La Nòva Orleans (New Orleans enanglés,La Nouvelle-Orléans enFrancés) es la vila mai granda de l'Estat deLoïsiana, alsEstats Units d'America, comptant343 829abitants e1 167 764 dins l'aglomeracion (cens federal de 2010). Las limitas de la parròquia d'Orleans, una de las 64parròquias divisant l'Estat de Loïsiana, correspondon a las de la vila de La Nòva Orleans.
Es un centre industrial e de distribucion, un pòrt de mar important e una vila de vida culturala rica, anciana e vibranta (que lo chafre deBig Easy, la «gròssa aisida»), subretot per sa musica, lojazz, e sa cosina a basa decauquilhum ecrustacèus (cambaròts,ustras,escaravissas). La vila es situada sus las ribas deMississipí, près de la boca, sus las broas sud dellac Pontchartrain.
Lo site retengut foguèt aquel d'una corba del Mississipí, que la forma en creissent de la vila: es chafradaCrescent City, la vila en forma de creissent. De barris la deurián encerrar, mas foguèron pas jamai realizats. Es solament en 1760 qu'una palancada de fusta foguèt levada en urgéncia.
Los plans de La Nòva Orleans foguèron dessenhats perAdrien de Pauger e Le Blond de la Tour sul modèl tradicional de las vilas novèlas, es a dire un damièr simetric, que la talha maximala deuriá èsser de 88 ectaras divisadas en 66 illòtas[2], amb una plaça ont i a la glèisa (la futura catedrala Sant Loís), l'ostal del governador e de casèrnas. Suls cais foguèron bastits des magazins, un espital e lo convent de las Ursulinas. FoguètAdrien de Pauger que dessenèt los plans delVieux Carré amb sas carrièras d'angle drech. La construccion venguèt fòrça dificil a causa del clima mas tanben dels bosques denses qu'ocupavan lo site: l'auragan de 1722 causa de grands damatges[3]. La manca de man d'òbra, las epidamias e los moissals alentisson tanben los trabalhs. L'escavament del grau comencèt en 1723. La levada lo long del Mississipí foguèt acabada en 1724.
La Nòva Orleans en 1728.Plan de La Nòva Orleans en 1763.Lovieux carré, lo quartièr francés.La catedrala Sant Loís vista de Jackson square.
Lo fach que la Loïsiana foguèt desprovesida d'estructuras socialas, politicas e religiosas rigidas donavan e totes le sentiment d'una libertat aumentada. Segon los registres parroquial de l'epòca, la mitat dels catolics de La Nòva Orleans fasián pas lors pascas e entrèron sonque rarament dins la glèisa Sant Loís. La frequentacion delsAmerindians de mors mai liuras, coma en matèria sexuala, deguèt contribuir a l'evolucion de las mentalitats. Mas subretot la manca de la femnas èra un problèma màger. Lo Reialme de França envièt de contingents de femnas per la Nòva França e tanben per la Loïsiana francesa. DeFilhas del Rei foguèron enviadas a la fin del sègle XVII. Al sègle XVIII arribèron lasFilhas de la caisseta, provesidas d'un trocèl constituit suls fond de la caisseta reiala. En qualques ans, arribèron de França mai de1 300femnas, que 160 prostituidas. Los cas debigamia èran pas rares e fòrça colons franceses prenián de joves amerindianas e subretot de joves femnas negras coma calinhairas, qu'installavan dins lor proprietat mercé al sistèma delplaçatge, loCòdi negre empachant tot maridatge interracial. Brèu, la vila de La Nòva Orleans abrigava una comunautat cosmopolita, multiraciala e quitament equivòca.
En1733, quandJean-Baptiste Le Moyne de Bienville tornèt èsser governador de Loïsiana, La Nòva Orleans aviá ja la reputacion d'una vila liura e alègra, amb de fèstas, bonas taulas e danças. Pendent tot aquel periòde, lo francés de França demorèt la lenga oficiala de la colonia: èra la sola lenga dels Blancs, mas los Negres parlavan lo creòl (de basa de francesa) e los amerindians, lors lengas ancestralas.
La Nòva Orleans venguèt la capitala economica de la Loïsiana. Exportavan de pèls vengudas de l'interior e tanben des produchs de las plantacions (indigòt, tabat…).
