąba-Biernackiegokontratak odrzucił przeciwnika od Borodzianki. Po południu zamknięto przeprawę przez Zdwiż i oddziały dywizji rozpoczęły dalszy odwrót, stanowiącubezpieczenie tylne 3 Armii.Bitwa pod Borodzianką umożliwiła wyjście zokrążenia wszystkim oddziałom polskim. Był to duży sukces taktyczny 1 Dywizji Piechoty. W walkach utracono około 260 poległych i rannych[20].
W kolejnych dniach dywizja kontynuowała walki odwrotowe. 22 czerwca pod Suchą Wolą 5. i 6 kompania 1 pp Leg. pod dowództwem por. Holinkowskiego wpadła wzasadzkę zastawioną przez sowiecki 21 pułk kawalerii. Osłaniające ich odwrót obsługikarabinów maszynowych niemal w całości zostały wyrąbane przez jazdę. Ranny por. Holinkowski popełniłsamobójstwo. Z obu kompanii wróciło do pułku 164 żołnierzy, w tym 89 rannych[20].
Na początku lipca pod Równem dywizja wzięła udział w bitwie2 Armii gen.Kazimierza Raszewskiego z 1 Armią Konną.
8 lipca na Równe od północnego wschodu uderzyłaI Brygada Piechoty Legionów płk.Stefana Dąba-Biernackiego. Baterie artylerii1 pap ogniem na wprost niszczyły gniazda karabinów maszynowych. Piechurzy wspólnie z artylerzystami odpierali też zaciekłe kontrataki „Budionowców”. Kontynuując natarcie nocą, brygada zdobyła miasto. W ciągu dnia odpierano bolszewickie kontrataki oddziałów 4. i6 Dywizji Kawalerii. O zmroku 9 lipca dowódca armii gen. Raszewski, nie widząc szans rozbicia armii konnej, przerwał bitwę, a I Brygada wycofała się z miasta[21].
Podczasbitwy pod Beresteczkiem i Brodami 1 DP Leg osłaniała północne skrzydło 2 Armii.W dniach 29-31 lipca walczyła nadStyrem z14 Dywizją Kawalerii, a 2 sierpnia 1 pp Leg. stoczył podKniahininem zwycięski bój z 72 Brygadą Strzelców.Z 72 BS dywizja walczyła jeszcze 8 sierpnia podŚwiniuchami. Tym razem połączone natarcie 1. i 6 pp Leg. doprowadziło do rozbicia bolszewickiej brygady[21].
Nowa koncepcja rozegraniawalnej bitwy, prezentowana przez naczelnego wodzaJózefa Piłsudskiego, zakładała między innymi skupienie sił armii manewrowej nadWieprzem. 1 Dywizja Piechoty Legionów została skierowana do rejonu koncentracji wojskFrontu Środkowego i weszła w skład3 Armii gen.Zygmunta Zielińskiego.
16 sierpnia ruszyłaofensywa znad Wieprza. Tego dnia dywizja wykonała 50 kilometrowy marsz i osiągnęłaWisznice. Nazajutrz opanowałaBiałą Podlaską iMiędzyrzec. 18 sierpnia dywizja ruszyła naDrohiczyn, a jej zadaniem było opanowaniaprzepraw naBugu. Nad ranem 19 sierpnia II batalion ppor.Edwarda Okulskiego opanował niestrzeżony most na Bugu i wdarł się do Drohiczyna. Już w pierwszych minutach boju legioniści rozbilisztaby8. i17 Dywizji Strzelców.Walki o Drohiczyn trwały do południa i zakończyły się odwrotem nieprzyjaciela.Opanowanie miasta zmusiło główne siły sowieckiej16 ArmiiNikołaja Sołłohuba do zmiany kierunku odwrotu i wykorzystania drogi naBiałystok[22].
Zadanie zablokowania ostatniej drogi odwrotu oddziałów Armii Czerwonej otrzymał1 pułk piechoty Legionów. Wzmocniony II/5 pp Leg. i II/1 pap Leg. uderzył na Białystok i o świcie 22 sierpnia opanował miasto bronione przez164 Brygadę Strzelców. W tym samym czasie pod miasto podeszłyawangardy sowieckich 16. i3 Armii. Na broniący miasta pułk uderzały oddziały2. i21 Dywizji Strzelców. Około 15.00 uderzyła „żelazna"27 Dywizja Strzelców,przełamała obronę pułku i wtargnęła do miasta. Dzięki wprowadzeniu do walki ostatnichodwodów, zdołano wieczorem wyprzeć Sowietów z miasta[22].
