IV w. – rzekaGotów„de internis eius partibus Alba, Guthalus, Viscla amnes latissimi praecipitant in oceanum” na zachód od Wisły;Gajusz Juliusz Solinus,
X w. –„ab ipsa Craccoa usque ad flumenOddere recte in locum, qui dicitur Alemure, et ab ipsa Alemura usque in terram Milze recte intra Oddere” (od tego Krakowa aż do rzeki Odry, prosto do miejsca, które nazywa się Alemure, a od tej Alemury aż do ziemiMilczan i od granicy Milczan prosto do Odry,Dagome iudex, 991),
Pierwszym, który zauważył korelację nazwy rzekiŚlęzy ze Śląskiem, był niemiecki humanistaKonrad Celtis[2], pisze on, żeOdra (czyli starożytna Suevus) przybiera dopływ rzeki Slesus, od której pochodzi nazwa ziemi śląskiej –Hic Odera (a priscis qui nomina Suevus habebat) Nascitur et Codani praecipitatur aquis Suevus, qui Slesum socium sibi convocat amnem Aquo nunc nomen Ślesin terra gerit[3]. Do interpretacji Celtisa nawiązał polski filologJerzy Samuel Bandtkie, działający we Wrocławiu na przełomie XVIII/XIX wieku. Uważał on, iż od nazwy rzeki Ślęza przyjęli swoją nazwę słowiańscyŚlężanie (Sleenzane u tzw.Geografa Bawarskiego z ok. 845 r.), ale także nazwa góryŚlęży i rozciągającej się przy niej krainy.
Według polskich slawistów,M. Rudnickiego iS. Rosponda, nazwa Ślęża lub Ślęż ma zaś ścisły związek ze słowiańskim słowem „ślęg” względnie „śląg”, oznaczającym wilgoć, mokrość[4]. Z tych też zapewne pradawnych czasów pochodzą nazwy jezior, rzek i osad. Wjęzyku staropolskim mawiano na tę dzielnicę Szląsk. Nazwa w tej formie pozostała do dzisiaj wkaszubszczyźnie.
Śląski badaczIgnaz Imsieg (XIX w.) uważał, że nazwy góry, rzeki (i regionu) mają związek z nazwą plemieniaSilingów[5][6]. Stanowisko to zostało powszechnie zaakceptowane w kręgach naukowych, zarówno niemieckich, jak i słowiańskich (polskich, czeskich etc.), po czym praktycznie obowiązywało aż do czasów międzywojennych, a zyskiwało uznanie w Europie Zachodniej jeszcze w trzeciej ćwierci XX wieku.
Na przełomie XX/XXI wieku niektórzy polscy i niemieccy językoznawcy powracają do tezy o pochodzeniu nazwy Śląsk od toponimu Ślęza, który kwalifikują – albo jako prastarą nazwę indoeuropejską[7] – albo jako staroeuropejską, gdzie rdzeń sil– pierwotnie był określeniem „morza, jeziora, spokojnej wody”, natomiast sufiks –ing w wyniku przekształceń nazw w językach wschodniej Europy dał końcówkę –ęza[8]. Nazwa Śląsk nie ma zatem ani germańskiego, ani słowiańskiego rodowodu, ponieważ nazwa rzeki Ślęzy należy do staroeuropejskiej hydronimii. Z kolei nazwa Ślęża miała zostać przejęta do języków indoeuropejskich od wcześniejszych mieszkańców tego regionu Europy[9].
W XI i XII wieku ziemie obecnego Dolnego i Górnego Śląska wchodziły do prowincji stanowiącej część państwa pierwszych Piastów. Prowincja ta była wtedy nazywana:provincia Wratislawiensi,regio Wratislawiensi, a takżeducatus Wratislawiensi[10]. Od początku XIII wieku książęta tych ziem tytułowali siędux Slesie, np.Bolezlaus dux Zle, pieczęć Henryka I Brodatego,Henrici Ducis Zlesi (1217–1238)[11].
Śląsk i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych.Historyczne granice Śląska z podziałem naDolny Śląsk (kolor zielony) iGórny Śląsk (kolor żółty).
W niemieckiej tradycji graniceprowincji Śląsk utrwaliły się jako tradycyjne granice Śląska, zaliczając do Śląska m.in. tereny położone na zachód odKwisy, natomiast w polskiej tradycji na zachodzie granicą Śląska jest właśnie rzekaKwisa. Różnice te przyczyniają się do sporów co do północno-zachodniej granicy Śląska[16]. Problematyczna jest również południowa granica Dolnego Śląska, biegnąca w dużej mierze szczytamiSudetów – według niektórych opiniiziemia kłodzka nie jest częścią Śląska, lecz osobną krainą historyczną[17].
Termin Górny Śląsk[18] pojawił się w historii dopiero w XV w. podobnie jak rozróżnienie na Opolszczyznę (nazwa „Opolszczyzna” pojawiła się dopiero w XX wieku, wcześniej było toksięstwo opolsko-raciborskie) i Śląsk, które znikło w połowie XV w., kiedy tą drugą nazwą określano już cały obszar historycznego Śląska[19]. Nazwa „Śląsk Opolski” pojawiła się w latach międzywojennych na oznaczenieetnicznie polskiego regionu kulturowego i językowego, leżącego w granicachrejencji opolskiej (Regierung Oppeln)[20].
Zachodnia granica pruskiej prowincji Śląsk (obecnie w Niemczech).
W granicach Niemiec znajduje się tzw.Śląskie Łużyce Górne (niem.Schlesische Oberlausitz), obecnie część landuSaksonii[21]. Historycznie są to obszary Łużyc, od pruskiej reformy administracyjnej z 1815 roku należące doprowincji śląskiej. Obecnie w Niemczech wciąż utożsamiane są ze Śląskiem, o czym świadczą między innymi istniejące na tych terenach nazwy jednostek administracyjnych np.Niederschlesischer Oberlausitzkreis (zlikwidowany w 2008), obiekty i imprezy kulturalne np.Muzeum Śląskie,Schlesischer Tippelmarkt,Schlesisches Musikfest (Śląski festyn muzyczny); śląskie media np.Niederschlesischer Kurier (Kurier Dolnośląski), istnienie wspólnejBerlińsko-Brandenbursko-Śląsko-Górnołużyckiej metropolii kościelnej (po niemiecku:Evangelische Kirche Berlin-Brandenburg-schlesische Oberlausitz), a takżeVereinigung katholischer Edelleute Schlesiens, jak również istniejące tu śląskie organizacje np.Młodzież Śląska. Ponadto w konstytucji Saksonii znajduje się zapis dotyczący dolnośląskiej flagi i herbu[22][23][24].Görlitz jest uznawane za największe śląskie miasto w obecnych Niemczech[22].
Obecny podział Śląska ukształtował się w wyniku trzech habsbursko-pruskichwojen śląskich w XVIII wieku (granica południowa) oraz wojen dwudziestowiecznych: II wojny światowej ipolsko-czeskiego konfliktu oŚląsk Cieszyński (granica południowo-wschodnia).
Pierwszym znanym z imienia ludem zamieszkującym Śląsk byliCeltowie, którzy na początku IV wieku p.n.e. przybyli z obszaru Bohemii (Boiohaemum) przezKotlinę Kłodzką iPrzełęcz Kłodzką, a w 2. połowie IV wieku p.n.e., przedostawszy się przezBramę Morawską, zasiedliliPłaskowyż Głubczycki. Zdaniem Janiny Rosen-Przeworskiej, podobieństwo do znalezisk z obszaru Czech pozwala przypuszczać, że ziemie śląskie zasiedlili Celtowie z plemieniaBojów[28].
Szereg autorów starożytnych (Strabon, Pliniusz, Tacyt, Ptolemeusz, Kasjusz Dion) wspomina ludLugiów, umieszczając go w I–II w. n.e. na obszarze dzisiejszej Polski środkowej i południowej. WedługHenryka Łowmiańskiego spośród plemion lugijskich wymienionych przez Tacyta, Helizjowie (Helisii) mieli zamieszkiwać na północ od środkowej Odry, koło Kalisza, zaś Manimowie (Manimi) na Opolszczyźnie, a Naharwalowie (Naharvali) wokół góry Ślęży[29].
Strabon wymienia (Geographica hypomnemata, ok. 21 n.e.) państwo królaMarboda (zlatynizowany celtycki Maroboduus – „Wielki Kruk”, ok. 30 p.n.e. – 37 n.e.), władcy germańskichMarkomanów, którego centrum po usunięciu celtyckich Bojów znajdowało się wKotlinie Czeskiej (stołeczneoppidum wMarobudum, prawdopodobnie Hradiště u Stradonic), zaś granice sięgały odDunaju po górną i środkową Odrę (Śląsk) oraz dolnąŁabę. Maroboduus–Wielki Kruk, wykształcony w Rzymie i możliwe, że posiadający rzymskie obywatelstwo[30], jest pierwszym znanym z imienia władcą Śląska.
Ostatecznie ludy związku lugijskiego, o zróżnicowanym składzie etnicznym (celtycko-wenetyjsko-iliryjsko-germańskim), weszły w skład grupy wandalsko-lugijskiej, a następnie – związku wandalskiego. Naciskani przezGotów z północy,Wandalowie kontynuowali wędrówkę z regionu Pomorza w kierunku południowym i południowo-zachodnim. W I – IV w. zajmowali tereny nad górną Odrą i Dunajem[31].
Na południu Śląska, na terenie dzisiejszegoPrudnika, ludnośćprasłowiańska utrzymywała kontakty handlowe zRzymem, co dokumentują znalezione w Prudniku rzymskie monety datowane na lata 700 p.n.e. – 1250 n.e.[32]
Zdaniem części historyków i archeologów plemiona Wandalów–Silingów (Vandali cognomine Silingi) zajęły tereny Śląska. Kasjusz Dion nazwałSudety „Górami Wandalskimi”.
