Ten artykuł dotyczy 16 DPokresu II RP. Zobacz też:inne dywizje piechoty o numerze „16”. Godło dywizji | |||
| Historia | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Sformowanie | |||
| Rozformowanie | |||
| Nazwa wyróżniająca | |||
| Tradycje | |||
| Kontynuacja | |||
| Dowódcy | |||
| Pierwszy | |||
| Ostatni | |||
| Działania zbrojne | |||
| wojna polsko-bolszewicka wyprawa kijowska (25 kwietnia – 8 maja 1920) bitwa o Brześć (30 lipca–2 sierpnia 1920) kontruderzenie znad Wieprza(16–26 VIII 1920) bitwa pod Kobryniem (11–23 września 1920) bitwa nad Niemnem(20–26 IX 1920) kampania wrześniowa bitwa o Pomorze(1–3 IX 1939) bitwa pod Mełnem(1–3 IX 1939) bitwa nad Bzurą(9–18 IX 1939) natarcie na Skierniewice(14 IX 1939) | |||
| Organizacja | |||
| Dyslokacja | |||
| Rodzaj wojsk | |||
| Podległość | Front Pomorski(1919–1920) | ||
| Skład | 64 pułk piechoty | ||
| |||
16 Pomorska Dywizja Piechoty (16 DP) –wielka jednostkapiechotyArmii Wielkopolskiej iWojska Polskiego II RP.
W okresiemiędzywojennym dowództwo 16 DP stacjonowało w Grudziądzu. W jej skład w 1923 wchodziły:64 pp,65 pp i66 pułk piechoty[2].
W czasiekampanii wrześniowej dywizja walczyła w składzieArmii „Pomorze”. Toczyła zacięte walki nadOsą, podMełnem i naprzedpolach Grudziądza. Przerzucona na lewy brzeg Wisły, odbiła wboju nocnym Łowicz, a następnie brała udział w natarciu naSkierniewice. W kolejnych dniach broniła się pod Łowiczem. Jej części przeprawiły się 18 wrześniaprzez dolną Bzurę i tam zostały zniszczone przez niemiecką4 DPanc[3].
Rodowód dywizji sięga okresu tworzenia regularnych jednostek podczaspowstania wielkopolskiego.
30 maja 1919 roku głównodowodzący Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim generał piechotyJózef Dowbor-Muśnicki rozkazał „niezwłocznie przystąpić do formowania w InowrocławiuToruńskiego pułku strzelców. Do mianowania rozkazem dowódcy Toruńskiego pułku, żołnierzy, wysyłanych na stworzenie tego ostatniego, przyjmie pod swoją pieczę dowództwo5-go pułku strzelców wielkopolskich. Urząd Wojskowy wyznaczy dla tworzącego się wInowrocławiu toruńskiego pułku strzelców oficera rachunkowego”[4]. 16 czerwca 1919 roku generał piechoty Dowbor-Muśnicki polecił „kapitanowi Władysławowi Koczorowskiemu z1 pułku strzelców wielkopolskich objąć czasowo dowództwo toruńskiego pułku strzelców w Inowrocławiu”[5], a 30 czerwca 1919 roku podporządkował oddział „pod względem operacyjnym dowódcy2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich”[6].
30 lipca 1919 roku głównodowodzący Wojsk Polskich byłego zaboru pruskiego generał piechoty Dowbor-Muśnicki rozkazał „przystąpić natychmiast do formowania 4. Dywizji Strzelców z roczników poborowych i ochotników zPrus Królewskich. Jako kadra służyć będzie toruński pułk strzelców.Formowanie jednostki 4. Dywizji polecam pułkownikowiSkrzyńskiemu zgodnie z otrzymanymi przez niego ode mnie wskazówkami”[7]. 28 sierpnia 1919 roku generał piechoty Dowbor-Muśnicki, w uzupełnieniu rozkazu z dnia 30 lipca, „Dowódcę II. Brygady 2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich płk. Skrzyńskiego naznaczył Dowódcą Pomorskiej Dywizji”[8].