Bitwa o Białystok zakończyła się ostatecznym pogromem16 Armii. Na wschód zdołały przedostać się nieliczne jednostkiArmii Czerwonej. Zgrupowanie kpt.Zygmunta Wendy wzięło do niewoli 8200 jeńców, zdobyło 22 działa i 147 cekaemów. Przez kilka następnych dni dywizja odpoczywała[22].
.jpg)
W pierwszej połowie września trwały przygotowania do kolejnej ofensywy, a Wojsko Polskie przechodziło reorganizację[23].
1 Dywizja Piechoty Legionów przeznaczona została do działań w składzie północnej grupy uderzeniowej[f]. Grupa miała przeprowadzić natarcie wzdłuż osi Sejny–Druskienniki, przez skrawek terytorium Litwy, a następnie maszerować na Lidę[24].
W przededniubitwy nad Niemnem 1 Dywizja Piechoty, wzmocniona41 Suwalskim pułkiem piechoty, liczyła 5889 żołnierzy i 39 dział[25].W południe 22 września dywizja ruszyła do natarcia i rozbiła wSejnach oddziały litewskiej 20 Dywizji Piechoty. W kolejnym dniu opanowałaDruskienniki, a po południu następnego dniaMarcinkańce[26].
25 września grupa uderzeniowa otrzymała rozkaz marszu naLidę[26]. PłkStefan Dąb-Biernacki miał we współdziałaniu z4 Brygadą Jazdy ppłk.Adama Nieniewskiego zaatakować Lidę[27]. Do sztabu 1 Dywizji rozkaz dotarł dopiero po dwóch dniach. Zaniepokojony dowódca4 Brygady Jazdy ppłk. Adam Nieniewski raportował:[...] miałem wyruszyć z Horodna w rejon Gierwieniki –Góry w przekonaniu, że tymczasem na Żyrmuny maszeruje 1 Dywizja Legionów. O godzinie 15.00 przybył do mnie oficerski patrol z 1 DP Leg z meldunkiem, że 1 Dywizja Legionów nie wymaszerowała z rejonu Radunia – Krakszle, lecz oczekuje na rozkazy dowództwa armii[28]. Spóźnione oddziały piechoty forsownym marszem ruszyły w wyznaczony rejon ataku. 28 września weszły do Lidy[29]. Zaskoczenie Sowietów było tak wielkie, że oddali oni miasto prawie bez walki. O 12.00 I Brygada Piechoty Legionów i 4 Brygada Jazdy zdobyły Lidę[30]. Z placu boju w ostatniej chwili wycofał się Łazarewicz ze swoim sztabem. W wielkim nieładzie uciekałytabory3 Armii[31].
Zanim zorganizowano obronę zachodnich przedmieść, na Lidę uderzyła idąca na czele cofającej się 3 Armii5 Dywizja Strzelców i wdarła się do centrum miasta. Polskie baterie artylerii powstrzymywały natarcie czerwonoarmistów ogniem na wprost, a kontratak I i III batalionu6 pp Leg. wyrzucił bolszewików z miasta. Kolejne popołudniowe ataki, tym razem56 Dywizji Strzelców, nie uzyskały powodzenia. Trzecią próbę opanowania miasta podjęła wieczorem21 Dywizja Strzelców. I to uderzenie zostało przez Polaków odparte. Następnego dnia oddziały 21 DS złożyły broń[31][29].
W południe 29 września do miasta przybyli: marszałek Józef Piłsudski i gen. Śmigły-Rydz. Naczelny Wódz podziękował dywizji za wysiłek i nakazał pościg za rozbitym nieprzyjacielem[25].W bitwie o Lidę 1 Dywizja Piechoty Legionów wzięła do niewoli około 10 000 żołnierzy, zdobyła ponad 30 armat i wiele innego sprzętu[31][32][29].