Według zwolenników hipotezy o podporządkowaniu Śląska państwu wielkomorawskiemu ekspansja morawska odbyła się najprawdopodobniej w dwóch etapach. W pierwszym, rozpoczętym po 875 roku, oddziały księcia morawskiegoŚwiętopełka I przezBramę Morawską wtargnęły do Małopolski i na Górny Śląsk, zajmując tereny aż doPrzesieki Śląskiej. Ich obecność mają potwierdzać znaleziska na obszarach plemiennych Gołężyców i Głupich Głów (Głubczyców), a wśród źródeł pisanych pośrednioŻywot św. Metodego. Według tej hipotezy w drugim etapie, po 885 roku, poprzezKotlinę Kłodzką zajęto Dolny Śląsk, południową Wielkopolskę oraz ziemieSerbów łużyckich. Mają to potwierdzać wielkomorawskie zabytki archeologiczne odnalezione na terenach Ślężan (m.in. krzyżyk morawski naOstrowie Tumskim we Wrocławiu) i Dziadoszan oraz bezimiennego plemienia nadObrą na pograniczu śląsko-wielkopolskim[36].Natomiast część historyków uważa, że podporządkowanie Śląska państwu wielkomorawskiemu jest niepotwierdzone[37]. Twierdzą oni, że te przesłanki są zbyt słabe i uważają, że państwo wielkomorawskie nie sprawowało kontroli politycznej nad Śląskiem i miało jedynie na niego wpływ kulturowyObecna wiedza archeologiczna pozwala jedynie stwierdzić, że Śląsk niewątpliwie znajdował się w strefie oddziaływania kręgu kultury wielkomorawskiej, czego nie można jednak utożsamiać z zasięgiem trwałej kontroli politycznej. Ani bowiem rozprzestrzenianie się charakterystycznych wyrobów, ani rozprzestrzenienie się koncepcji fortyfikacyjnych w żadnym stopniu nie dowodzą pojawienia się w sudeckiej części Śląska drużyny wielkomorawskiej[38][39][40]. Podobniena terenach górnośląskich (…) nie dostrzega się znaczących elementów, jednoznacznie wskazujących na jakikolwiek stopień zależności od państwa wielkomorawskiego[41]. Być może w latach 80. IX w. z Wielkich Moraw niejakiOslaw został posłany przez abpMetodego z misją chrześcijańską w obrządku słowiańskim na Śląsk[42].
Spory budzi także to czy Śląsk znajdował się w X w. pod zwierzchnictwem czeskim, choć większość historyków, m.in. prof.Norman Davies, prof.Gerard Labuda, prof.Arno Herzig, prof.Rościsław Żerelik, prof.Rudolf Žáček, uważa, że Śląsk podlegał Czechom co najmniej od lat 40. do 90. X wieku. Zwracają oni uwagę, że po rozpadziePaństwa wielkomorawskiego w 907 roku, nastąpiło zajęcie Dolnego Śląska[43] i założenie Wrocławia (Vratislavia) przez czeskiego księciaWratysława I (915–921) z dynastiiPrzemyślidów. Najstarsze znalezisko pochodzenia czeskiego we Wrocławiu – monety z napisemVratsao, datowane są na okres panowania księciaBolesława I Okrutnego (929–972)[44][45]. Istnieją także opinie historyków takich jak prof.Przemysław Urbańczyk, że Śląsk nie znajdował się pod zwierzchnictwem czeskim, ponieważ jedynym tego potwierdzeniem jest wzmianka czeskiego kronikarza Kosmasa żyjącego 100 lat po tym fakcie, a i inne źródła pisane nie wskazują jednoznacznie aby taka podległość istniała[46].Sławomir Moździoch twierdzi, żeczeskie wpływy na Śląsku w świetle wymowy wszystkich źródeł archeologicznych należy uznać za co najmniej wątpliwe[47][48].
Badaniadendrochronologiczne dowodzą, że jednocześnie w krótkim czasie ok. 983 roku powstały grody weWrocławiu[49],Głogowie iOpolu, w formie tzw. grodów piastowskich[50]. W źródłach pisanych Śląsk dopiero w 990 r. został wzmiankowany jako wchodzący w składpaństwa Mieszka I[51]. Wejście Śląska w skład państwaPolan potwierdza także dokumentDagome iudex z ok. 991 r. Utworzone w czasiezjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku, podporządkowane metropolii w Gnieźnie,biskupstwo wrocławskie objęło swym zasięgiem cały obszar Śląska. Pierwszym rzymskokatolickim biskupem wrocławskim został bpJan (Johannes Wrotizlaensis episcopus).Kasztelanię bytomską (z Siewierzem) ioświęcimską pierwotnie należącą doMałopolski, przyłączono do Śląska w XII w., ale w granicachdiecezji krakowskiej pozostawiono do końca XVIII w.
W 1010 r. niemiecki królHenryk II Święty spustoszył terytorium śląskichDziadoszan, a w 1010 i 1017 roku ponownie najechał Śląsk. W latach 1034–1038 miała miejsce na Śląsku reakcja pogańska[52][53]. Inne źródło podaje, żereakcja pogańska na Śląsku miała miejsce w latach 1031–1032, kiedy zburzona została katedra wrocławska i budowano świątynię pogańską na zburzonym wale grodu Mieszkowego[54]. W 1038 albo 1039 r. czeski książęBrzetysław I spustoszył Śląsk, przyłączając do Czech ziemie po lewej stronie Odry.Opawa,Karniów iGłubczyce przeszły zdiecezji wrocławskiej dodiecezji ołomunieckiej[55].
KsiążęKazimierz I Odnowiciel w 1046 r. reaktywował biskupstwo wrocławskie, a w 1050 r. zajął zbrojnie Śląsk. W wyniku zjazdu wKwedlinburgu w 1054 r., książę Kazimierz Odnowiciel uzyskał uznanie swojej władzy na Śląsku (pozaOpawszczyzną), w zamian za cenę rocznego trybutu 500grzywien srebra i 30 grzywien złota na rzecz Czech. W 1069 r. królBolesław II Szczodry zaprzestał płacenia trybutu, próbując też jednocześnie odzyskać Opawszczyznę. Od roku 1080ziemia kłodzka jako posagJudyty, żonyWładysława I Hermana przechodzi pod jego rządy. Walki o władzę w Czechach, Herman przestaje płacić trybut ze Śląska[56]. W roku 1093 miał miejsce odwetowy najazd czeskiego księciaBrzetysława II na lewobrzeżny Śląsk, w wyniku którego został spustoszony teren od Ryczyny poGłogów[56]. Po najeździe, Władysław Herman ponownie zaczął płacić trybut ze Śląska na rzecz Czech, Śląsk zostaje wydzielony z państwa polskiego jako dzielnica najstarszego syna Hermana,Zbigniewa. Ziemia kłodzka wraca pod zwierzchnictwo czeskie jako lenno rządzone przez młodszego syna Hermana, późniejszegoBolesława Krzywoustego[56]. W 1096 r. Brzetysław II najeżdża Śląsk, wspomagając Hermana w walce przeciw zbuntowanemu Zbigniewowi, dochodzi do zniszczeniaBarda[56]. Bolesław obejmuje cały Śląsk[56].
Od 1100 r. pełną kontrolę nad Śląskiem przejmuje książę Bolesław Krzywousty. W latach 1103 i 1106 miały miejsce czeskie najazdy na Górny Śląsk. W roku 1109, miał miejsce najazd cesarza niemieckiegoHenryka V na Polskę iBitwa o Głogów orazBitwa na Psim Polu. Konflikt zakończył w 1115 r. układ pokojowy nad Nysą pomiędzy księciem Bolesławem Krzywoustym i księciem czeskimWładysławem I. Okres pokoju został przerwany w latach 1132–1134, gdy miały miejsce trzy czeskie najazdy na Śląsk. W 1137pokój kłodzki między Krzywoustym i czeskim księciemSobiesławem I zostawiał przy Polsce cały Śląsk, z wyjątkiemziemi opawskiej i karniowskiej orazkłodzkiej, co zwiastowało utrwalony w przyszłych wiekach podział polityczny.
Jego rządy zakończyła w 1146 roku ucieczka po przegranych walkach z młodszymi braćmi doŚwiętego Cesarstwa Rzymskiego, gdzie prosił swojego szwagraKonrada III o pomoc w odzyskaniu władzy. Tymczasem zwycięscy juniorzy podzieli kraj na nowo, Śląsk zająłBolesław IV Kędzierzawy. Po zbrojnych interwencjach Konrada w 1146 i jego następcy, cesarzaFryderyka I Barbarossy w 1157, Kędzierzawy obiecał wprawdzie zwrot Śląska, zwlekał z tym jednak do 1163 roku, dopiero wtedy powrócili spadkobiercy wygnańca, Bolesław, Mieszko i Konrad. Władzę nad Śląskiem przejął najstarszy z nichBolesław I Wysoki, Kędzierzawy zachował jednak swe wpływy w głównych miastach. W 1172 r. juniorzy (Mieszko i Konrad) i syn Wysokiego,Jarosław upomnieli się o swoją część dziedzictwa, wywołując wojnę domową, w wyniku którejMieszko otrzymał wschodni kraniec (z Raciborzem i Cieszynem), a Jarosław część środkową (z Opolem). Zapewne w 1178Konrad Laskonogi zdynastii Piastów otrzymał odKazimierza Sprawiedliwego marchię głogowską. Było to księstwo niesamodzielne[57]. Po śmierci Konrada Laskonogiego rządzone przez niego tereny wróciły pod władzęBolesława Wysokiego.
W 1178 książę krakowskiKazimierz II Sprawiedliwy przekazał księciu opolskiemu Mieszkowi terytoriamałopolskie:kasztelanię bytomską, siewierską i Chrzanów orazkasztelanię oświęcimską. Pierwotna granica śląsko-małopolska leżąca na dziale wodnym Odry i Wisły została przesunięta na wschód i od tego czasu datuje się przynależność Bytomia do Śląska, choć przez dłuższy czas ziemie te pozostały w kościelnej administracji podległej biskupstwu krakowskiemu[58].
