Lo país es caracterizat per de regions autas qu'agantan sovent2 000 mètres e per unclima tropicau moderat per l'altitud au sud earid ò semiarid au nòrd. La populacion viu principalament dins lei regions centralas e es en majoritatcatolica. La lenga oficiala es l'espanhòu qu'es parlat per la màger part de la populacion. Pasmens, de desenaus de lengas indigènas an un estatut de lenga nacionala que permet sa proteccion.
Lo territòri mexican es una region istoricament importanta que foguèt lo brèç deicivilizacionsmesoamericanas (Olmècs,Maias,Toltècs,Astècs...). Conquistada per leisEspanhòus dins lo corrent dei sègles XVI e XVII, venguèt lo còr de l'Espanha Novèla e una pèça importanta de l'Empèri Espanhòu. Entraïnant la disparicion de la màger part dei societats indigènas e la mòrt de milions d'Indians, la preséncia espanhòla favorizèt l'esplecha de la region au profiech de la metropòli e d'una elèit limitada sovent eissida de l'aristocracia. Dins aquò, lo declin d'Espanha afebliguèt l'autoritat deMadrid e Mexic venguèt independent en1821. Fins ais annadas 1870, foguèt tocat per una instabilitat cronica e perdèt en1848 la mitat nòrd de son territòri annexat per leis Estats Units. En1911, acomencèt una guèrra civila lònga e saunosa (Revolucion Mexicana) que s'acabèt en1920 per la formacion d'un regime presidenciau poderós mai limitat a un mandat unic. Aquò permetèt d'estabilizar la vida politica e favorizèt lo desvolopament economic dins la fauda deisEstats Units d'America.
Après d'aver obtengut son inpendéncia d'Espanha, s'es decidit que lo país se deviá nomenar coma sa capitala, laciutat de Mexic, que son nom original èraMexico-Tenochtitlan, en referéncia a la tribúnahua delsmexicas, lo pòble principal de lacivilizacion astèca. L'origina del nom dels mexicas es pas conegut amb precision e se son fachas nombrosas interpretacions e teorias. Per d'unes[2], seriá derivat de la paraulanahuatlMexitl oMexitli, un nom secret del dieu de la guèrra e patron dels Astècas,Huitzilopochtli; en aquel cas, Mexic significa "luòc ont abita Mexitli". Una autra ipòtesi suggerís que la paraula nahuaMexiko, se deriva demetztli, "luna",xictli, "embonilh", "centre" o "filh", e losufixe-co, "luòc", e doncas significa "Luòc al centre de la luna", o "luòc al centre del Lac de la Luna", en referéncia alLac de Texcoco. Lo sistèma de lacs interconnectats, que Texcoco èra lo mai grand e se trobava al centre, aviá la forma d'un conilh, lo meteis imatge que los astècas vesián subre la luna. Tenochtitlan, doncas, se trobava al centre (o al embonilh) del lac (luna/conilh)[3]. Finalament, una autra ipotèsi suggerís que lo nom se deriva deMeclti, la diva de l'agave[3].
Lo nom de la ciutat s'es transliterat encastelhan/espanhòlMéxico, amb la valor fonetica de lax en castelhan medieval, que representava lafricativa postalveolara sorda (/ʃ/). En castelhan, aquel son, e lafricativa postalveolara sonora (/ʒ/), representada amb la grafiaj, se son fusionat en unafricativa velara sorda (/x/) durant losègle XVI[4], çò que produguèt la varianta ortograficaMéjico en divèrsas publicacions, principalament enEspanha, mentre que en Mexic e autres païses castelhanoparlants,México es l'unica varianta ortografica utilizada. Recentament, laReal Academia Espanhola, l'institucion encargada de regular la lenga castelhana, declarèt que l'ortografia recomandada en castelhan esMéxico[5]. Enoccitan, lax deMexic representa pas lo son original, mas la consonanta dobla/ts/ o fricativa postalveolara sonora.
Mexic fa partida del subcontinent de l'America del Nòrd. Geologicament la frontièra entre l'America del Nòrd e l'America Centrala es l'istme de Tehuantepec, çò que plaça 12% del territòri mexican en aquesta darrièra region; fisiograficament l'ais volcanic transversal de laSierra Nevada dividís las doas regions.[6] Geopoliticament, pasmens, la frontièra entre l'America del Nòrd e l'America Centrala es la frontièra ambBelize eGuatemala, e Mexic es considerat un país nòrd-american.