W okresieII RP dowództwo 1 DP Leg. i jej oddziały stacjonowały w Wilnie[33]. Dowództwo dywizji mieściło się w dawnympałacu Paców przy ulicy Wielkiej[34]. W jej skład wchodziły:1.,5. i6. pułki piechoty Legionów[35]
Osobny artykuł:Kampania wrześniowa.1 Dywizja Piechoty Legionów pod dowództwem gen. bryg.Wincentego Kowalskiego działała w składzieGrupy Operacyjnej „Wyszków”[36]. Do 3 września miała tylko ograniczony kontakt z wrogiem. 4 września odpoczywała w lasach w rejonieDługosiodła.Nocą z 4 na 5 września oddziały przeszły nad Narew w rejonie Różana. W czasie przemarszu stoczono z nieprzyjacielem pierwszą potyczkę. W nocy z 5 na 6 września oddziały przemaszerowały pod Pułtusk i zajęły tam stanowiska obronne[37].7 września uczestniczyła w ciężkich walkach oPułtusk iGnojno. Miasto przechodziło z rąk do rąk.5 pp Leg. wyparł oddziały niemieckiej 11 DP spodSzygówka, ale na odrzucenie Niemców zaNarew pod Gnojnem nie starczyło już sił. Niemcy wsparci oddziałami 61 DP wyparli dywizję z miasta i zmusili do wycofania się z przyczółka za rzekę. Następnie do dywizji dotarł rozkaz do odwrotu zaBug. Pierwszy do odwrotu skierował się 5 pp Leg., a za nim reszta pododdziałów. W dniach 8–9 września broniła linii Bugu międzyKamieńczykiem aWyszkowem, gdzie skutecznie zlikwidowała kilka przyczółków niemieckich. W tym walkach wspomagały ją98 dac i61 pal.
9 września kontratak jej oddziałów wyrzucił Niemców z przyczółka podBrańszczykiem. Następnie wycofała się naKałuszyn. 11 września brała udział w ciężkich, nocnychwalkach o Kałuszyn. Wprawdzie miejscowość zajęła, ale dostała się w okrążenie. W nocy z 12 na 13 września, po ciężkich walkach, przebiła się przez pierścień wojsk niemieckich, m.in. podSeroczynem,Lipinami,Dębowcem,Oleśnicą iWolą Wodyńską. 13 września rano oddziały dywizji uderzyły na Seroczyn, którego jednak nie udało im się zdobyć.1 pp Leg. zdobył wieś Lipiny,6 pp Leg. zajął Dębowiec i w Rudzie Wolińskiej rozbił niemiecką kompanię, zaś 5 pp Leg. zdobył szturmem Oleśnicę. PodJagodnem Dywizja przełamała w końcu trzecią linię obrony niemieckiej, lecz została zdziesiątkowana. 14 września jako pełnowartościowa jednostka wojskowa przestała istnieć.
15 września jej oddziały zebrały się w sile zaledwie 3 batalionów i wyruszyły w ciągłym kontakcie bojowym z Niemcami do lasów na zachód odRadzynia Podlaskiego. 19 września w okolicachMarynina, zgodnie z rozkazem dowódcyFrontu Północnego gen.Stefana Dęba-Biernackiego, dywizja została zreorganizowana. Dowództwo dywizji zachował gen.Wincenty Kowalski,dowódcą piechoty dywizyjnej został płkStanisław Tatar, dowódcą artylerii ppłkStefan Czerwiński, a ppłkCzesław Parczyński szefem sztabu[38].
W jej skład weszły następujące oddziały[39]:
Łącznie „nowa” 1 DP Leg. liczyła siedem batalionów piechoty (około 6 tys. żołnierzy) i 14dział[38].
Następnie włączono ją w skład improwizowanej Grupy Operacyjnej pod dowództwem gen.Stefana Dąba-Biernackiego. 19–20 wrześniaoddziały przemieszczały się w kierunkuKomarów –Tomaszów Lubelski. 21 września straż przednia stoczyła zwycięską walkę z niemieckim oddziałem pancernym. W nocy z 21 na 22 września resztki dywizji wyruszyły w trzech kolumnach z zadaniem opanowania rejonuTarnawatka –Antoniówka. 22 września w ciężkich walkach zajęłyFalków i odrzuciły siły niemieckiej 8 DP, jednakże na skutek niemieckiego kontrnatarcia, 23 września zostały ostatecznie rozbite.