W 1201 roku zmarli Jarosław, którego dziedzinę przejął zbrojnie Mieszko dając początekksięstwu opolskiemu[59], i Bolesław I Wysoki, po którym władzę w księstwie śląskim przejąłHenryk I Brodaty. Rządy Henryków, to na Śląsku okres wzmożonegoosadnictwa niemieckiego i związanego z nim gwałtownego wzrostu liczby ludności, powstawania miast i wiosek na prawie niemieckim (najczęściejmagdeburskim)[60], i wzrostu gospodarczego. Kres planom Henryków położył najazdmongołów, związane z nim wyludnienie znacznych części Śląska, jak również śmierć Henryka II wbitwie pod Legnicą. Ostatnim Piastem śląskim, który zjednoczył ziemie śląskie byłHenryk IV Probus[61].
Od 1249 r. księstwo śląskie uległo silnemu rozdrobnieniu, a od 1281/1282 ten sam los spotkał księstwo opolskie. W szczytowym okresie istniało na ziemi śląskiej kilkanaście rywalizujących księstw piastowskich (dokł.Piastów Śląskich). Od końca XIII wieku stały się one przedmiotem sporów między królem CzechJanem Luksemburskim iWładysławem I Łokietkiem. W trakcie wojny Łokietka z Brandenburgią, Jan Luksemburski po uchwaleniu podatków na wojnę przez szlachtę czeską wyruszył ze swoją armią w kierunku Polski. Jeszcze przed przekroczeniemBramy Morawskiej doOpawy zjechali śląscy książęta:Bolesław niemodliński,Leszek raciborski,Kazimierz cieszyński,Władysław kozielsko-bytomski i złożyli hołd Janowi Luksemburskiemu. Następnie w Bytomiu hołd złożył muJan oświęcimski, a we WrocławiuBolesław opolski iHenryk VI wrocławski. W 1329 roku hołd złożyli muJan ścinawski,Bolesław brzesko-legnicki,Konrad oleśnicki iHenryk żagański[62]. W latach 1327–1336 większośćksięstw śląskich złożyło hołd Janowi Luksemburskiemu. Hołdy przekształciły większość księstw dzielnicowych w księstwa lenne. W niedalekiej przyszłości powstały także księstwa dziedziczne, czyli takie którymi bezpośrednio władał król czeski. Pierwszymi księstwami dziedzicznymi były głogowskie od 1331, wrocławskie od 1335 oraz świdnicko-jaworskie od 1368[63]. W 1337 r. Jan Luksemburski odkupiłziemię prudnicką od Albrechta z Fulštejnu i przekazał ją wraz zPrudnikiem księciu niemodlińskiemuBolesławowi Pierworodnemu[64]. 9 lutego 1339 roku w tzw. akcie krakowskim król Kazimierz Wielki zrzekł się na rzecz Luksemburgów swoich praw i roszczeń do śląskich księstw lennych Królestwa Czeskiego wymienionych wpreliminariach z Trenczyna[65]. Jedynie kilka księstw śląskich: (księstwo jaworskie,księstwo świdnickie orazksięstwo ziębickie) pozostało po 1339 r. w rękach niezależnychPiastów śląskich, których władcy wspierali politykę króla Polski[66].
W 1344 roku rozpoczęła się wojna pomiędzy księciem Bolkiem świdnickim i królem Czech Janem Luksemburczykiem, w trakcie której Czesi zajęli na krótko Kamienną Górę[67]. Wkrótce doszło również dowojny polsko-czeskiej o Śląsk. Działania wojenne toczyły się naGórnym Śląsku i wMałopolsce. W czerwcu 1345 roku, wspierany posiłkami węgierskimi i litewskimi,Kazimierz III Wielki spustoszył w odwecie księstwo opawskie (w jego skład wchodziło dawne księstwo raciborskie) i bezskutecznie oblegałŻory. 29 czerwca 1345 król czeskiJan Luksemburski, zebrawszy dużą i dobrze uzbrojoną armię, przybył z odsieczą i stanął obozem „podWodzisławiem”[68][69]. Jednak Kazimierz bitwy nie przyjął i zaczął się wycofywać w kierunkuKrakowa.
7 kwietnia 1348 rokuKarol IV Luksemburski dokonał formalnej inkorporacji Śląska doŚwiętego Cesarstwa Rzymskiego[70], pomimo faktycznej jeszcze wtedy niezależności księstwa świdnicko-jaworskiego. Monarcha proklamował również wówczasKoronę Królestwa Czech (Coronae Regni Bohemiae). W odpowiedzi na akt inkorporacji król Polski ponownie wkroczył do księstwa wrocławskiego[71]. Konflikt zażegnano wPokoju w Namysłowie. W 1360 Karol IV przyrzekł Kazimierzowi Wielkiemu nie podejmowanie starań o zmianę przynależności metropolitalnej biskupstwa wrocławskiego (Śląsk pozostał w kościelnym związku z Polską imetropolią gnieźnieńską do 1821 roku)[72]. Król PolskiLudwik Węgierski na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 zrzekł się praw do Śląska, co było związane z podpisaniem pokoju z Czechami. Od tej pory znika formalna zależność ziem śląskich od Rzeczypospolitej.
W 1392 roku wraz ze śmiercią Agnieszki, wdowy poBolku II, księciu świdnicko-jaworskim, ostatnie niezależne księstwo śląskie stało się księstwem dziedzicznym czeskich Luksemburgów. W roku 1404Wacław IV Luksemburski obiecał zwrócić ŚląskWładysławowi Jagielle w zamian za pomoc wojskową przeciwZygmuntowi Luksemburskiemu, ten jednak propozycji nie przyjął z powodu sprzeciwu panów polskich[73].
Mimo politycznej przynależności do Korony Czeskiej zachowała się tradycja przynależności Śląska do Regnum Poloniae, czego wyrazicielem stał się w sto lat później Jan Długosz w znanym zdaniu: „Spośród narodów graniczących z Królestwem Polskim nie ma bardziej zawistnego i wrogiego Polakom, niż Ślązacy, którzy boleją, iż Królestwo Polskie cieszy się powodzeniem i jak odszczepieńcy i gorzej niż obcy patrzą niechętnie na pomyślny rozwój własnego narodu i języka”[74][75].
Pierwsza mapa Śląska,Martina Helwiga z 1561 r. (orientacja południowa)
W XV wieku, w wyniku wykupu i inkorporacji, kilka małych księstw na granicy zMałopolską zostało odłączonych od Śląska i z czasem włączonych do Królestwa Polskiego (oświęcimskie (1457) izatorskie (1494)[58]),siewierskie zaś w 1443 stało się udzielnym księstwem, którego władcami byli biskupi krakowscy[76]. Z dawnych kasztelanii małopolskich przy Śląsku pozostałoksięstwo bytomskie. Granica śląsko-małopolska z 1494 roku utrzymała się do rozbiorów Polski, a później była granicą Prus/Niemiec i Rosji do 1914 roku.
W XV w. dzielnica mocno ucierpiała w wyniku najazdówhusytów, którzy zdobyli większość zamków i miast. Śląsk, podobnie jak Łużyce i część Moraw, popierał katolickiego władcę Czech – Zygmunta Luksemburskiego (jako król czeski 1420–1437), późniejszego cesarza, potem jego następców, królów Albrechta i Władysława Pogrobowca, obu z dynastii habsburskiej.
W 1469 roku Śląsk opanował wybrany królem Czech przez część katolickiej szlachtyMaciej Korwin, król Węgier. Na mocy pokoju ołomunieckiego z 1478 roku zarównoWładysław II Jagiellończyk, jak i jego konkurent Maciej Korwin mieli prawo do używanie tytułu króla czeskiego. Maciej Korwin dążył do centralizacji władzy, a rządy sprawował przez nadstarostów:Stefana Zápolyę i Jerzego von Steina, którzy piastowali także urząd starosty księstwa świdnicko-jaworskiego[77]. W tym czasieKrosno Odrzańskie zostało zajęte przezBrandenburgię. Po śmierci Korwina w 1490 roku biskup wrocławski oraz książęta śląscy wyrazili zgodę na uznanie swoim panem Władysława Jagiellończyka.
Od początków XVI w. datują się dzieje reformacji na Śląsku, która odniosła spory sukces wypierając katolicyzm. Doprowadziło to do pojawienia się sporów konfesyjnych pomiędzy będącym ostoją katolicyzmu panującym domem Habsburgów a ludnością prowincji. Szczególnie silnie Śląsk ucierpiał w czasiewojny trzydziestoletniej, łupiony zarówno przez wojska cesarskie, jak i protestanckie i szwedzkie[79]. ArmiaAlbrechta von Wallensteina spustoszyła i spaliła wiele śląskich miast i wsi, m.in. Prudnik,Głogówek, Żory, Pszczynę, Bytom,Rybnik,Koźle iStrzelce Opolskie[80].
„Pieśni Ludu Polskiego na Górnym Śląsku” autorstwaJuliusza Rogera wydane weWrocławiu w 1863 roku.
Przez wieki Śląsk zachował wieloetniczny charakter. Jeszcze na początku XVI wieku pierwszy śląski geograf, wrocławski kronikarzBartłomiej Stein (Stenus), w dziele zatytułowanymDescriptio Totius Silesiae pisał: „Ziemię tę zamieszkują dwa narody, różniące się tak zwyczajami, jak i [zajmowanym] miejscem: żyźniejszą, która rozciąga się na południe i zachód, zajmują Niemcy, bardziej zalesioną, o gorszych glebach i nieprzyjazną trzymają Polacy.”[81]. Tradycja ta przetrwała i pomimo postępującej germanizacji część Śląska na północ od Odry, dawniej zamieszkana w większości przez Polaków, zwana była „die Polnische Seite”[82][83].
