Żydzi (dosł. „chwalcyJahwe” lub „czciciele Jahwe” zhebr. Jehudim, יהודים,jid. Jidn, ייִדן,ladino ג׳ודיוסGjudios) – naródsemicki, zamieszkujący wstarożytnościPalestynę (określany wtedy jakoHebrajczycy albo Izraelici), posługujący się wówczasjęzykiem hebrajskim, a w średniowieczu i czasach nowożytnych mieszkający wdiasporze na całym świecie i posługujący się wieloma różnymi językami, w rezultacie czego niestanowiący jednolitej grupy religijnej i etnicznej.
Hebrajczycy wchodzili prawdopodobnie w skład grupyHabiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe doSyropalestyny z obszarówMezopotamii. Uważa się, iż terminHebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy Habiru[4][5][6]. Na podstawie przekazu biblijnego nazwa „Hebrajczycy” jest wywodzona od postaciHebera.
Wiele emocji i dyskusji wzbudza kwestia przynależności rasowej, narodowościowej, a nawet antropologicznej Żydów. I tak np. dla żydów ortodoksyjnych Żydem jest tylko osoba, która ma ortodoksyjną matkę lub przeszłakonwersję na judaizm. Za Żydów uważa się jednak wiele osób, które nie są żydami ortodoksyjnymi.Kto jest Żydem (hebr.? מיהו יהודי) jest pytaniem, na które nie da się jednoznacznie odpowiedzieć, gdyż może to być identyfikacja kulturowa, etniczna lub religijna. Wiele osób, które uważają się z jakichś powodów za Żydów, nie jest uznawanych przez inne grupy lub instytucje. Dotyczy to na przykładżydów reformowanych, którzy nawet pomimo etnicznego pochodzenia żydowskiego czasem nie są uznawani przez żydów ortodoksyjnych. Według prawa izraelskiego Żydem jest osoba, która ma ortodoksyjną żydowską matkę, chociaż prawo do obywatelstwa bez oficjalnego uznania takiej osoby za Żyda ma każda osoba, która ma przynajmniej jednego dziadka, który był ortodoksyjnym Żydem.
Nazwa i zapis
Żydzi zamieszkującyIzrael są nazywani Izraelczykami; określenie to jednak oznacza także wszystkich obywateli tego kraju (łącznie zArabami), a czasem także wszystkich mieszkańców Izraela.
Zgodnie z zasadamijęzyka polskiego, w którym nazwy narodowości zapisywane sąwielką literą, a nazwy wyznawców poszczególnych religii –małą, członków narodu żydowskiego, niezależnie od ichwyznania, nazywa sięŻydami, natomiast wyznawców judaizmu –żydami[7]. Istnieją zatemŻydzi niebędącyżydami ze względów religijnych: słynnym polskim przykładem był rzymskokatolicki ksiądz karmelitaDaniel Rufeisen, który miał z tego powodu problemy z przyznaniem obywatelstwa izraelskiego[8].
Źródłosłów
OkreślenieŻyd, Żydzi pochodzi od imieniaJuda, Judejczyk – jednego z 12 synów biblijnego patriarchyJakuba oraz późniejszej nazwy jednego z 12 pokoleńIzraela. Plemiona Judy orazSymeona zamieszkały w południowej częściPalestyny, gdzie też znajdowała sięJerozolima, późniejsza stolica całego Izraela, a następnie, po podziale państwaSalomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za bardziej godnych potomków Izraela, gdyż posiadali starożytną stolicęDawida, świątynięJahwe oraz w większym stopniu niż ich pobratymcy z północy zachowywaliprzepisy prawa mojżeszowego. Pod koniec VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przezAsyryjczyków, którzy także uprowadzili ludnośćhebrajską sprowadzając na jej miejsce inne narody. Wówczas Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym terenyZiemi Obiecanej oraz jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są już rzadko wspominane przezStary Testament, zaś określenieJudejczyk zaczyna być tożsame ze słowemIzraelita, Hebrajczyk. Także w VIII wieku przed Chrystusem w annałachTiglat-Pilesera III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących nią królach. O królestwie Judy mówią także dokumentySanheriba,Asarhaddona,Assurbanipala orazNabuchodonozora II.