En1762, la colonia foguèt daissada a l'Empèri espanhòl per un acòrdi secret: lotractat de Fontainebleau, que foguèt confirmat peltractat de París, mas cap governador espanhòl (Antonio de Ulloa) venguèt per prene lo contraròtle de la vila abans de1766. Tanpauc, pauc d'ispanofòns venguèron s'installar dins la capitala loïsianesa. Uns dels primièrs colons franceses jamai foguèron satisfachs del regime espanhòl e faguèron fòrças peticions per tornar jol precedent. Lo 28 d'octobre de 1768, un grop de colons creòls ensagèron de caçar los Espanhòls de la vila a la seguida de l'establiment de l'exclusiu. Lo retorn a l'òrdre se faguèt per una tropa enviada en julhèt de 1769. Los menaires foguèron arrestats e nòu d'entre eles foguèron condamnats a mòrt[4]. Un conselh municipal foguèt instaurat per satisfar las revendicacions localas.
Un incendi destruiguèt 856 immòbles de La Nòva Orleans lo 21 de març de 1788 eun autre 212 en decembre de1794. En consequéncia, un reglament d'urbanisme impausèt labrica en remplaçament de fusta pels ostals a estatges, e lasteules per las coberturas.
La populacion de la vila se limita a4 985abitants en 1785, amb un total de32 000abitants per tota laLoïsiana, alara espanhòla e comprenent la partida occidentala de Florida, subretot vèrsBiloxi[5].
En1791, lo nòu governador de la Loïsiana,Carondelet, comencèt una politica culturala tot en desvelopant l'amelioracion e lo confòrt dels loïsianeses, coma l'installacion de l'esclairatge de las carrièras. Un teatre foguèt bastit carrièraSaint-Pierre, qu'es un bastit de fusta dins lo centre vila de la Nòva Orleans, situada dins lo quartièr delVieux carré.
La Loïsiana venguèt un dels Estats dels Estats Units d'America en 1803. La Nòva Orleans, en 1805, comptavan al total8 475abitants. Recebèt de 1806 fins a decembre 1809 un total de9 059refugiats franceses de Sant Domingo en America, que2 731Blancs,3 102Negres liures e3 326eslaus, çò que faguèt mai que doblar sa populacion. En 1810, la vila comptava24 552abitants que sonque3 200anglofòns[6].
La populacion de la vila doblèt encara amb l’arribada decreòls franceses que daissèron Sant Domingo a la fin de la coloniá en 1802 e 1803 puèi, amb una segonda èrsa en 1809, per aqueles que foguèron expulsats pels Espanhòls de l'illa de Cuba ont fòrça s'èran refugiats a l'entorn de Santiago; unes cultivèron lo coton dins los quatre Estats du Sud dels Estats Units d'America que representèron 80% de la cultura du coton en 1860 (Loïsiana, Alabama, Mississipí e Georgia). Pendent laGuèrra angloamericana de 1812 losBritanics envièron una fòrça per ensajar de conquerir la vila mas foguèron vençuts per las tropas comandadas perAndrew Jackson a qualques quilomètres en aval, aChalmette, l'8 de genièr de 1815 (batalha de La Nòva Orleans).
La populacion de la vila doblèt dins los ans1830. Vèrs1840, atengava100 000abitants, ne fasent la quatrena vila delsEstats Units d'America.
La vila foguèt capitala de l’Estat deLoïsiana fins a1849, puèi de1865 a1880. A l'epòca,Baton Rouge prenguèt lo relai. Son pòrt aviá un ròtle màger dins locomèrci dels esclaus, alara qu'aviá la mai granda comunautat d'origina servila.
L'istòria deDelphine Lalaurie es benlèu la mai coneguda dels afars macabres delVieux carré. Madama Lalaurie, mondana respectada, aculhissiá fòrça grands eveniments dins son opulent ostal, 1140 carrièra Royale. Son estil de vida somptuós èra servit per fòrça esclaus. Pr'amor, lo mal tractament dels esclaus èra illegal, la societat començava a evitar LaLaurie après qu'un vesin aviá susprés aquela femna eleganta perceguent una filha d'esclau amb un foet. La filha sautèt del teulat dins un esfòrç desesperat per fugir LaLaurie que se tuèt. Lo vesin avertiguèt las autoritats. Atal s'acabèt la carrièra sociala de Lalaurie, forgetada per la bona societat.