W wyniku trzechwojen śląskich (w latach 1740–1763) większa część Śląska wraz zziemią kłodzką stała się własnościąKrólestwa Prus, tracąc jednocześnie własnąautonomię. Wojny śląskie przyniosły też ogromne straty wśród ludności Śląska, szacowane na około 20% mieszkańców[84]. W granicach Korony Czeskiej pozostała jedynie skrajna południowo-wschodnia część regionu –Śląsk Austriacki. Od tego czasu dotychczasowa struktura etniczna części Górnego Śląska, która znalazła się w granicach państwa Hohenzollernów, i jego polski charakter uległ zmianie. Ma to związek z celową politykągermanizacyjną Prus[79].
Po przywróceniu samorządności i w wyniku otwarcia na wielki rynek Niemiec doszło do szybkiego rozwoju ekonomicznego i przemysłowego prowincji. Pierwsza liniakolejowa powstała w 1842 roku między Wrocławiem iOławą. NaGórnym Śląsku silnie rozwinęło się górnictwo węgla kamiennego i związane z nim hutnictwo. W 1844 roku na Dolnym Śląsku wybuchłopowstanie tkaczy śląskich, które zostało krwawo stłumione przez pruską armię.
Wraz zWiosną Ludów na sile przybrał polski ruch narodowy. Polscy chłopi szczególnie z Wrocławia, Bytomia, okolic Jawora, Brzegu, Bolkowa i Opola wystąpili przeciwko niemieckim obszarnikom, żądając zniesieniapańszczyzny[86]. Polacy z Prudnika i jego okolic posyłali swoje dzieci poza Śląsk, na byłe terytoriumKrólestwa Polskiego, aby w spokoju mogły uczyć się języka polskiego[87].
W wyniku ustaleńtraktatu wersalskiego do Polski przyłączono bez plebiscytu skrawki Dolnego Śląska z powiatówGóra,Syców iNamysłów. Z kolei na Górnym Śląsku doszło do trzechpowstań śląskich (w 1919, 1920 oraz 1921) iplebiscytu, przeprowadzonego w warunkach dających przewagę Niemcom[88], w dniu 20 marca 1921. Wyniki plebiscytu były dla Polaków niekorzystne, jednak Rada Ambasadorów (na skutek decyzji o podziale Górnego Śląska z października 1921) pod wpływem III powstania śląskiego, wytyczyła ostatecznie granicę korzystniejszą dla Polski. W wyniku podziału, pomiędzy czerwcem a lipcem 1922, ok. 1/3 terytorium Górnego Śląska została przyłączona do odrodzonej Polski, po stronie niemieckiej pozostało jednak 530 tys. Polaków[88] (1935 r.) i to pomimo masowych, dobrowolnych przemieszczeń ludności, w ramach których do Polski wyemigrowało 100 tys. Ślązaków, a do Niemiec ok. 220 tys. Ślązaków[89]. Polska przejęła 29% obszaru objętego plebiscytem, z 46% zamieszkującej ludności (ok. 996 tys. ludzi, w tym 250 tys. Niemców)[88]. Ukonstytuowało się takżewojewództwo śląskie, które otrzymało autonomię. Niewielki fragment pruskiego Górnego Śląska został przyłączony doCzechosłowacji (kraik hulczyński).
Latem 1920 podczas ofensywyTuchaczewskiego naWarszawę, minister spraw zagranicznychEdward Benesz wymusił podział Śląska Cieszyńskiego (wzdłuż linii rzekiOlzy) oraz spornych terenówSpisza iOrawy. Polski rząd uznał aneksję Zaolzia przez Czechosłowację ze względu na pogarszającą się sytuację na fronciewojny polsko-bolszewickiej pod warunkiem przepuszczania przez Czechosłowację transportów z bronią dla Wojska Polskiego.
21 września 1938 Polska zażądała oddania zamieszkanej przez Polaków części Zaolzia (terminultimatum: 30 września). Rząd czechosłowacki ugiął się przed ultimatum 1 października, oddziały polskie wkroczyły na Zaolzie następnego dnia. Pozostała część czeskiego Śląska została przyłączona (jak częśćKraju Sudetów) doIII Rzeszy.
Po niemieckiej napaści na Polskę w 1939 roku, cały Śląsk znalazł się pod władzą niemiecką. Dotychczas polską część Górnego Śląska przyłączono doprowincji Górny Śląsk, jakorejencję katowicką. Niemieckie władze okupacyjne rozpoczęły politykę terroru i represji w stosunku do Polaków[90]. Równolegle przeprowadzano wysiedlenia ludności polskiej z obszaruGórnego Śląska[91].
8 października 1939dekretem Adolfa Hitlera obszar Górnego Śląska został wcielony do Rzeszy. W wyniku dalszych działań, od marca 1941 90% mieszkańców rejencji katowickiej wpisano na niemiecką listę narodowościowąDVL (niem.Deutsche Volksliste), a ok. 40 000 wcielono przymusowo doWehrmachtu.Volkslista (DVL) kategoryzowała osoby na nią wpisane do odpowiedniej grupy (według pochodzenia i stosunku do państwa niemieckiego). Grupę I stanowili Niemcy aktywni politycznie, natomiast IV i ostatnią, Polacy. Polacy nie wpisani na DVL nie mogli zostać obywatelami Rzeszy. Od lutego 1942 niewpisanie się na listę mogło skutkować wysłaniem doobozu koncentracyjnego, zaś od końca 1944 praktycznie śmierć[92]. W zaistniałej sytuacji wyrzeczenie się własnejnarodowości mogło uratować życie, choć mogło być postrzegane jako zdrada. Dlatego biskup katowickiStanisław Adamski za zgodąStolicy Apostolskiej, nakłaniał wiernych do deklarowania narodowości niemieckiej, aby utrudnić wrogowi zamiar wyniszczenia narodu polskiego[92].
Masowy terror niemiecki na Górnym Śląsku wywołał w efekcie zwiększoną aktywność polskiego ruchu oporu, m.in. działała tuOrganizacja Orła Białego, powiązana zZWZ-AK.
Po zakończeniu II wojny światowej prawie cały niemiecki Śląsk (wraz z Pomorzem Zachodnim, częścią Brandenburgii i Prus Wschodnich) przekazany został Polsce na mocy decyzji tzw.wielkiej trójki w zarząd. Pozostałe przy Niemczech fragmenty Prowincji Śląskiej włączono doBrandenburgii iSaksonii. Zamieszkała tu dotąd ludność niemiecka, a gdzieniegdzie czeska, została decyzjąSojuszniczej Rady Kontroli z 20 listopada 1945 przymusowo wysiedlona. Jej miejsce zajęli przesiedleńcy zza nowej granicy na wschodzie, zKresów Wschodnich, głównie zWołynia, wschodniejGalicji iWileńszczyzny oraz mieszkańców Polski środkowej[88]. Na obszarze Śląska do końca 1945 r. znalazło się ponad 430 tys. wysiedlonych z Kresów Wschodnich oraz ponad 700 tys. osadników z centralnej Polski, jednocześnie od czerwca do końca 1945 r. wysiedlono ok. 500 tys. osób narodowości niemieckiej z terenów przy nowej granicy polsko-niemieckiej. Według spisu ludności z 14 lutego 1946 r. na 4,775 mln ludzi na Śląsku (w tym 1,62 mln na przedwojennym polskim Śląsku) żyło 1,40 mln Niemców (w tym 0,02 mln na terenach należących do Polski przed wojną). Po konferencji poczdamskiej zaczęto przesiedlenia na większą skalę[89]. Ogółem do stycznia 1947 napłynęło na teren Dolnego i Górnego Śląska 2 630 000 osób[88] z terenów wschodnich. Jedynie na Górnym Śląsku pozostała część miejscowej ludności, tzw.autochtonów.Armia Czerwona przekazywała stopniowo od 1945 roku miejscowości i obrabowane zakłady, czasem jednak także zabierała, np.Świętoszów z poligonem.
W efekcie weryfikacji narodowościowej na Śląsku poświadczenie polskości wydano 0,87 mln osób (0,85 mln na Górnym Śląsku i 0,02 mln na Dolnym Śląsku). Po jej zakończeniu pozwolono w Polsce pozostać tylko tym Niemcom (z rodzinami), którzy uznani zostali za niezbędnych dla gospodarki. W 1950 r. mniejszość niemiecka na Śląsku liczyła 0,08 mln osób spośród 3,01 mln mieszkańców, a jej główne skupiska znajdowały się w Wałbrzychu i Jeleniej Górze. Po odwilży październikowej większość Niemców wyjechała do RFN[89].
Część Dolnego i Górnego Śląska oraz Śląska Cieszyńskiego stała się przyczynąkonfliktu granicznego między Polską i Czechosłowacją – rząd w Pradze wysunął roszczenia m.in. do ziemi kłodzkiej i raciborskiej, z kolei Warszawa chciała utrzymać granicę z 1939 naŚląsku Cieszyńskim. Ostatecznie, m.in. w wyniku nacisku Związku Radzieckiego, utrzymana została granica sprzed 1938 (polsko-czechosłowacka i dawna granica niemiecko-czechosłowacka).
Tuż po wojnie władzePRL zakładając iż ludność śląska jest niemiecka, poddawała ją procesowi weryfikacji. Do końca lat 40. XX wieku z samego Górnego Śląska wysiedlono 0,3 mln osób, lecz w dalszym ciągu Ślązacy uważani byli za zgermanizowanych Słowian. Od 1945 roku rozpoczęły sięwywózki do ZSRR, do niewolniczej pracy[92]. Także w Polsce mieszkańcy Śląska byli prześladowani (między innymi w obozach wŚwiętochłowicach i Siemianowicach[93]).
W okresie pierwszych lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej na Dolnym i Górnym Śląsku przeprowadzono także intensywnąpolonizację (tzw. „odniemczanie”) – usuwano niemieckie ślady z przestrzeni publicznej, skuwano napisy (również na obiektach sakralnych, grobach i historycznych pomnikach), szczególnie Górnoślązaków o niemieckobrzmiących nazwiskach i imionach zmuszano do przybierania bardziej słowiańskich[94].