Osobny artykuł:Bitwa pod Tarnawatką.Część dywizji wycofała się doWożuczyna i pod Krasnobrodem dołączyła do 39 Dywizji Piechoty. Resztki przedzierały się na południe lub dołączyły do SGO „Polesie” gen. bryg. Franciszka Kleeberga[40].
Twarda postawa 1 DP Leg., zaprezentowana podczas kampanii wrześniowej, wzbudziła szacunek Niemców, którzy określali ją mianem „żelaznej dywizji”[41].
Ośrodek Zapasowy dywizji znajdował się w Wilnie. Po agresji sowieckiej wystawił do obrony miasta 3 baony piechoty. Obsadziły one wschodni skraj miasta, łącznie ze spieszonymi oddziałami OZ Wileńskiej Brygady Kawalerii. Po walkach 18 września baony wycofały się w stronę granicy z Litwą i 20 września wMejszagole przekroczyły granicę.
Osobny artykuł:Organizacja wojenna polskiej dywizji piechoty w 1939 roku.| Organizacja wojenna Kwatery Głównej 1 DP Leg. L.3181/mob.org. i jej obsada oficerska[42][43][44] | ||
|---|---|---|
| Stanowisko etatowe | Stopień, imię i nazwisko | Uwagi |
| Dowódca i sztab | ||
| dowódca dywizji | gen. bryg.Wincenty Kowalski | niemiecka niewola |
| oficer ordynansowy | NN | |
| szef sztabu | ppłk dypl. piech.Czesław Parczyński | 22 IX 1939 ciężko ranny, †1940 Charków[45] |
| ppłk dypl. piech.Franciszek Florian Wąsowicz | od 22 IX 1939 | |
| oficer operacyjny | kpt. dypl. piech.Henryk Pohoski | ZWZ/AK |
| pomocnik oficera operacyjnego | por. piech. Bolesław Skinder (1 pp Leg.) | 14 IX 1939 zaginiony |
| oficer wywiadowczy | kpt. piech. Edward Mazurkiewicz | |
| oficer wywiadowczy | kpt. Stefan Gutkowski | |
| kwatermistrz | kpt. dypl. piech. Henryk Orłowski | †1940 Kalinin[46] |
| pomocnik kwatermistrza | kpt. piech.Wacław II Zaborowski | †13/25 IX 1939 Siedlce |
| Dowódcy broni | ||
| dowódca piechoty dywizyjnej | płk art.Władysław Filipkowski | ZWZ/AK |
| oficer sztabu dowódcy piechoty dywizyjnej | mjr piech. Ludwik Marian Lubicz-Niezabitowski | niemiecka niewola[47] |
| dowódca artylerii dywizyjnej | ppłk dypl. art.Stefan Czerwiński | ZWZ/AK |
| oficer sztabu dowódcy artylerii dywizyjnej | mjr art.Adam Zemanek | †1940 Charków |
| kpt. art. Ryszard Grabiański | †17 II 1944, mjr2 pal[48] | |
| por. Władysław Roszkowski | ||
| por. Jerzy Małachowski | ||
| por. Zajkowski | ||
| dowódca łączności | mjr łącz. Zygmunt Ireneusz Gordon | |
| Szefowie służb | ||
| szef służby uzbrojenia | kpt. uzbr. Eugeniusz Mikołaj Burakowski | niemiecka niewola[49] |
| szef służby intendentury | kpt. int. z wsw Felicjan Wiśniewski | niemiecka niewola[50] |
| szef służby zdrowia | mjr lek. dr Czesław Raczkowski | †1940 Charków[51] |
| szef służby weterynaryjnej | mjr lek. wet. dr Józef Lange | |
| dowódca (szef służby) taborów | kpt. tab. Michał Rusacz | |
| szef służby duszpasterskiej | st. kap. ks.Franciszek Tyczkowski[52] | sowiecka niewola |
Ostatnia „pokojowa” obsada personalna dowództwa dywizji[33][g]
| Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko |
|---|---|
| dowódca dywizji | gen. bryg.Wincenty Kowalski |
| I dowódca piechoty dywizyjnej | płk dypl.Jarosław Szafran |
| II dowódca piechoty dywizyjnej | płk dypl.Zygmunt Bohusz-Szyszko |
| szef sztabu | ppłk dypl.Czesław Parczyński |