Pendent laguèrra de Secession, La Nòva Orleans foguèt presa per l’Union (los Nordistas) sens combat lo 1èr de mai de 1862[7]. Coma garda urbana, las milícias dels ciutadans europèus e subretot franceses empachèron la destruccion de la vila desirada pels insurgents[8].
Demòra un caractèr istoric amb la riquesa del sègle XIX al delà delVieux Carré o carrat francés. La vila aculhiguèt l’Exposicion universala dicha del centenari delcoton.
La vila prenguèt una reputacion vila del vicis e de jòcs a la fin del sègle XIX e lo començament del sègle XX coma amb lo quartièr dobtós deStoryville.
Canal Street.La Nòva Orleans (al centre, vista del satellit) e la corba del riuMississipí (al sud), que lo chafreThe Crescent City (la vila creissent). Lolac Pontchartrain es al nòrd.Foto aeriana del centre vila (a la drecha del riu). Lo cercle blanc es loSuperdome.
Una granda partida de la vila es situada jos lo nivèl del mar. De l'autre costat, es bordada pel riuMississipí e lolac Pontchartrain. Fin finala, la ciutat es confortada e cenchada delevadas. Fins al començament del sègle XX, las construccions s'arrestavan a la partida un pauc suslevada naturalament e losbayous perque lo rèste de la region èra constituida depaluns somes a de frequentasaigadas. Aquó fa de la vila, a sègle XIX, la forma d’un creissent. Dins losans 1910, l'engenhaire A. Baldwin Wood prepausèt un plan ambiciós d'assecament amb de pompas de sa concepcion que son encara utilizada fins ara.
Dins losans 1920, dins un esfòrç de modernizacion de l’aspècte de la vila, fòrça de barandas dels balets de la carrièra del Canal, la carrièra comerçanta, foguèron levadas. Dins losans 1960, losstreetcars foguèron remplaçats per d'autobuses. Aquelas decisions foguèron enseguida consideradas coma d'errors e ara la carrièra tornèt a l'aspècte inicial, pel plaser dels toristas.
Après lo passatge de l'auragan Katrina lo 29 d'agost de 2005, sa populacion foguèt, en granda partida, desplaçada cap a de vilas de Loïsiana, deTèxas e d'autres Estats dels Estats Units d'America americana. Ara la vila se torna bastir pauc a pauc, mas una partida dels abitants desplaçats tornèt pas, La Novèla Orleans a de fach perdut 30% de sa populacion.
Los 30 e 31 d'agost de 2008, la vila tornèt èsser evacuada, a l'anóncia de l'arribada de l'auragan Gustav, que contornèt fin finala vila l'endeman.
La vila s'espandís907km², que 48,45% de paluns e aigas. La Nòva Orleans seguís una corba del Mississipí, que son chafreThe Crescent City (la vila creissent). La vila es clavada entre lolac Pontchartrain al nòrd, loMississipí que passa per la vila al sud, laparròquia de Jefferson al sud oèst e laparròquia Plaquemine al sud èst. La mai granda partida de son territòri es situada jos lo nivèl del mar (uns60cm). De zònas se trapant ja a5m en dejós del nivèl del mar contunhan a s'enfonsar en mejana de6mm e fins a2,5cm per an dins uns quartièrs. Las restancas e las levadas bastidas per arrestar las aigadas del Mississipí e facilitar lo trafec fluvial avent privat la boca de las lisas e alluvions, las zònas umidas qu'aparavan la vila de las aigas desfrenadas son ara jos las èrsas.
La Nòva Orleans es somesa a un climasubtropical umid, caracterizat per d'ivèrns pauc umids (16 a25°C) en mejana la jornada. La prima es un dels periòdes melhor per visitar la vila a causa de las bonas temperaturas e son pauc d'umiditat. L'estiu, las temperaturas son plan nautas (35°C), los matins e los començaments d'après dinada son solelhadas e de periòdes auratjoses se fan sentir en fin de jornada. L'umiditat del clima es dificil a viure en estiu, a la fin de que la vila pòt èsser tocada per desauragans venent delgolf de Mexic. Las davaladas son cauds e secs.