W latach 1957–1959, w wyniku masowych wyjazdów Niemców doNiemiec Zachodnich lub, rzadziej, do Niemieckiej Republiki Demokratycznej, liczba szkół sukcesywnie zaczęła ulegać znacznemu zmniejszeniu[95].
Śląsk położony w dolinie górnej Odry na południu i zachodzie oparty jest o pasmaSudetów iKarpat. Część zachodnia,Dolny Śląsk jest regionem rolniczym.Górny Śląsk położony na rozległym płaskowyżu bogaty jest w złoża mineralne.
Obszar Śląska jest zróżnicowany pod względem ukształtowania terenu. Na południu i zachodzie krajobraz jest górzysty (Sudety iKarpaty Zachodnie), w południowo-wschodniej części jest wyżynny (Wyżyna Śląska), resztę obszaru zajmują przeważnie niziny.
Największym miastem w polskiej części Śląska, jak i na całym Śląsku jestWrocław, w czeskiej części Śląska jest toOstrava, w niemieckiej częściGörlitz[22].
W pasie od Gliwic do Mysłowic znajduje się największe zgrupowanie miast Śląska, które jest częściąkonurbacji górnośląskiej, leżącej na Śląsku i w Małopolsce.
15 największych miast (dane na 1 stycznia 2022 roku)[97][98]:
Wiele miejscowości na Śląsku miało w historii wiele nazw, zarówno w języku polskim, jak i niemieckim oraz czeskim. Początkowo nazwy powstawały i ewoluowały spontanicznie. W II Rzeszy niektóre nazwy utworzono np. dla uczczenia Niemców niezwiązanych ze Śląskiem, jakHindenburg (Zabrze). W III Rzeszy masowogermanizowano słowiańskie nazwy, wprowadzając nazwy niehistoryczne jakHitlersee (Szczedrzyk), łącznie ponad 2000 nazw. Po wojnie wiele polskich nazw powstało spontanicznie, drogą spolszczenia wymowy lub amatorskiego tłumaczenia. Oficjalne nazwy określiłakomisja językoznawcza, czasem przywracając dawną nazwę, czasem tworząc zupełnie nową, np.Dzierżoniów. Po wojnie używanie niemieckich nazw było zabronione, po 1989 stały się one powszechnie znane, a ustawa o mniejszościach narodowych zezwala na używanie niemieckich nazw w gminach zamieszkanych przez mniejszość niemiecką. Oficjalnymi niemieckimi nazwami są nazwy sprzed 1936 roku, np.Stare Siołkowice toAlt Schalkowitz, a nieAlt Schalkendorf.
Symbolika Śląska wywodzi się z rodowych herbówPiastów śląskich. Po raz pierwszy wizerunku orła użył na swej pieczęci książęKazimierz I opolski w 1222 roku. Jest to też najstarszy wizerunek orła jako godła książęcego na ziemiach polskich.
Na ziemiach Dolnego Śląska używanoherbu Piastów dolnośląskich, który miał czarnego orła w złotym polu ze srebrną przepaską na skrzydłach, dodatkowo ze srebrnym krzyżem pośrodku[99]. Natomiast ziemie Górnego Śląska przyjmowały na ogółherb Piastów górnośląskich, który miał orła złotego w błękitnym polu. Herb ten ulegał modyfikacjom i zmianom stylistycznym. Niektóre jednostki administracyjne używały tylko połowy lub tylko górnej część orła. Herby książąt piastowskich przyjęły do swoich herbów, flag miejscowości, gminy, powiaty i większe jednostki administracyjne położone na Śląsku.
Barwy ziem powiązane są z kolorystyką ich tarcz herbowych. W czasach pruskich jednolitaprowincja Śląsk używała flagi z białym, poziomym pasem u góry i żółtym u dołu. W tradycji przyjęło się, że herb i barwy dolnośląskie używane są jednocześnie jako symbole Śląska jako całości (vide wielkiherb Czech, symbole pruskiejprowincji śląskiej)[100].
Najprawdopodobniej w połowie XII wieku wklasztorze św. Wincentego we Wrocławiu powstał łaciński eposCarmen Mauri, przedstawiający dzieje śląskiego rycerza i możnowładcyPiotra Włostowica. Do najstarszych ksiąg pisanych na Śląsku należy takżeksięga henrykowska – stustronnicowa księga spisana połacinie,kronikaopactwa cystersów wHenrykowie. W zapiskach z roku 1270 zawiera ona uważane za najstarsze polskie zapisane zdanie (wypowiedziane przez Czecha do jego żony Polki):„Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”, co znaczy„Daj, ja będę mełł, a ty odpocznij”.
Na Śląsku działają dwie akademie muzyczne – w Katowicach i Wrocławiu, Studium Muzyki Kościelnej w Opolu. Na Uniwersytecie Wrocławskim istnieje Zakład Muzykologii. Na Śląsku – w Katowicach, swoją siedzibę ma uznawana za wiodącą polską orkiestrę, Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia.
Pieśni i tańce: ważnym składnikiem śląskich zabaw są pieśni i tańce. Do popularnych pieśni śląskich zalicza się m.in. „Dziyweczko ze Śląska”, „Szła dziyweczka”, „Poszła Karolinka”, „Wczoraj była niydzieliczka”, „Dzióbka dej”, „Skokoł wróbel po desce”, a do tańców należą m.in.: Trojok, Mietlorz, Drybek, Waloszek, Staro Baba, Koziorajka, Gąsior, Miotlorz.
Niemieckie śląskie tradycje podtrzymuje Koło Śląskiej Pieśni i Śląskiej Muzyki (niem.Arbeitskreis für Schlesisches Lied und Schlesische Musik) działające w ramachHeimatwerk Schlesischer Katholiken.
jaki związek katowickich 3 malarzy oraz Willmann ma z dużym Śląskiem. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się wdyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon{{Dopracować}} z tej sekcji.
Kuchnia śląska należy do kuchni środkowoeuropejskich, wyróżnia się jednak pośród nich charakterystycznymi cechami. Przez wieki mieszała się tu kuchnia regionalna z kuchniąpolską,czeską, morawską, austriacką,niemiecką i żydowską. Ze względu na wielonarodowościowy dzisiaj charakter tej krainy, tutejsza kuchnia jest niejednolita w swym charakterze. Spożywane są tutaj potrawy typowo górnośląskie, jak i potrawy takie same jak w krajach i regionach położonych obok Górnego Śląska.
Formy grzecznościowe: typowe dla Ślązaków jest używanie odmiennych form grzecznościowych w zależności od stopnia pokrewieństwa oraz szacunku należnego danej osobie. Dorodzeństwa i rówieśników Ślązacy mówią (godają) „za jedno”, czyli: (ty) „weź”, „tyś je” („jesteś”), dorodziców, wujostwa czy np. przełożonych w pracy „za dwoje”, czyli: (wy) „weźcie”, „wyście sóm” („jesteście”); wreszcie do dziadków, pradziadków i osób starszych zwracają się „za troje”: „weznóm” (oni), „sóm” (oni). Odmienia się rzecz jasna wyłącznie czasownik, zatem poprawna śląska forma odniesiona do jednej osoby starszej to „starzik (dziadek) weznóm”, a nie „starzikowie weznóm” (lub „starziki weznóm”)(ta ostatnia forma dotyczyłaby obojga: dziadka i babci).
Rozrywki: popularną rozrywką wśród Ślązaków jest gra wskata[103] i wtysiąca. Przy grze w tysiąca Ślązacy używają pochodzących z języka niemieckiego nazw kolorów karcianych: ♥ to herce, ♦ to szele, ♣ to krojce a ♠ to griny. Odmienna od ogólnopolskiej jest także punktacja meldunków: trefl 100, pik 80, kier 60, karo 40.
Hodowla ptaków: na Śląsku popularna jest hodowlagołębi (w gołębnikach)[104].
Imieniny i urodziny: Ślązacy nie obchodząimienin, mimo wpływu kultury ogólnopolskiej nadal wielu rdzennych Ślązaków nie zna daty własnych imienin. Obchodzi się natomiasturodziny.
Barbórka i dzień św. Floriana: naCzarnym Śląsku obchodzony jest 4 grudnia – imieniny Barbary, patronki górników i 4 maja – imieniny Floriana – patrona hutników. Tradycyjnie takie dni są wolne od pracy i rozpoczynają się od mszy w kościele, następnie jest pochód (z hutniczą/górniczą orkiestrą) i na końcu piknik bądź festyn[105].
Święta zwyczajowe: na Górnym Śląsku uroczyście obchodzone sąchrzciny, roczek – czyli pierwsze urodziny dziecka, I Komunia Święta oraz pięćdziesiąte urodziny – tzw. Abraham[106].
Rozpoczęcie nauki szkolnej – na Śląsku nowi uczniowie I klasy szkoły podstawowej otrzymują od rodzicówtyty, czyli rogi obfitości wypełnione słodyczami[107].
Ślub: na Górnym Śląsku popularne jest tłuczenie skorup porcelanowych przed drzwiami mieszkania panny młodej w dzień przed weselem – tzw.polterabend, jak również roznoszenie przed weselem ozdobionych i starannie zapakowanych paczuszek m.in. z ciastem (tzw.kołoczem), przeznaczonych dla gości zaproszonych na uroczystość i dla znajomych. Uroczyście świętowane są srebrne i złote rocznice ślubu[106].
Na terenie Górnego Śląska od 1990 roku działaRuch Autonomii Śląska, dążący do uzyskania autonomii.
Od 2009 na terenie Dolnego Śląska z siedzibą weWrocławiu, działa stowarzyszenie miłośników ŚląskaSilesia Restituta obejmujące swą działalnością cały historyczny Śląsk.