7 sierpnia 1919 Naczelne Dowództwo WP rozkazem nr 2536/III nakazało Dowództwu Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim przystąpić do formowania 4 Dywizji Strzelców Wielkopolskich, której zadaniem miało być zajęciePomorza. Duży napływ ochotników – Pomorzan i Kaszubów – spowodował, że 16 sierpnia dywizję przemianowano na Dywizję Strzelców Pomorskich. 26 sierpnia 1919 roku głównodowodzący Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego przeniósł kapitanaWładysława Zakrzewskiego z Dowództwa Głównego „do Sztabu 4. Dywizji Strzelców w celu pełnienia obowiązków Szefa Sztabu Dywizji”[9].
Drugim pułkiem był, tworzony od 17 sierpnia w Inowrocławiu, Grudziądzki pułk strzelców pod dowództwem porucznikaLudwika Bociańskiego. Zalążkiem tego oddziału stała się 2. kompania strzelecka, znana wcześniej jako kompania obornicka, wydzielona z Toruńskiego pułku strzelców.
7 października 1919 roku dowódca dywizji rozkazem nr 30 nakazał przystąpić do formowania kolejnych pułków: Starogardzkiego pułku strzelców wPakości (dowódca kapitan Stefan Meissner) i Kaszubskiego pułku strzelców wPoznaniu (dowódca porucznik Leon Kowalski).
Brak wykwalifikowanej kadry artyleryjskiej opóźnił proces tworzenia pododdziałów artylerii dywizyjnej. Dopiero bowiem 10 listopada 1919 roku ppor. Tadeusz Łukowicz rozpoczął formowanie Pomorskiej baterii artylerii polowej. Wspólnym elementem podkreślającym polskość oddziałów dywizji był biały orzełek noszony na rogatywkach.
24 października 1919 roku Naczelnik PaństwaJózef Piłsudski przyjął szefostwo nad Kaszubskim pułkiem strzelców. Od początku 1920 roku Dywizja Strzelców Pomorskich stanowiła trzonFrontu Pomorskiego pod dowództwem generałaJózefa Hallera.
17 stycznia 1920 roku oddziały dywizji przekroczyłylinię demarkacyjną pod Inowrocławiem, wkraczając naPomorze Gdańskie przyznane Polsce decyzjątraktatu wersalskiego. Pułki skierowały się najpierw naToruń. Toruński pułk strzelców podGniewkowem, a Grudziądzki pułk strzelców podWygodą iBrannem napotkały na opór oddziałówGrenzschutzu, który został jednym uderzeniem złamany. 18 stycznia w południe Pomorska Dywizja Strzelców osiągnęła Podgórz – przedmieście Torunia.
W związku z reorganizacją jednostek Wojska Polskiego Minister Spraw Wojskowych rozkazem nr 1401 z 5 marca 1920 roku przemianował Pomorską Dywizję Strzelców na 16 Pomorską Dywizję Piechoty. Pułki strzelców przemianowano na pułki piechoty, nadając im odpowiednią numerację, przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowych nazw wyróżniających. Tak więc od tego momentu nazwy poszczególnych oddziałów były następujące:63 Toruński pułk piechoty,64 Grudziądzki pułk piechoty,65 Starogardzki pułk piechoty,66 Kaszubski pułk piechoty i16 Pomorski pułk artylerii polowej.
Pod koniec kwietnia 1920 roku dywizja rozpoczęła przygotowania do wyruszenia na front polsko-rosyjski, w składzie:
W trakcie organizacji pozostawałaXVI Brygada Artylerii
Najpierw na front wyruszyła XXXI Brygada Piechoty, biorąc udział wofensywie kijowskiej. Toczyła m.in. walki w rejonieRzeczycy,Czarnobyla,Krzywicz iPankratów. W tym samym czasie 66 Kaszubski pułk piechoty pod dowództwem ppłk.Czesława Jarnuszkiewicza wziął udział 26 czerwca 1920 roku w obronie wsi Bobrujki, w którym całkowitemu zniszczeniu uległ rosyjski 216 pułk strzelców im.Lenina.