Pendent son istòria, la vila foguèt devastada vint e set còps per d'auragans o d'aigadas, es a dire un còp cada onze ans.
En1860, pendent laguèrra de Secession, La Nòva Orleans èra la seisena vila per importança dels Estats Units d'America. Amb169 000abitants èra la sola vila delSud de mai de100 000abitants.
La Nòva Orleans es una de las vilas mens ricas dels Estats Units d'America. Compta una de las mai importantas populacions negras de país (67% dels abitants de la vila).
Quand lo taus nacional de la criminalitat mermèt, aquel dels omicidis aumentèt de biais significatiu a La Nòva Orleans. Atal, una persona demorant a La Novèla Orleans a dètz còps mai de risc de se far assassinar que l'American mejan. Lo taus d'omicidis i es superior a aquel de las autras vilas grandas comaNòva York,Los Angeles oChicago.
Lo centre dels afars de La Nòva Orleans, vista dempuèi lo MississipíRafinariá de petròli près de La Nòva Orleans, sulMississipí.
L'economia de La Nòva Orléans es en declin dempuèi de generacions. Pendent de temps èra un grand pòrt internacional que profeitava de sa situacion privilegiada a la boca de lasGrandas Planas: lo pòrt exportava de cerealas (12 500 000tonas en 1996). Viviá tanben mercé un rèirepaís espandit asaigat pels23 000km del malhum fluvenc del Mississipí e afluents.
Al sègle XIX, La Nòva Orleans èra le site d'un ostal de las Monedas. Ara, lo bastiment es un musèu de l'Estat de la Loïsiana.
Al sègle XX, jos l'administracion autoritària del governadorHuey Long, l'Estat de Loïsiana desvelopèt sas installacions portuàrias e l'industria ligada a l'activitat petrolièra, fasent que fòrça abitants integrar la classa obrièra o mejana. Lotalhièr naval Avondale es le principal site industrial de Loïsiana pels emplecs.
Mas enseguida, lo desvelopament de l'economia productiva o dels sectors coma l'energia o lo comèrci, donant de salaris nauts, foguèron abandonats al benefici de las arts, de la cultura e subretot deltorisme.
Lo torisme venguèt l'activitat principala de basa de La Nòva Orleans. Mas es una activitat de salaris pauc nauts, sovent de 50% mendre de la mejana nacionala permetent a gaireben de la mitat dels emplegats, subretot negres, de mantenir lor familha en dessús dellindal de pauretat.
Doas naus de crosièra de la Societat Carnaval al cai de La Nòva Orleans requisicionadas après lo passatge de Katrina
Lo pòrt de La Nòva Orleans es lo cinquen pòrt dels Estats Units d'America en volum de merças, en valor de merças transportadas, lo pòrt de La Nòva Orleans se situa a la dotzena posicion. Dispausa tanben de la mai granda logor de cai amb 3,1 quilomètres de long e s'i pòdon acostar 13 naus al meteis temps.
Aquela installacion portuària tracta un volum de84 000 000tonas de fret per an. Lopòrt del sud de Loïsiana situat entre La Nòva Orleans eBaton Rouge, tracta199 000 000tonas de fret. Ambedós combinats forman lo mai grand pòrt del mond, pel gròs tonatge e lo quatren en volum anadièr tractat.
La Nòva Orleans es un dels principals pòrts del mond per le transbòrdament d'acièr, de cauchó e de cafè.Aculhís mai de 6000 naus par an e700 000passatgièrs en transit pels Caribas, Mexic e Bahamas.
Las exportacions del pòrt de La Nòva Orleans se concentran subretot sus las produccions del sud dels Estats Units d'America: las cerealas e los produchs petrolièrs.
La vila es al còr de la cultura de lasCaribas e tanben culta delVodó. Fòrça de visitors adoptan l'eslogancadian«Laissez les bons temps rouler»[16], coma en landrant dins loVieux Carré) (quartièr francés) qu'es bordat pel riu e las carrièras Rempart, Canal e Esplanade. Una de las especialitats localas a beure alCafé du Monde (près delFrench Market): lecafé al lach amb de bonhetas. LoNatchez, unanau de palas, fach cada jorn un torn sul riuMississipí.