| I oficer sztabu | kpt. dypl. Marian Bronisław Tonn |
| I oficer sztabu (dubler) | kpt. dypl. Henryk Orłowski |
| II oficer sztabu | kpt. piech.Wacław II Zaborowski |
| komendant rejonu PW konnego | mjr kaw. Bronisław Kulik |
| dowódca łączności | mjr łącz. Zygmunt Ireneusz Gordon |
| oficer taborowy | kpt. tab. Lubomir Feliks Obidziński |
| oficer intendentury | kpt. int. z wsw Felicjan Wiśniewski |
Osobne artykuły:zamordowani w Katyniu, zamordowani w Charkowie, zamordowani w Kalininie, zamordowani z Ukraińskiej Listy Katyńskiej (ULK) i zamordowani z Białoruskiej Listy Katyńskiej (BLK).Biogramy zamordowanych znajdują się na stronie internetowejMuzeum Katyńskiego[59]
| Nazwisko i imię | stopień | zawód | miejsce pracy przed mobilizacją | zamordowany |
|---|---|---|---|---|
| Juzielewski Stefanr | porucznik rezerwy | urzędnik | Charków | |
| Welfeld Tadeusz | porucznik rezerwy | Charków | ||
| Osoliński Władysław | podporucznik rezerwy | Charków | ||
| Parczyński Czesław | podpułkownik dypl. | żołnierz zawodowy | Charków | |
| Raczkowski Czesław[60] | major dr n. med. | żołnierz zawodowy | Charków | |
| Zemanek Adam[61] | major | żołnierz zawodowy | Charków | |
| Orłowski Henryk[62] | kapitan dyplomowany | żołnierz zawodowy | Kalinin |
W 1919 roku zostałasformowana 2 Dywizja Piechoty Legionów, złożona częściowo z żołnierzy dawnejI Brygady Legionów Polskich. 23 maja 1919 roku została przemianowana na 1 Dywizję Piechoty Legionów. W skład dywizji wchodziłaI iIII Brygada Piechoty Legionów orazI Brygada Artylerii Legionów[63]. Od 14 czerwca 1919, roku dla uniknięcia pomyłek, przy określaniu 1 bądź 2 Dywizji Piechoty Legionów obok nazwy dywizji należało podawać w nawiasie nazwisko dowódcy, np. 1 Dywizja Piechoty Legionów (gen. Śmigły)[64].
Tradycje 1 DP Leg. sięgająDywizji Wielkopolskiej utworzonej w 1775 roku i niemal w tym samym czasie – 1 Dywizji wojskWielkiego Księstwa Litewskiego. Dywizje te istniały do 1794 roku, czyli do czasu utraty niepodległości Państwa Polskiego, jako Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zapisały chlubną kartę podczaswojny w obronie Konstytucji 3 maja, m.in. wbitwie pod Zieleńcami w 1792 roku. W trakcieinsurekcji kościuszkowskiej istniała z koleiDywizja Najwyższego Naczelnika, która uczestniczyła m.in. wbitwie pod Racławicami.
1 Dywizja odrodziła się wraz z utworzeniemKsięstwa Warszawskiego (1807–1813). Brała udział w wyprawieNapoleona naRosję, uczestnicząc w bitwach z Rosjanamipod Borodino ipod Lipskiem.
Następnie dywizjaodrodziła się w 1816 roku jako jednostka wojskowa armiiKrólestwa Polskiego.Brała udział wpowstaniu listopadowym (1830–1831), walcząc m.in. w obronieWarszawy przeciwko wojskom rosyjskim. Po klęsce powstania i likwidacji regularnego Wojska Polskiego 1 Dywizję przywrócono do życia dopiero po 83 latach, na początkuI wojny światowej w 1914 roku jako I Brygadę Legionów Polskich (1914–1917).
| Dywizje piechoty | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Rezerwowe dywizje piechoty | |||||
| Brygady piechoty | |||||
| Pułki piechoty | |||||
| Rezerwowe i ochotnicze pułki piechoty |
| ||||
| Bataliony piechoty |
| ||||
| Kadry zapasowe piechoty | |||||
| Ośrodki zapasowe |