La superfícia totala de Mexic es de1 972 550km², qu'inclutz aproximativament 6000 km² d'illas situadas dins l'ocean Pacific (coma las illasGuadalupe eRevillagigedo), dins lamar Cariba e dins loGolf de Califòrnia. Mexic parteja una frontièra al nòrd amb losEstats Units de 3141km; al sud amb Guatemala de 871km e amb Belize de 251km.
Lo clima mexican presenta de variacions fòrça importantas liadas a la latitud, a l'altitud e au nivèu de precipitacions. D'efèct, Mexic es devesit entre doas zònastermicas situadas d'un costat e de l'autre dauTropic dau Càncer. Aunòrd, se troba una zòna temperada amb detemperaturas frejas dins lo corrent dei mes d'ivèrn e, au sud, se troba una zòna cauda amb detemperaturas pron constantas tota l'annada. De mai, dins aquelei zònas, la temperatura evoluciona en foncion de l'altitud. Au sud dauTropic dau Càncer, lei temperaturas mejanas evolucionan generalament entre 24 e 28°C fins a1 000 m, entre 16 e 20°C entre1 000 e2 000 e entre 8 e 12°C en delà de2 000 m. L'altitud permet ansin de moderar la calor de l'estiu.
Lei precipitacions mejanas varian abòrd segon la situaciongeograficas e lei sasons. D'efèct, Mexic conois de sasons umuda e seca marcadas. La màger part dei precipitacions an luòc entre junh e octòbre. EnCalifòrnia Bassa, dins lonòrd-oèst e una partida dausud, son fòrça feblas (300 a 600 mm anuaus) e loclima i esarid. Dins lei regions sud, especialament dins leis endrechs pus poblats (Mexico eGuadalajara), lo nivèu mejan de precipitacions evoluciona entre 600 e1 000 m. Lei territòris bas situats lòng dauGolf de Mexic recebon mai de1 000 mmanuaus (fins a2 000 mm au sud-èst de Tabasco). Enfin, se pòu observar de tombadas denèu dins certanei regions meridionalas e sus leicimas pus autas.
De junh a novembre, lo país pòu èsser menaçat per deciclònes venguts de l'Ocean Pacific ò de l'Ocean Atlantic. Leivents pòdon alora passar 200 km/h e èsser acompanhadas per depluejas fòrça importantas entraïnant de degalhs grèus. Lei ciclònes atlantics entraïnan generalament mai de destruccions que leis auragans pacifics.
En2010, la populacion de Mexic agantava 112,3 milions d'abitants (11en reng mondiau) amb un taus de creissença de 1,70%/an entre2005 e2010. Dins lo corrent dausègle XX, la populacion a conegut una aumentacion importanta evolucionant de 13,6 milions d'abitants en1900 a 97,5 milions en2000, especialament entre1970 e2000. La populacion èra relativament jova amb 27,9% deis abitants qu'avián un temps entre 0 e 14 ans, 18,1% entre 15 e 24 ans, 40,4 entre 25 e 54 ans e solament 13,9% de mai de 55 ans. L'esperança de vida èra de 75,4 ans en2014 e es en aumentacion regulara dempuei la fin dausègle XX entraïnant l'envielhiment de la populacion.
Lo taus d'urbanizacion èra grand (78,1% en2011) e leis abitants son principalament concentrats dins de vilas gròssas. Ansin, en 2004, 53% de la populacion viviá dins 55 aglomeracions. La principala èra aquela deMexico (20,1 milions d'abitants en 2008). Leis autrei ciutats importants èranGuadalajara (4,4 milions),Monterrey, (4,1 milions),Puebla (2,7 milions),Toluca (1,9 milions),Tijuana (1,8 milions),León (1,6 milions),Juárez (1,5 milions),Torreón (1,3 milions),Querétaro (1,1 milions),San Luis Potosí (1 milion) eMérida (0,97 milion). Lei densitats de populacion pus importantas son situadas dins lo centre dau país e lòng deilitoraus èst e oèst.
Leis originasetnicas de la populacion son variadas en causa dau mestissatge fòrça important entre lei pòbles indigèns, lei colonseuropèus e leisesclausafricans ò sei descendents. Dins aquò, lo recensament precís de l'apartenéncia etnica deis abitants (en 2010, 65% de mestís, 17,5% d'indigèns e 16,5% d'europèus) es malaisat car, en causa de la promoccion oficiala dei culturas indigènas e mestissas, un nombre important de Mexicans preferisson se revendicar indigèns ò mestís en despiech d'originas diferentas. De mai, certanei critèris culturaus (per exemple, lo fach de pas parlar la lenga tradicionala d'una comunautat) an tanben un ròtle important dins la definicion de l'apartenéncia etnica e complican l'establiment de critèris estables.