Od grudnia 2011 roku działa równieżStowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej, które swoim zasięgiem obejmuje cały Śląsk, z kołami m.in. w Opolu (siedziba), Chorzowie, Rudzie Śląskiej, a od października 2013 roku również i we Wrocławiu.
Na Śląsku mieszkają głównie grupy narodowościowe:Polacy,Niemcy,Czesi oraz grupa ludności określająca się jakoŚlązacy w znaczeniu osobnej narodowości. W Polsce nie jest uznawananarodowość śląska, podobnie w Czechach. Według polskiegoNarodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku narodowość śląską zadeklarowało 173 148 osób, natomiast w spisie powszechnym na terenie Czech w 2001 roku narodowość śląską deklaruje 10 878 osób. Najnowszy spis z roku 2011 wykazał, że do narodowości śląskiej przyznaje się 809 tys. ludzi. Z tego 362 tys. czuje się tylko Ślązakami, zaś reszta Ślązakami i Polakami lub Ślązakami i Niemcami. Istnienie osobnej narodowości śląskiej jest dyskusyjne – część członków grupy etnicznej deklaruje narodowość polską, część śląską, część czeską, część niemiecką.
Po zjednoczeniu Prus z Rzeszą Niemiecką, na tereny Górnego i Dolnego Śląska po raz kolejny napłynęła liczna populacja niemieckojęzyczna. Jednak jeszcze w 1923 roku wydany w Niemczech atlas geograficzny i demograficznyRicharda Andreego ukazywał, że ludność polskojęzyczna stanowiła bezwzględną większość na Górnym Śląsku i liczyła na tych terenach 75% ogółu populacji[111], dane te potwierdzają także wcześniejsze wyniki wyborów komunalnych z 9 października 1919 r., w których 70% ludności głosowała na listy polskie, nie potwierdzają jednak wynikiplebiscytu z 1921 roku, kiedy to większość ludności głosowała za pozostaniem regionu w granicach Niemiec.Ponadto spis z 1910 wykazał, że ludność polskojęzyczna stanowiła już tylko 53% ludności Górnego Śląska - spowodowane było to germanizacją i napływem ludności niemieckiej.[potrzebny przypis] Na obszarze Górnego Śląska, który przypadł wplebiscycie stronie niemieckiej, podczas spisu w 1925 roku, mimo nacisku administracyjnego i propagandy antypolskiej, 151 200 osób zadeklarowało język polski jako ojczysty (co stanowiło 11,2% populacji niemieckiego obszaru Górnego Śląska), natomiast 384 600 osób (28,5%) podało, że posługuje się językiem niemieckim i polskim[79]. Po roku 1945 i zakończeniuII wojny światowej na tereny Śląska (znajdującego się już wtedy w większości w granicach Polski) przesiedlono ludność polską wysiedloną zKresów Wschodnich co sprawiło, iż dotychczasowa mniejszość polska na obszarze całej krainy Śląsk stała się większością. Niemcy oraz zgermanizowani Ślązacy zostali w dużej liczbie wysiedleni do Niemiec lub zbiegli w głąb Niemiec przed nadciągającąArmią Czerwoną.
Gminy na Górnym Śląsku w których wprowadzono lub można wprowadzić język niemiecki jako urzędowy język pomocniczy
W wyniku zmian granic w 1945 roku zdecydowaną większość ludności całego Śląska stanowiąPolacy.Dolny Śląsk jest niemal jednolicie polski, natomiastGórny Śląsk, którego południowe części wchodzą w składRepubliki Czeskiej, jest nieco bardziej różnorodny. Obecnie Górny Śląsk zamieszkują:Polacy (dominujący) orazNiemcy iCzesi. Polacy zamieszkują największą polską część Górnego Śląska orazZaolzie naŚląsku Cieszyńskim (przyjmując, że stanowi on część Górnego Śląska). Czesi mieszkają tylko w południowo-zachodniej części Górnego Śląska, należącej do Czech (Śląsku Czeskim). Polską część Górnego Śląska zamieszkuje znacznagrupa Niemców. Według spisu powszechnego z 2002 roku w województwie śląskim i opolskim tę narodowość zadeklarowało 138,7 tys. osób. W województwie opolskim Niemcy stanowią ponad 10% ludności. Na terenie 27 gmin województwa opolskiego i jednej gminy województwa śląskiego przedstawiciele mniejszości niemieckiej stanowią ponad 20% mieszkańców gminy[112]. Ponadto w2002 r. w Polsce 173,2 tys. osób zadeklarowałonarodowość śląską, natomiast w spisie powszechnym na terenie Czech w 2001 r. narodowość śląską zadeklarowało 10,9 tys. osób.
Ludność Śląska w zależności od zamieszkania głównie porozumiewa się językami:czeskim,niemieckim,polskim, a takżedialektem śląskim języka niemieckiego,dialektami laskimi,zespołem dialektów śląskich języka polskiego (uznawanych przez niektóre środowiska za osobny język). Językiem czeskim i dialektami laskimi ludność porozumiewa się przede wszystkim na Śląsku Czeskim, językiem polskim głównie w polskiej części Śląska, śląskim głównie na Górnym Śląsku a językiem niemieckim w niemieckiej części Śląska i na Górnym Śląsku.
Obecnie16 z kilkudziesięciu gmin województwa śląskiego i opolskiego, których dotyczyUstawa z dnia 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych, oraz o języku regionalnym ma wprowadzony urzędowo język niemiecki. Dodatkowo niektóre gminy lub miejscowości wprowadzają niemieckie nazwy (9 wsi i 2 osady w województwie opolskim)[113] lub dwujęzyczne, niemiecko-polskie tablice informacyjne (np. wŁubowicach w województwie śląskim)[114]. Na Górnym Śląsku działa 368 publicznych placówek oświatowych: przedszkoli, szkół podstawowych, gimnazjów i liceów, w których nauczany jest język niemiecki jako ojczysty[115]. Ponadto w Radiu Katowice i Radiu Opole nadawane są niemiecko-polskie audycje radiowe[116] i wydawana jest niemieckojęzyczna prasa np. „Schlesisches Wochenblatt” („Tygodnik Śląski”, „Gazeta Niemców w Polsce”)[117].
Pierwsza budowla murowana na Śląsku, to najprawdopodobniej świątynia zbudowana w miejscukatedry we Wrocławiu, a następniekościół św. Mikołaja w Cieszynie z połowy XI wieku. Wcześniej jednak powstawały na Śląsku grody obronne z wykorzystaniem elementów kamiennych. Duże zmiany wkrajobrazie architektonicznym pojawiły się w XII wieku na Dolnym Śląsku, wraz z murowanym budownictwem epokiromanizmu. Pierwsze ceglane budowle datowane są na czasyBolesława Wysokiego. W tym czasie na ziemiach śląskich pojawiło się wiele zamków i rezydencji wraz ze wzorcami architektonicznymi pochodzącymi z Francji, Niemiec, czy Włoch. Od czasów renesansu Śląsk charakteryzowała bogata architektura sakralna, zachowana do dzisiaj przeważnie w kształcie i stylistyce drewnianych kościołów[118]. Naliście światowego dziedzictwa UNESCO znajduje sięKościół Pokoju w Świdnicy, zbudowany w połowie XVII wieku. Najstarszymi zachowanymi do naszych czasów kościołów drewnianych są średniowieczne kościołyWszystkich Świętych w Łaziskach iSierotach na Górnym Śląsku.Wieża Woka w Prudniku jest najstarszą prywatną budowlą obronną na terenie obecnej Polski[119].
Wielokrotnie przez Śląsk przenikały na ziemie polskie różne style architektoniczne, przykładem może być architektura klasycystyczna, której najstarszym przedstawicielem na ziemiach polskich jestPałac Dietrichsteinów w Wodzisławiu Śląskim.
Największe zmiany architektoniczne naGórnym Śląsku pojawiły się wraz z nastaniem epoki przemysłowej w XIX wieku, a następnie w latachPRL, gdy nastąpił gwałtowny rozwój miast na tym terenie. Poza budownictwem przemysłowym oraz osiedlami robotniczymi takimi jak np.Kolonia Emma w Radlinie w XIX wieku i na początku XX budowane były także okazałe rezydencje właścicieli tutejszych majątkówHenckel von Donnersmarcków czy książąt z innych rodów[118].
W XX wieku w miastach Śląska powstało wiele budynków modernistycznych i ekspresjonistycznych, szczególnie we Wrocławiu (np.Hala Stulecia,WUWA, czyDom Handlowy Petersdorf).
W Rybniku znajduje sięElektrownia Rybnik S.A. (grupa PGE) o mocy 1775 MW (7% mocy zainstalowanej w Polsce), w Opolu PGEElektrownia Opole S.A. o mocy 1492 MW, w Łaziskach GórnychElektrownia Łaziska o mocy 1155 MW (4,2% mocy w Polsce).
Przy hutach miedzi w Legnicy i Głogowie oraz przy niektórych kopalniach węgla kamiennego (m.in. przy KWK Jankowice, KWK Chwałowice, KWK Halemba) działają elektrociepłownie.
WSzklarach na Dolnym Śląsku do 2. połowy lat 80. działała poniemiecka huta niklu. Kopalnięserpentynitów – skał zawierających nikiel, częściowo odkrywkową, częściowo głębinową (liczne sztolnie) zamknięto znacznie wcześniej. Stara huta bardzo silnie zatruwała środowisko. Trujące związki wydobywały się m.in. z komina hutniczego pozbawionego jakichkolwiek urządzeń oczyszczających. Ponadto emitowano duże ilości azbestu stanowiącego naturalny składnik serpentynitów. Huta została zamknięta z powodu przestarzałej technologii, nieopłacalności modernizacji oraz bardzo negatywnego wpływu na środowisko.