Pod koniec VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na terenyBabilonu, zaś w roku 587 p.n.e. zburzył Jerozolimę, świątynię i uprowadził pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej terminJudejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowemIzraelita, Hebrajczyk, tak iż mianemŻydów zaczęto określać wszystkie 12 pokoleń, a nie tylko samych Judejczyków. Trend ten można zaobserwować w Starym Testamencie, gdzie słowaJudejczyk iJudejczycy zastępują słowaIzraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Słowojehudiיהודי (Judejczyk = Żyd) występuje sporadycznie jeszcze przed niewolą babilońską (2Krl 16,6; 25,25;Jr 32,12; 34,9; 36,14.21.23 38:19), lecz wksięgach Nehemiasza iEstery pojawia się aż 61 razy, kilkakrotnie używa goJeremiasz po upadku Jerozolimy,prorok Zachariasz posługuje się nim określając Izraelitę (Za 8,23). Słowojehudaiיהודאי (Judejczycy = Żydzi) pojawia się dopiero wksiędze Daniela (3,8.12) i jest wielokrotnie użyte wksiędze Ezdrasza (4,12.23; 5,1.5; 6,7.8.14).
W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), pomimo iż wielu nie pochodziło z plemienia Judy.Apostoł Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Flp 3,5) nazywał siebie Judejczykiem, czyli Żydem (Dz 21,39; 22,3;Gal 2,15), co wskazuje na fakt, iż już w I wieku n.e. słowoJudejczyk było przez samych Izraelitów używane jako określenie Hebrajczyka.
Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12 synom, posiadały duchowe znaczenie, co dotyczy także imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je jakochwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do BogaJahwe). Żyd (Judejczyk) oznacza więc czciciela lub chwalcę Boga Jahwe i takie tłumaczenie imienia potwierdza opis zKsięgi Rodzaju 29,35.
Antropologia fizyczna
W XIX i pierwszej połowie XX wieku toczono dyskusje na temat struktury antropologicznej Żydów. Wyrażano różne stanowiska – od istnienia odrębnej rasy żydowskiej do antropologicznego podobieństwa z ludnością danego kraju. W okresie międzywojennym problem ten poddała analizielwowska szkoła antropologiczna, gł. poprzez badaniaSalomona Czortkowera i syntezęJ. Czekanowskiego. Obydwa powyższe skrajne stanowiska zostały odrzucone i wśród Żydów wyróżniono trzyformacje antropologiczne: orientalną, kaukaską i środkowoeuropejską. W orientalnej wyodrębniono dwa odłamy: Sefardim jerozolimscy (wraz ze zbliżonymi do nich Żydami syryjskimi, mezopotamskimi i kurdystańskimi) będącymi szczątkiem formacji archaicznej z terenu Palestyny oraz Żydzi z Jemenu i Egiptu (z domieszką rasy czarnej). Formacja środkowoeuropejska charakteryzowała się wedle tej teorii silnym występowaniem cech typowych dla ludności tej części Europy. Formacja kaukaska wykazywała silne związki z ludami kaukaskimi i perskimi. Według J. Czekanowskiego różnice pomiędzy formacjami antropologicznymi Żydów w różnych regionach były skutkiem wchłonięcia przez ludność żydowską elementów ludności autochtonicznej jeszcze przed wyizolowaniem Żydów w średniowiecznych gettach[9]. Współcześnie odchodzi się od podobnych teorii jako potencjalnierasistowskich[10].
Podstawowym źródłem pisanym dla wczesnej historii Żydów jestBiblia, która określa ich jakonaród wybrany przez BogaJahwe. Żydzi mieli pochodzić odAbrahama, który około 1800 r. p.n.e. przywędrował zUr wMezopotamii do ziemiKanaan (obecniePalestyna oraz państwoIzrael). Podczas trójpokoleniowego pobytu w Kanaanie Żydzi zaczęli posługiwać sięjęzykiem starokananejskim (będącym punktem wyjścia dojęzyka hebrajskiego), choć wg Biblii byli pierwotnieAramejczykami. W późniejszym okresie Żydzi przebywali wEgipcie do 1200 p.n.e., gdy pod wodząMojżesza powrócili podzieleni na12 plemion do ziemi Kanaan jakoZiemi Obiecanej przez Boga. Około 1050 p.n.e. zjednoczeni przez królaSaula pokonali plemionafilistyńskie. Za panowania królówDawida iSalomona królestwo przeżywało rozkwit kulturalny i gospodarczy, stając się lokalnym mocarstwem. Król Dawid zdobyłJerozolimę i ustanowił jąstolicą królestwa (rok1003 p.n.e.).