Po odwrocie zKijowa wszystkie pododdziały dywizji z powrotem połączyły się na północnym odcinku frontu. Po rozpoczęciu 16 sierpnia 1920 roku kontrofensywy znadWieprza, 16 DP wraz z Grupą Uderzeniową ruszyła do natarcia i – po załamaniu się słabej obrony rosyjskiej – doszła 25 sierpnia do granicyPrus Wschodnich na północny zachód odŁomży.
Po zakończeniuBitwy Warszawskiej dywizja uczestniczyła w pościgu na środkowym odcinku frontu. Brała udział m.in. 24 września w szturmieHorodca, a następnie w bitwach oDrohiczyn,Chomsk iNieśwież.
Za waleczność i męstwo podczas działań wojennych z bolszewikami odznaczono 133 żołnierzy dywizji srebrnymKrzyżem Virtuti Militari V klasy, a 389Krzyżem Walecznych.
Po zakończeniu wojny oddziały 16 DP powróciły na Pomorze – sztab dywizji do Grudziądza[10], 65 pułk piechoty doStarogardu iGniewu, 63 pułk piechoty doTorunia, 64 pp i 16 pap doGrudziądza, zaś66 Kaszubski pułk piechoty doKościerzyny iKartuz, a następnie doChełmna.
Podczasprzewrotu majowego w 1926 roku 16 DP pozostała w koszarach i opowiedziała się po stronie rządowej.
22 września 1929 roku na rynku w Grudziądzu 64 i 65 pp dywizji otrzymały sztandary ufundowane przez lokalne społeczności.
Wiosną 1932 została sformowana kompania telegraficzna 16 Dywizji Piechoty, która w 1937 została przeformowana wkompanię łączności 16 Dywizji Piechoty.
W lutym 1935 roku na bazie kompanii wydzielonej ze składu8 batalionu saperów sformowana została16 kompania saperów. W maju 1937 roku kompania przeformowana została wOśrodek Sapersko-Pionierski 16 DP.
W styczniu 1939 roku rozpoczęto formowanie16 dywizjonu artylerii ciężkiej.
Obsada personalna dowództwa dywizji 22 września 1929 roku[11]
Ostatnia „pokojowa” obsada personalna dowództwa dywizji[10][a]:
| Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko |
|---|---|
| dowódca dywizji | płk dypl. Stanisław Jan Ferdynand Świtalski |
| I dowódca piechoty dywizyjnej | vacat |
| II dowódca piechoty dywizyjnej | płk art. Władysław Filipkowski |
| dowódca artylerii dywizyjnej | płk art. Witold Tadeusz Andruszewicz |
| szef sztabu | ppłk dypl. art. Mieczysław Garliński |
| I oficer sztabu | kpt. dypl. Józef Słaboszewski |
| I oficer sztabu (dubler) | kpt. dypl. Zygmunt Braksal |
| II oficer sztabu | kpt. adm. (art.) Tadeusz Brunon Popiel |
| komendant rejonu PW konnego | mjr kaw. Stefan Mosiński |
| dowódca łączności | mjr łączn. Józef Morkowski |
| oficer taborowy | rtm. adm. (kaw.) Adam Rogawski |
| oficer intendentury | mjr int. Aleksander Partyka |
Osobny artykuł:Kampania wrześniowa.W czerwcu 1939 roku 16 Dywizja Piechoty pod dowództwem płk. dypl.Stanisława Świtalskiego wraz z4 DP została włączona w składGrupy Operacyjnej „Wschód” gen.Mikołaja Bołtucia w ramachArmii „Pomorze”[13]. Została rozlokowana w rejonieGrudziądza z zadaniem utrzymania linii rzekiOsy od jej ujścia doWisły do Jeziora Duże koło wsiGruta. Zachodnia granica pasa działania dywizji opierała się o Wisłę, wschodnia o linięŁasin –Słup –Radzyń Chełmiński[14].