Znajdują się tu również fabryki pojazdów i sprzętu wojskowego:Bumar Łabędy orazWojskowe Zakłady Mechaniczne. Istnieją tu także trzy fabryki produkującetabor kolejowy:Alstom Konstal,Protram orazNewag Gliwice. W Ośrodku Badawczo-Rozwojowym w Bielsku-Białej produkowane były szybowce (m.in. SZD–48–3 Jantar Std 3, SZD 30 Pirat, SZD 51–1 Junior, SZD–50–3 Puchacz).
Pierwszym lotniskiem wybudowanym na Śląsku byłoLotnisko Wrocław-Gądów, zbudowane w 1910 roku, początkowo jako lotnisko wojskowe, a od 1920 roku, po ratyfikacjitraktatu wersalskiego pełniło funkcje cywilne. Znajdowało się tu lądowisko oraz hangar dlasterowców[123]. Od 1922 roku funkcjonowała też na jego terenie filia zakładów lotniczychJunkers. Lotnisko działało do 1975 roku. Późniejsze jestGliwice-Trynek, zbudowane w 1916 roku. Regularne loty z tego lotniska rozpoczęły się w maju 1925. 5 lipca 1931 w drodze zDrezna na lotnisku tym wylądował sterowiecGraf Zeppelin[124], który po półgodzinnym pobycie odleciał doFriedrichshafen[125]. Z inicjatywyLigi Obrony Przeciwpowietrznej i Przeciwgazowej orazŚląskiego Towarzystwa Lotniczego w latach 1926–1928 powstało lotniskoKatowice-Muchowiec, natomiast w 1927 roku powstałoRybnik-Gotartowice. W 1938 roku powstało, funkcjonujące do dziś lotniskoWrocław-Strachowice.
Pierwszytramwaj konny został uruchomiony 10 lipca 1877 roku we Wrocławiu, natomiast w 1893 roku spółka Elektrische Straßenbahn Breslau AG uruchomiła tam linię elektryczną. Jest to pierwsza linia tramwaju elektrycznego na terenie obecnej Polski. Pierwsza linia tramwajowa o trakcji parowej została uruchomiona 27 maja 1894 w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym przez berlińską spółkęOberschlesische Dampfstraßenbahn. 10 kwietnia 1897 uruchomionotramwaje gazowe wJeleniej Górze. Tramwaje kursowały w wielu miastach Śląska, m.in.: wLegnicy (1898–1968), wBielsku-Białej (1895–1971), wWałbrzychu (1898–1963), wBoguminie (1902–1973), wOpawie (1905–1956), wCieszynie (1911–1921). Obecnie działają tylko sieci tramwajowe weWrocławiu, wOstrawie, wGörlitz oraz wGórnośląskim Okręgu Przemysłowym.
Pierwszą linię trolejbusową na terenie Śląska uruchomiło 20 marca 1912 rokuGleislose Bahn Brockau GmbH weWrocławiu. Z powodu trudności technicznych została zlikwidowana rok później. Trolejbusy działały również w latach 1943–1945 i 1949–1957 wLegnicy oraz w latach 1943–1973 wWałbrzychu. Obecnie linie trolejbusowe działają w trzech miastach: wOstrawie, wOpawie oraz wTychach.
↑Jeśli uwzględniać łużyckie powiaty włączone w czasie reformy administracyjnej w 1815 roku do pruskiejprowincji śląskiej. W niemieckiej tradycji granice prowincji utrwaliły się jako tradycyjne granice Śląska, podczas gdy w czeskiej i polskiej – opartej o pierwotne granice diecezji wrocławskiej – jego zachodni kraniec wyznacza Kwisa, a ziemie przyłączone w 1815 postrzega się jako część historycznychŁużyc. W latach 1994–2008 w Niemczech istniała jednostka administracyjnaNiederschlesischer Oberlausitzkreis (dolnośląski powiat górnołużycki), który został włączony do nowo powstałegopowiatu Görlitz. W niemieckimGörlitz działaMuzeum Śląskie, wydawana jest gazetaNiederschlesischer Kurier (Dolnośląski Kurier), odbywają się:Śląski Festiwal Muzyczny,Śląski Jarmark Bożonarodzeniowy(inne języki),Schlesische Tippelmarkt(inne języki), działają różne organizacje regionalne np. Regionalen Planungsverbandes Oberlausitz-Niederschlesien (Regionalne stowarzyszenie planistyczne Górne Łużyce-Dolny Śląsk) oraz jest częściąparafii śląskich Górnych Łużyc(inne języki) (podlegającejKościołowi Ewangelickiemu Berlina, Brandenburgii i śląskich Górnych Łużyc). Konstytucja Saksonii zezwala na korzystanie z flagi i herbu Dolnego Śląska równoprawnie z symbolami regionu Saksonii na terenie śląskiej części kraju związkowego. Ponadto, na terenie Niemiec leży śląska miejscowośćPechern, która nigdy nie należała do Łużyc.
↑Historyczne centrum miasta leży na Morawach. Śląską część Ostrawy stanowią dzielnice obrzeżne, które łącznie liczą ok. 114 tys. mieszkańców i 132,6 km².
↑Zbigniew Babik: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w granicach średniowiecznej Słowiańszczyzny. Kraków: Uniwersitas, 2001, s. 274–276.ISBN 83-7052-597-0.
↑„...interpretacji, którą jako pierwszy zaproponował żyjący na przełomie XV i XVI w.K. Celtes: jego zdaniem pochodziła ona od dopływu Odry zwanego „Ślesus”. Propozycję tę zakwestionował po kilkudziesięciu latach uczony niemiecki J.G. Worbs, który uważał, iż Ślęza jest zbyt małą rzeką, aby mogła od niej wziąć nazwę cała rozległa kraina. [w:] Czapliński.Historia Śląska. 2002. s. 14.
↑Onomastica slavogermanica: w. 2, 1966 op. cit. „Quattuor libri Amorum”,Norymberga 1502, k. 28 v.
↑„Polscy językoznawcy: M. Rudnicki, potem T. Lehr-Splawinski, historyk W. Semkowicz i S. Rospond odrzucili hipotezę pochodzenia nazwy Śląsk od germańskiego plemienia Silingów, a opowiedzieli się zarodzimowością podstawy i wywiedli ją od wyrazu pospolitegoślęg, wilgotność, mokrość. Natomiast postać nazwy rzeki, góry do dziś pozostaje niewyjaśniona: Ślęza, Ślędza czy Ślęża?.”, [w:] Rudolf Fischer. Onomastica slavogermanica. Uniwersytet Wrocławski. 2007. t. XXVI. 2007. s. 83.
↑W 1830 badacz niemieckiIgnatius Imsieg (Zufallige Gedanken einse alten Schulmannes uber die Ableitung des Namens: Schlesien. Schlesische Provinzialblatter, B. 92, 1830), „który nazwę Śląska wywiódł od nazwy plemienia germańskiego, mianowicie Silingów, znanych żyjącemu w II w. n.e. geografowi greckiemu Ptolemeuszowi. Wskazywał on nie tylko na podobieństwo fonetyczne, ale także przeświadczenie, iż zamieszkiwali oni Śląsk na długo przed przybyciem Słowian. Stanowisko Imsiega zostało powszechnie zaakceptowane, zarówno przez naukę niemiecką, jak i słowiańską i w zasadzie obowiązywało aż do czasów międzywojennych. Nie znaczy to wcale, że nie było także zwolenników hipotezy wysuniętej niegdyś przezGeorga Samuela Bandtkiego (Schlesische Provinzialblatter, t. XCIII, 1831). Do poglądów Bandtkiego powrócili w latach 30. XX w. polscy uczeni, historyk W. Semkowicz i językoznawca M. Rudnicki, którzy swoje badania oparli na analizie materiału lingwistycznego.”, [w:] Marek Czapliński. Historia Śląska. 2002ISBN 83-229-2213-2.
↑„W nauce istnieje również wersja, że od Silingów poszła nazwa Góry Ślęży i Śląska (kwestionowana przez M. Rudnickiego i S. Rosponda, którzy wypowiadali się za ich słowiańskim rodowodem). W każdym razie jest rzeczą dosyć prawdopodobną, że część Silingów mieszkała na środkowym Śląsku. W takim razie musieli oni tam lokować się w szachownicę ze Słowianami.”, [w:] Slavia Antiqua. PWN. 1990. s. 14; „Silingowie natomiast – zgodnie z wysuniętymi ostatnio supozycjami (Marek Olędzki, UŁ, 1993) – zasiedlali z początku (tj. mniej więcej do pierwszych dwóch lub trzech dziesięcioleci II w. północne kresy Śląska, żeby w okresie późniejszym, tzn. po wyżej wymienionej dacie) wejść także w posiadanie pozostałych partii tej krainy geograficznej.”, [w:] Przegląd archeologiczny. Naddunajska grupa kultury przeworskiej. 1992. s. 67.
↑Renata Pysiewicz-Jędrusik, Andrzej Pustelnik, Beata Konopska: Granice Śląska. Wrocław: Wydawnictwo Rzeka, 1998, s. 33.ISBN 83-911532-0-7.
↑„Początkowo powstały pewne nieścisłości co do szczegółowego wyznaczenia granic Łużyc Wschodnich, ze względu na granice kulturowe, które w ciągu wieków ulegały zmianom (np. granice śląska, państewek stanowych, ziem plemion”, [w:] „Przegląd Zachodni”, t. 61, w. 3–4, 2005, s. 121). „Włączenie Śląska do państwa polskiego w 990 r. potwierdził dokumentDagome iudex, który jednocześnie bardzo enigmatycznie przedstawił jego ówczesne granice. W interesującym nas fragmencie wyglądały one następująco„...od tego Krakowa aż do rzeki Odry, prosto do miejsca, które nazywa się Alemure, a od tej Alemury aż do ziemi Miliczan i od granicy Miliczan prosto do Odry...”, [w:] Marek Czapliński,Historia Śląska, 2002, s. 17; „Rzeka Kwisa na zachód od Odry (dopływ lewego jej brzegu), odgraniczała Polskęmieszkową od Serbów łużyckich i Milczan, których ziemie już wówczas w skład Rzeszy niemieckiej.”, [w:] Zygmunt Gloger,Geografia historyczna ziem dawnej Polski, 1991. s. 27; „Pewnym śladem obecności śląskiej nad Nysą Łużycką jest dopiero fundacja kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Idziego w Przewozlie, dokonana przezksięcia ścinawskiego Przemka przed 1289 rokiem”, [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, wyd. IV, 1984.