La politicalingüistica de Mexic es definida per unalèi adoptada en2001 (Lèi dei Drechs Lingüistics) que dona l'estatut de lenga nacionala a l'espanhòu e a un seissantenau de lengas indigènas. L'espanhòu es lalenga oficialade facto car es utilizat per la totalitat dei documents oficiaus e es parlat per la quasi totalitat deis abitants (98,8% en2008). Lei lengas indigènas son parladas per 5 a 10% de la populacion, principalament au sud-èst dau país. Son eissidas deicivilizacionsmesoamericanas e 15 son parladas per mai de100 000 personas. Lei pus importantas son lonahuatl (1,5 milions de locutors), lo maiayukatek (770 000), lo mistèc (420 000), lo zapotèc (410 000), lo maiatzeltal (370 000) e lo maiatzotzil (330 000). De temptativas existisson per assaiar de sauvar lei lengas parladas (creacion d'alfabet, de mòts adaptats a la societat modèrna... etc.) per de comunautats reduchas mai certaneis idiòmas son menaçats de disparicion coma lochiapanec qu'èra parlat per mens de 20 personas en 1990.
En fòra dei minoritatslingüisticas autoctònas, l'imigracion dempueiEuròpa a entraïnat la formacion de comunautats minoritàrias parlant de lengas europèas. Ansin, aperaquí681 000 an l'anglés coma lenga mairala, principalament en Califòrnia Bassa e dins lei vilas de San Miguel de Allende, Chapala e Taxco. Dins leis Estats de Chihuahua, Zacatecas e de Durango, se troba de minoritats mennonitas (75 000 locutors) que parlan lobas-saxon. Enfin, dins la vila deChipilo, fondada per d'Italians dins lo corrent dau sègle XIX, se parla un dialècte dauvenèt.
Mexic a ges dereligion oficiala e saconstitucion assegura la libertat religiosa. Pasmens, locatolicisme es lareligion dominanta de la màger part dei Mexicans. En2010, 82,7% de la populacion se reclamava daucatolicisme e lo país es lo segond estat catolic dau mond aprèsBrasil. En causa de l'influéncia cultura deis ancianeiscivilizacionsmesoamericanas, locatolicisme mexican presenta certanei trachs especifics car a gardat de traças de ritespagans, especialament dins lei regionsmaias. De mai, totjorn en causa de l'influéncia dau politeïsme mesoamerican, lo culte dei Sants e de laVerge Maria a una gròssa importància.
En2010, loprotestantisme representava aperaquí 11% de la populacion. La mitat se reclamava de l'evangelisme. Lo desvolopament dau protestantisme aproficha lo declin relatiu daucatolicisme (96% de la populacion en1970 còntra 82,7% en2010) e s'estend a partir deis estats protestants frontaliers e dins lei regions onte l'autoritat de l'Estat es febla.
Leis autreireligions (bodisme,islam, resurgéncia de religions mesoamericanas, religions novèlas) representavan 2,9% de la populacion en 2010. Formavan de minoritats fòrça feblas que son sovent centradas sus de minoritats indigènas ò estrangieras. Enfin, lo nombre d'abitants que se declaravan sensareligion èra fòrça feble (4,7%).
La question dau poblament daucontinentamerican fa l'objècte d'unei teoriasscientificas diferentas. Lo scenari classic, dichModèl de Clovis, depinta una arribada de l'Òme a partir de l'Estrech de Bering i a14 000 ans e una migracion progressiva en direccion dausud. Pasmens, dempuei leis annadas 1980, de descubèrtas e d'estudis novèus an mostrat l'existéncia d'uneis ondas de poblament pus ancianas dempuei la region de Bering,Oceania eEuròpa qu'acomencèron probablament i a55 000 ò60 000 ans.
Lo territòri mexican actuau foguèt descubèrt e abitat per de grops de caçaires-culheires fa possiblament30 000 ans. Lei traças de preséncia umana pus vièlhas (rèstas defuòcs dins la Val de Mexic) i son datats de21 000 ans (carbòni 14radioactiu). L'agricultura acomencèt de s'i desvolopar a partir de 9000 avC. Lomilh, cultivat a partir de 5000 avC[9], lacocorda e lofaiòu aguèron un ròtle fòrça important dins l'expansion dei societatsagricòlas. Laterralha, apareguda vèrs 2500 avC, favorizèt mai la sedentarizacion. Ansin, lei premiereicivilizacions precolombianas se formèron vèrs1200 avC a partir dei societatsagricòlas mai ò mens ierarquizadas dau sud dau Mexic actuau e de lapeninsula deYucatan. En revènge, lei grops daunòrd, installats dins de regions pus aridas mens favorablas a l'agricultura, gardèron un mòde de vida principalament basat sus un nomadisme ò un semi-nomadisme de caça e de culhida.