Dowódca dywizji wydał 30 sierpnia rozkaz operacyjny w którym zadecydowałbronić Grudziądza i kierunku Łasin – Radzyń obroną stalą na rzece Osie; przeciwnacierać w luce między odcinkami obrony stałej; zachować możność uderzenia na nieprzyjaciela obchodzącego wschodnie skrzydło obrony. Kawaleria dywizyjna miała prowadzić rozpoznanie kierunku Dąbrówka Królewska – Rogoźno – Szembruk – Czarne Dolne, a kompania kolarzy na kierunku Gruta – Łasin – Zawadzka Wola[15].
Rejon obrony podzielony został na dwa odcinki:
Wskutek decyzji Naczelnego Wodza marszałkaEdwarda Śmigłego-Rydza dywizja znalazła się w kontakcie z wrogiem już od pierwszych godzin inwazji. 1 września na dywizję broniącą rubieżyOsy na odcinku odGrudziądza do ujścia rzekiLutryny uderzyły niemieckie oddziały XXI Korpusu z 3 Armii. Niemcom udało się odrzucić polskie pułki i zająć przyczółki nad rzeką. Kontratak, jaki wykonał w nocy66 pułk piechoty, nie przyniósł sukcesu. Niezdolny opanować sytuacji i będący w depresji płk Świtalski rozkazał wycofać broniący się na prawym brzegu Osy64 pułk piechoty ppłk. Bolesława Ciechanowskiego. W tym samym dniu do dyspozycji dywizji został przydzielony14 pułk piechoty z4 DP. 2 września, po wycofaniu się, dywizja obsadziła nową rubież obrony wzdłuż kompleksu jeziorMełno,Gruta iAnnowo. W ciągu całego dnia jej oddziały cofały się pod naporem wroga. Dowództwo armii, obawiając się o morale żołnierzy, postanowiło wycofać ją do odwodu, a na jej miejsce wprowadzić 4 DP. W końcu jej oddziały nieatakowane rozpoczęły odwrót doRadzynia. Nowym dowódcą dywizji został mianowany płk dypl.Zygmunt Szyszko-Bohusz, dotychczasowy dowódca piechoty dywizyjnej. Przygotował on plan przeciwuderzenia od Mełna w kierunku wioskiSłup do Osy i wzdłuż rzeki na lewe skrzydło wojsk niemieckich przecinającychPomorze. Nie doszło to jednak do skutku i dywizja została odcięta od większej części wojsk Armii „Pomorze”.
6 września artyleria dywizyjna wraz z 4 DP przeszła przezToruń i dotarła do rejonu na północ odAleksandrowa Kujawskiego. Pozostała część dywizji doszła prawym brzegiem rzeki do lasów kołoDobrzejewic, gdzie z nieznanych powodów nie doszło do budowy mostu łyżwowego, spławianego Wisłą. O zmierzchu zarówno piechota, jak i artyleria ruszyły obydwoma brzegamiWisły naWłocławek. 7 IX piechota dywizyjna w marszu na to miasto osiągnęła Bobrowniki. 8 IX rano 16 DP przeszła przez most we Włocławku i do południa osiągnęła rejon na pd. wsch. od miasta. Późnym wieczorem dywizję skierowano doGostynina, skąd miała dalej zmierzać do rejonu Łowicz –Sobota. Od 9 września 16 DP znajdowała się bowiem na obszarze toczonejbitwy nad Bzurą, stanowiąc część GO „Wschód” jako odwódArmii „Poznań”. 10 IX 16 DP przesunęła się do rejonu Kutno (gdzie oddano do jej dyspozycji 2 pociągi pancerne) –Żychlin. Do walki została wprowadzona 11 września, mając nacierać naŁowicz. O godzinie 11:00 główna kolumna dywizji osiągnęła rejonJackowice –Zduny, a kolumna bocznaZłaków Kościelny. W południe do dowódcy dywizji przybył dowódca GO gen. Bołtuć i nakazał jak najszybsze opanowanie miasta. Zadanie to powierzono 64 pp przy wsparciu 16 pal i 16 dac, skierowując jednocześnie 65 pp z III dywizjonem 16 pal w rejon wsiSierżniki dla osłony wschodniego skrzydła, a w razie potrzeby obejścia Łowicza od wschodu.