Ara i a doas linhas destreetcars (un biais detramvai) amb la linha roja parallelament a la carrièra Canal pelVieux Carré e la verda le long de la carrièra Saint-Charles. Una passejada nostalgica immortalizar dins la celèbra pèça de Tennessee WilliamsUn tramvai nomenat desir.
A cause de la nautor de lajaça freatica, los cementèris utilizan decròtas. Dempuèi de temps, de ceremonias funèbras son acompanhadas per de musicians dejazz..
Fins a laguèrra de Secession, la lenga francesa èra preponderanta a La Nòva Orleans, mas la division entre Francofòns Blancs e Francofòns Negres e Creòls apareguèron pendent lo conflicte armat entreConfederats eUnionistas. Los Francofòns Blancs, majoritàriament esclavagistas faguèron causas comunas amb los Confederats majoritàriament favorables al sistèma esclavagista. Preferiguèron abandonar una partida de lor identitat per s'integrar melhor als Confederats anglofòns. Los Creòls, mestisses, mulastres e esclaus negres demorèron fidèls a la lenga francesa.
Après los trebolums de la guèrra civila en rason de la desfacha dels Confederats, lo païsatge linguistic de la Loïsiana aviá cambiat. Los Francofòns son pas mai majoritaris e s'intègran a la societat americana. Quitament se se continua a parlar francés a l'ostal, la majoritat de las escolas utilizan pas que l'anglés coma lenga d'instruccion. Quant als Creòls, mulastres, mestisses e ancians esclaus francofòns, pòdon pas constituir d'escòlas francofònas a causa de lor pauretat. La lenga francesa mermèt alara fins a laPrimièra Guèrra Mondiala e foguèt pas mai oficiala a partir1921.
Calguèt esperar1968 pel retorn oficial de la lenga francesa en Loïsiana. Segon l'Associacion americana de lengas viventas (Modern Language Association), en 2010 lo francés èra la quatrena lenga mai parlada dins La Nòva Orleans: 90,31% dels abitants de la vila parlan l'anglés a l'ostal, 4,84% parlan l'espanhòl, 1,87% parlan lo vietnamian e 1,20% parlan lo francés (que 0,15% un parlar creòl)[18].
Un malhum pro dens gerit per la RTA (Regional Transit Authority) cobrís l’aglomeracion. Vint e uèit linhas de bus passan per la vila de La Nòva Oleans (coma dins los quartièrs d'Algier, Garden District, Mid-City, New-Orleans East e lo Quartièr francés) e tanben la partida èst de la comuna independanta de Metairie (à l'oèst de la vila) e la vila de Gretna (situada sus la riba sud del Mississipí).3 linhas de tramvai (streetcar) percorron los quartièrs de Mid-City, Garden District, e loVieux carré (French Quarter)[19].
L'ancian cònsol de La Nòva Orleans, remplaçat en mai de 2010 pel democrataMitch Landrieu, èra lo democrata afroamericanRay Nagin, elegit un primièr còp a la prima de2002 puèi de nòu justesa lo 22 d'abril de 2006, mens de uèit mes après lo passatge de Katrina. A la seguida de que, fòrça policièrs demissionèron delNew Orleans Police Department, que s'èra compromes per devioléncias pendent Katrina.
La Nòva Orleans es la vila qu'organisa lo mai defestenals del mond: cada an, près de 500 manifestacions[20] son organizadas dins diferents quartièrs.
Las mai celèbras fèstas son a la sason delcarnaval (Dimarç gras), amb de paradas e decòrs flotants. S'amassèron près de700 000personas en febrièr de 2007[21].
↑(en) William C. DavisThe Pirates Laffite, The Treacherous World of the Corsairs of the Gulf, ed:Houghton Mifflin Harcourt, 2005, pp: 45, 52, 56,ISBN 978-0151004034
↑(fr)Stève Sainlaude,La France et la Confédération sudiste (1861-1865): La question de la reconnaissance diplomatique pendant la guerre de Sécession, éditions L'Harmattan, 2011.
(fr) Rodolphe De Koninck, «Le Delta du Mississippi: une lutte à finir entre l’homme et la nature»,Hérodote, Paris, La Découverte,Modèl:Numéro,Modèl:2e trimestre 2006,19-41,ISBN: 2707149519.
(fr) Ranka Bijeljac e Roland Breton,Du langage aux langues,Gallimard «Découvertes».
.svg)