↑„Od strony Czech ziemia kłodzka, choć geograficznie związana ze Śląskiem, politycznie zaś zmienne przechodząca koleje, pod względem kościelnym stanowiła część diecezji praskiej.”, [w:] Silnicki,Z dziejów kościoła w Polsce, s. 208.
↑„Z pojęciem geograficznymGórny Śląsk (Silesia Superior) spotykamy się w literaturze z zakresu historii Śląska od połowy XV wieku. Na jego ukształtowanie wpłynęło wyodrębnienie się linii książąt opolsko-raciborskich w XII wieku. [w:] Reiner,Wyznania i związki religijne w województwie śląskim 1922–1939, 1977. s. 15.
↑„Rozróżnienie na Opolszczyznę i Śląsk znikło w połowie XV w., kiedy tą drugą nazwą określano już cały obszar historycznego Śląska, wraz z księstwami górnośląskimi. Nie ulega wątpliwości, że wpływ na to miała śląska organizacja kościelna, obejmująca te ziemie, a także nazewnictwo stosowane przez władców Czech po przejęciu księstw śląskich.”, [w:] Czapliński,Historia Śląska, 2002.
↑Eisler. Polska 1944/45–1989. studia i materiały t. 4, 1999.
↑Agnieszka Dobrowolska. Strój ludowy na Łużycach. 1948; „Chodziło tu o Górne Łużyce, które tylko w 2/5 przyłączone były do Śląska i to w części leżącej najbliżej. Pozostała część z miastami Senftenberg iFürstenwalde przyłączone zostały do okręgu rejencji we Frankfurcie nad Odrą”, [w:] Geneza i ustrój polityczny Nowej Marchii do początków XIV wieku: t. XXXI 31, cz. 1; Zygmunt Kłodnicki. Śląsk, Schlesien, Slezsko: przenikanie kultur. 2000.
↑abcJoachimJ.BahlckeJoachimJ.,JoachimJ.RogallJoachimJ.,Schlesien und die Schlesier, München: Langen Müller, 2000, s. 214,ISBN 3-7844-2781-2,OCLC751326547.
↑Skrzypek G., Wiśniewski A., Grierson P.F., 2011:How cold was it for Neanderthals moving to Central Europe during warm phases of the last glaciation? w: „Quaternary Science Reviews”, 30: 481- 487.
↑R. Żerelik,Dzieje Śląska do 1526, [w:]Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2002, s. 34.
↑R. Żerelik: Dzieje Śląska do 1526 roku. W: M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik: Historia Śląska. Wrocław: 2002, s. 34–37.ISBN 83-229-2213-2.
↑Lech A. Tyszkiewicz: Słowianie i Awarowie. Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 75, 82, 130.ISBN 978-83-04-05023-5.
↑Rościsław Żerelik: Historia Śląska. Wrocław: Wydawnictwo Uniw. Wrocławskiego, 2002, s. 37–38.
↑Wacław Korta: Historia Śląska do 1763 roku. Warszawa: DiG, 2003, s. 55–57.ISBN 83-7181-283-3.
↑Przemysław Urbańczyk: Trudne Początki Polski. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, 2008, s. 200.
↑Gerard Labuda: Studia nad początkami państwa polskiego. T. 2. Poznań: 1988, s. 124.
↑K. Polek: Północna i zachodnia granica państwa wielkomorawskiego w świetle badań historycznych. W: Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska. Wachowski K. (red.). Wrocław: 1997, s. 14.
↑D. Abłamowicz: Górny Śląsk a Wielkie Morawy. Fakty i mity. W: Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska. Wachowski K. (red.). Wrocław: 1997, s. 83.
↑Johannes Chrząszcz,Die Einführung des Christentums in Schlesien und die Gründung des Bistums Breslau (1000), „Oberschlesien” 1914, t. XIII, nr 5, s. 2, w: Norman Davies, Roger Moorhouse,Mikrokosmos, Kraków 2002, s. 75.
↑Arno Herzig: Śląsk i jego dzieje. Wrocław: Wydawnictwo Via Nova, 2012, s. 14–15.
↑Norman Davies, Roger Moorhouse: Mikrokosmos. Kraków: Wyd. Znak, 2002, s. 76.
↑Rościsław Żerelik: Historia Śląska. Wrocław: Wydawnictwo Uniw. Wrocławskiego, 2002, s. 38.
↑Przemysław Urbańczyk: Trudne Początki Polski. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, 2008, s. 199–206.
↑S. Moździoch: Społeczność plemienna Śląska w IX–X wieku. W: Śląsk około roku 1000. Wrocław: 2000, s. 55.
↑Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się mapy Europy. Kraków: 2000, s. 180, 183.
↑Edmund Małachowicz: Najnowszy zarys dziejów Wrocławia. PAN, 2000, s. 49.
↑Wacław Korta: Historia Śląska do 1763 roku. Warszawa: DiG, 2003, s. 63.ISBN 83-7181-283-3.
↑Lech A. Tyszkiewicz: Słowianie i Awarowie. Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 133.
↑abcDorota Borowicz: Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II Wojny Światowej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2005.ISBN 83-229-2569-7. Brak numerów stron w książce
↑BolesławB.BezegBolesławB.,26 kwietnia 2021 [online], Radio Opole, 26 kwietnia 2021 [dostęp 2021-05-12](pol.).
↑Barbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie. Wrocław: Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993.ISBN 83-229-0853-9. Brak numerów stron w książce
↑„Dla mężczyzn turnieje gry w karty (zwłaszcza skata), festyny młodego piwa itp.”, [w:] Marek Czapliński.Historia Śląska. 2002; „popularnej niegdyś na Śląsku gra w skata (zwanej też śląskim brydżem).” w:Góry Stołowe. Waldemar Brygier. 2010; „Już mi się nawet jeździć nie chce do wujka do Katowic, żeby godoć po śląsku i grać w skata, śląskiego brydżyka.”, „Przekrój”. 2000. nr 47.
↑„Do najpospolitszych trzeba zaliczyć hodowlę gołębi, najbardziej popularną wśród ludności męskiej przedmieść i osad fabrycznych (szczególnie na Górnym Śląsku) oraz wśród młodzieży chłopskiej”, [w:]Kultura i społeczeństwo t. 8, PAN, 1964.
↑„4 maja – obchodzono uroczyście dzień świętego Floriana. W całej Europie czcili go strażacy, kominiarze i hutnicy, urządzając po mszy koncerty i zabawy. Jego wizerunek, poświęcony i wystawiony w domu w ten dzień”, „Przekrój”, nr 40–52. 1996.
↑„Najstarszą częścią miasta Wrocławia jest Ostrów Tumski. Tu po dziś dzień poza katedrą zachowały się najstarsze kościoły, a mianowicie św. Idziego i św. Marcina.”, „Przegląd Zachodni”: t. 6, 1950; Zaznaczyć trzeba, że romańskość kościołów św. Marcina, a zwłaszcza św. Idziego, jest kwestionowana. [w:]Biblioteka archeologiczna: t. 14–16, 1961.
↑„...przy poparciu mniejszości niemieckiej, Radio Opole przygotowuje audycjęNasz Heimat. Prowadzona jest w języku polskim, niemieckim i śląskim i nadawana co piątek”, [w:]Mniejszości narodowe w Polsce, Komisja Mniejszości Narodowych i Etnicznych. 1995; „Podobnie jest w przypadku programów Radia Katowice SA „OK” i Radia Opole „Pro FM” – obie rozgłośnie nadają po kilka godzin tygodniowo audycji dla mniejszości niemieckiej.”, [w:] Solczyk.Media w Polsce. 1999;Fersöhnung und Zukunft w Radio Katowice w każdy poniedziałek;Nasz Śląsk audycja w Radio Plus Opole co sobotę,Kaffeeklatsch muzyczna audycja w Radio Park w Kędzierzynie Koźlu w niedzielę,Wort zum Sonntag, w Radio Plus Opole w każdą niedzielę, [w:] „Przegląd politologiczny”. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. t. XII. 2007, s. 69.
↑abGabrielaG.BożekGabrielaG.,Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego wŚ.C.D.K.Katowicach.Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego wŚ.C.D.K.,Architektura modernistyczna Katowic i innych miast polskiego i czeskiego Śląska, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2002,ISBN 83-85871-31-4,OCLC52634671. Brak numerów stron w książce
↑„Już od czasów Bolka II świdnickiego, który w drugiej połowie XIV wieku wydał swym lennikom prawa i przywileje kopania węgla w tych stronach, a mianowicie w Starym Zdroju (najstarsza dzielnica obecnegoWałbrzycha). Jest to przywilej, w którym książę przyznał po wsze czasy kilku swoim dworzanom „w nagrodę za zasługi, jakie często świadczyli księciu” prawo do sztolni dziedzicznej w Starym Zdroju wraz z wszystkimi przynależnymi do niej przywilejami”, [w:] Ziemie staropolskie. Dolny Śląsk. Instytut Zachodni, Poznań. t. I. s. 271; „Na Dolnym Śląsku w 1769 czynnych było 15 kopalń węgla kamiennego, w tego 10 należało do majątków ziemskich a pięć do mieszczan i gwarectw.”, [w:]Kronika Wałbrzyska. PWN. 1979. s. 117.
↑Dodatkowo sterowiec Graf Zeppelin 17 października 1929 dwukrotnie okrążył miasto Gliwice → Źródło:Dziennik Zachodni, 11 maja 2007 – „Niebo dla Zeppelinów”.
.png)
.svg)
.JPG)
_Chemist_of_Heidelberg_Wellcome_L0003155.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