Po śmierci Salomona doszło do podziałupaństwa na dwa królestwa:Judę ze stolicą w Jerozolimie iIzrael ze stolicą wSamarii. Królestwa te istniały równolegle, aż do podbicia Izraela przezAsyrię. W VI w. p.n.e. Judę zdobyłaBabilonia, a Żydzi zostali uprowadzeni w tzw.niewolę babilońską. To wydarzenie zapoczątkowało rozproszenie – żydowskądiasporę. DoJudei wróciła bowiem tylko niewielka część wysiedlonych Żydów, i to dopiero za królaPersjiCyrusa II Wielkiego. Reszta pozostała nadEufratem, tworząc świetnie prosperującą społeczność.
Wielu uczonych uważa, iż nazwaHebrajczycy pochodzi od terminuHabiru, starożytnego określenia wędrownych plemion semickich przybyłych do Palestyny zza Eufratu, którzy za czasówAmenhotepa IV spustoszyli miasta-państwaKanaanu. Najstarszą inskrypcją wymieniającą Izrael wśród narodów Kanaanu jestStela Merneptaha z XIII wieku p.n.e., zaś pierwsze wzmianki oIzraelu jako państwie znajdują się naSteli Meszy z IX wieku p.n.e.
Palestyńska wspólnota żydowska przez kolejne stulecia podlegała, wraz z całym krajem, władzyimperium perskiego, następnieAleksandra Wielkiego,Ptolemeuszów egipskich i ostatecznie syryjskichSeleucydów – aż dopowstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się świadomość narodowo-religijna Żydów w oparciu o religięjudaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym centrum religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, gdzie stałaŚwiątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy jako wasale poddali sięRzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich,Rzymianie zdziesiątkowali ludność żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory przeważająca większość Żydów żyje poza Palestyną.
Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na kilka odrębnych grup etniczno-kultowych:Aszkenazyjczyków,Sefardyjczyków,Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz,ladino,dialekty judeo-romańskie). Pomimo rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez blisko dwa tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie był judaizm –monoteistyczna religia, której przykazania obejmowały nie tylko kwestie wiary, lecz szczegółowo regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Judaizm stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił wyznacznik żydowskości – w przypadku Żydów wyznanie ściśle pokryło się z narodowością.
Żydzi rozproszyli się po całym znanym wówczas świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianomimperium perskim, naKaukazie, w zachodnichChinach, wEtiopii, wArabii, w Afryce – zarówno w prowincjach rzymskich, jak i na jej wschodnim wybrzeżu. NaukiMahometa wykazują wpływ teologii żydowskiej. Był to również okres żydowskiegoprozelityzmu – najbardziej znanym jego przykładem jestKaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach międzyMorzem Czarnym aMorzem Kaspijskim państwoChazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło judaizm jako wyznanie państwowe.
Niektórzy autorzy, na przykładArtur Koestler, popierali kontrowersyjną tezę, według której po upadku państwa Chazarów uchodźcy chazarscy, tzw. późniejżydzi chazarscy, przybyli do Europy i dali początek Żydom aszkenazyjskim. Inni, jakShlomo Sand, profesorUniwersytetu w Tel Awiwie, negują w ogóle narodową odrębność Żydów wskazując na liczne różnice antropologiczne i kulturowe pomiędzy poszczególnymi grupami[11][12]. Jednocześnie neguje wypędzenie Żydów zPalestyny przezRzymian[11].
Diaspora europejska
W średniowieczu najliczniejsza była diaspora europejska. Głównymi ośrodkami osadnictwa żydowskiego były Nadrenia, w której duże skupiska Żydów pojawiły się w okresie rządówKarola Wielkiego (stądaszkenazim, hebr. „Niemcy”) orazAndaluzja – muzułmańskaHiszpania (stądsefardim, hebr. „Hiszpanie”), gdzie warunki dla Żydów do przybyciaAlmorawidów w 1086 r. były tak korzystne, że często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Diaspora andaluzyjska uległa częściowo rozproszeniu (po reszcie Europy, Afryce północnej i po Bliskim Wschodzie) po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii iPortugalii w latach 1492–1497, a częściowo uległa asymilacji. Natomiast wPolsce Żydzi masowo osiedlali się od XIII wieku. W połowie XVI wieku na ziemiach polskich żyło już ok. 80 proc. ogółu Żydów świata[13].
W krajachfeudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie odrębnystan – rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, zwykle cieszyli się ochroną panującego, ponieważ jako „słudzy Skarbu” (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotówki z podatków. Żydzi skupiali się w miastach, gdzie osiedlali się wgettach – odrębnych dzielnicach, nieraz z własnymi murami i władzami. Należy podkreślić, że getta stanowiły skupiska dobrowolne i otwarte, podobnie, jak skupiska innych grup narodowościowych (np.Ormian).
W diasporze częste były akty wrogości wobec Żydów, szczególnie w okresach klęsk żywiołowych, za które ich winiono. Przybierały one zwykle formępogromów – ruchawek tłumu, mordującego Żydów i rabującego dzielnice żydowskie. Ponadto oskarżano Żydów omordy rytualne (sprawaSzymona z Trydentu) i profanacje. Aż do czasów reżimuHitlera w Europie nie zdarzały się natomiast prześladowania w formie represyjnego ustawodawstwa – bo nie należy za takie uważać systemu feudalnego prawa, w którym każda grupa ludności („nacja”, „stan”) miała właściwe dla siebie przywileje i ograniczenia. Wyjątkiem byłaRosja, gdzie carowie nakładali na Żydów dalej idące ograniczenia i dopuszczali do pogromów. Do XX wieku ogólne nastawienie chrześcijan do Żydów, których wciąż uważano za „nieprzyjaciół Chrystusa”, było nieprzyjazne, a niekiedy otwarcie wrogie.
Niedługo po odkryciu Nowego Świata zaczęło się osadnictwo żydowskie wAmeryce.
W drugiej połowie XIX i XX wieku wśród Żydów europejskich powstały dwie przeciwstawne koncepcje: dążenie doasymilacji Żydów w miejscu ich zamieszkania oraz odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm). Narastające nastrojeantysemickie w Europie oraz wzrastająca popularność ruchu syjonistycznego przyczyniły się do zapoczątkowania, a potem do emigracji kolejnych grup Żydów do Palestyny.
W XIX i XX wieku dokonały się dwie duże migracje Żydów – do USA i do Izraela.
Diaspory według wielkości
Stany Zjednoczone są współcześnie siedzibą pierwszej co do wielkościdiaspory żydowskiej; wedle badań opublikowanych w 2018 roku liczba Żydów w poszczególnych państwach wynosiła (wielkości przybliżone):
Stany Zjednoczone: 5,7 mln[2] (w 2007 ponad połowa nie należała do żadnej wspólnoty religijnej[1])
W latach 1945–1948 wbrytyjskiej wówczas Palestynie doszło do wojny domowej między Żydami z jednej a Brytyjczykami iArabami z drugiej strony. Po wycofaniu się Brytyjczyków (wymuszonym między innymi przezterroryzm bojówek żydowskich) i utworzeniu państwaIzrael walka przekształciła się w regularną wojnę między armią izraelską i armiami arabskich państw ościennych. Wojna ta zakończyła się izraelskim zwycięstwem i ukształtowaniem państwa Izrael w granicach, którespołeczność międzynarodowa uznaje do dzisiaj. Po 1967 pod kontrolą Izraela znalazły się teżJerozolima Wschodnia,Zachodni Brzeg iStrefa Gazy.
Obecnie Izrael zamieszkuje ponad 5,5 mln Żydów spośród żyjących na świecie około 17 mln. Wielu Żydów mieszkających w Izraelu czy USA nie ma według prawa tego kraju oficjalnego statusu Żyda.
↑„Mały słownik antropologiczny”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976.
↑Bruce David Baum: The rise and fall of the Caucasian race: a political history of racial identity. New York: New York University Press, 2006, s. 235. [dostęp 2011-02-22]. Cytat:The history of the „Caucasian race” category indicates that the „race” concept and racial categories have always been integral to, and even generative of, social practices of exploitation, exclusion, and oppresion.. (ang.).