Natarcie 64 pp w sile 2 batalionów pod dowództwem mjra Rewerowskiego wyruszyło o godzinie 15:00 wzdłuż toru kolejowego. Nie napotykając większego oporu pułk odrzucił słabe ubezpieczenia niemieckie i sforsowałBzurę. Stawiany przez Niemców podMaurzycami iKlewkowem opór złamano dzięki potężnemu wsparciu własnej artylerii. Dywizję na podejściach do miasta próbował zatrzymać broniący się tu 102. pp niemieckiej 24 DP, który dopiero po południu siłą batalionu zajmował przedmoście na północnym brzegu Bzury; reszta tego pułku została zaskoczona polskim atakiem w centrum miasta, szczególnie po wprowadzeniu do walki w zachodniej części miasta III batalionu 64 pp, który uderzył nocą na skrzydło i tyły Niemców.
W nocnym natarciu 64 pułk piechoty wdarł się do Łowicza, będącego głównym celem taktycznym pierwszej fazy operacji, i przed świtem 12 września odrzucił Niemców poza miasto, po czym podjął pościg za wycofującym się nieprzyjacielem, docierając do linii Łowicz Poduchowny – Placencja (64 pp) i Mysłaków (65 pp). Dowództwo dywizji stanęło w mieście. Błędne decyzje strategiczne podjęte przez gen.Władysława Bortnowskiego spowodowały jednak wycofanie dywizji następnego dnia na lewy brzegBzury na odcinek od Maurzyc po Zabostów (według pierwotnych planów 16 DP wraz z 4 i 15 DP oraz Wielkopolską BK miała uderzyć na Skierniewice). 14 września w ramach natarcia Armii „Pomorze” dywizja ponownie atakowała opuszczony wcześniej Łowicz dwoma pułkami, jednak tym razem już bez elementu zaskoczenia i z wiele większymi stratami. W tym czasie lewy sąsiad dywizji wycofał się za Bzurę, odsłaniając Niemcom drogę na tyły 16 DP. Mimo to natarcie prowadzono dalej. 64 pułk piechoty wyparł Niemców znad Bzury i wdarł się do miasta, natomiast 66 pułk piechoty po przekroczeniu rzeki został skutecznie przez wroga zatrzymany. Po niemieckich kontratakach musiano miasto oddać. Po południu do walki skierowany został także odwodowy65 pułk piechoty ppłk. dypl.Witolda Kirszensteina i walki o miasto rozgorzały na nowo, lecz bez skutku i dywizja musiała ostatecznie wycofać się za Bzurę. W wyniku walk o miasto liczebność jej pułków zmalała do 1/3 stanów wyjściowych.
Wieczorem 16 września dywizja otrzymała rozkaz przegrupowania w rejonCzerniew–Kiernozia, jednak do wieczora dnia następnego tylko 65 pułkowi piechoty i dwóm batalionom 64 pułku piechoty udało się oderwać od nieprzyjaciela i przebić w nocy z 17 na 18 września w kierunkuIłowa. Wykonały one z powodzeniem zadanie osłony od południa głównych sił Armii „Poznań” w natarciu naSochaczew. Resztki dywizji wycofujące się w kierunku naWarszawę zostały doszczętnie rozbite w nocy z 18 na 19 września w bitwie wPuszczy Kampinoskiej.
Ośrodek Zapasowy dywizji zlokalizowany na czas wojny wRadomiu wziął udział w walkach oKielce a następnie został włączony w skład południowego zgrupowaniaArmii „Prusy” i podzielił jego losy.
Osobny artykuł:Kwatera główna. Osobny artykuł:Organizacja wojenna polskiej dywizji piechoty w 1939 roku.Jednostki włączone w skład dywizji na czas wojny:
W organizacji wojennej dywizji w latach 1919–1921 istniało stanowisko proboszcza, które zajmował ks.Józef Wrycza.
| Dywizje piechoty | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Rezerwowe dywizje piechoty | |||||
| Brygady piechoty | |||||
| Pułki piechoty | |||||
| Rezerwowe i ochotnicze pułki piechoty |
| ||||
| Bataliony piechoty |
| ||||
| Kadry zapasowe piechoty | |||||
| Ośrodki zapasowe |