Civilizacions principalas de Mesoamerica dau sègle IV au sègle XVI.
Lacronologia dau periòde preispanic es generalament entre tres epòcas per leisistorians. La premiera es dichaPeriòde Preclassic e s'estend de1200 avC a250 apC. Es dominada per leis Olmècs que son a l'origina deicivilizacions ulterioras de la region. La segonda epòca es dichaPeriòde Classic e va de250 a950. Es caracterizada per l'apogèu deiMaias, dei Zapotècs e de lavila deTeotihuacan. Enfin, la tresena e darriera epòca s'estend de950 e1500 e es dichaPeriòde Postclassic. Es dominada per lei Toltècs e per leisAstècs.
Leicivilizacionsmesoamericanas presentan un ensems de trachs comuns eissits deis Olmècs. A respècte deicivilizacionseuropèas,asiaticas eafricanas, presentan unei trachs originaus e mai desconcertants ò inquietants. D'efècte, lametallurgia i es limitada a la produccion d'ornaments e ai metaus natius (aur,argent,coire...). De mai, laròda es desconeguda (ò a ges d'aplicacion) e ges d'animau es utiizat per lo transpòrt. L'escritura, franc dei Maias e dei Zapotècs, es desconeguda ò demorèt fòrça somària en despiech de l'existéncia d'estats estenduts e fòrça centralizats. Enfin, lareligion es basada sus unpoliteïsme amb un nombre fòrça important dedivinitats — de còps comunas a unei pòbles — que necessitavan de sacrificis umans frequents. Dins aquò, en despiech d'aquelei limits, lei pòbles deMesoamerica èran fòrça avançats en matèria d'arquitectura, d'urbanisme, d'agricultura e dematematicas (especialament la realizacion decalendiers).
Chichén Itzá, una de las nòvas sèt meravilhas del mond
Lacivilizacion maia se formèt dins la regiontropicala de lapeninsula de Yucatan a partir de societatsagricòlas aparegudas vèrs 2600 avC. Influenciadas per leisOlmècs, s'organizèron a partir de250 apC segon un sistèma deciutats-estats que se gropèron au sen de coalicions rivalas dirigidas per leivilas pus importantas comaCalakmul,Tikal,Palenque (tanben dicha Baak),Copan òUxmal. Deguèrras regularas opausèron lei diferentei ciutats fins ausègle X que veguèt l'afondrament de la màger part deivilasmaias probablament abandonadas en causa d'una crisienvironamentala grèva. Dins aquò, lacivilizacion maia capitèt de se redreiçar dins la mitatnòrd de Yucatan e dins certanei regions isoladas dauGuatemala modèrne. Aqueu periòde tardiu es marcat per d'influénciastoltècas e per la dominacion deivilas deChichen Itza (sègles X-XII) e deMayapan (sègles XIII-XV) e per la perseguida de conflictes recurrents entreciutats-estats rivalas.
Lei Maias formèron una societat fòrça ierarquizada e avançada. Modernizèron l'eiretatgeolmèc amb la bastida de temples-piramidas permetent d'observar e de nòtar lo movement deis astres, lo desvolopament dematematicas permetent de preveire lo movement dauSoleu e deiplanetas e d'establir decalendiers precís e la formacion progressiva d'un art fòrça rafinat. De mai, desvolopèron un sistèma d'escritura format d'aperaquí 800glifs permetent de formar de combinasons per exprimir ò designar d'idèas complèxas. Lareligion maia es en revènge mau coneguda mai demorèt similara ais autrei religions deMesoamerica amb un nombre fòrça important dedieus e desacrificis umans regulars.
Leicivilizacionszapotèca emistèca se desvolopèron dins lo sud e lo sud-oèst de l'istme de Tehuantepec. Probablament influenciats per leisOlmècs, leiZapotècs acomencèron de formar un estat estructurat a partir de500 avC que conoguèt son apogèu entre300 e700.Monte Albán, vila principala de la region, foguèt alora una metropòli majora deMesoamerica. Après son declin, lei Zapotècs fondèron d'autrei centres urbans a partir dau sègle X comaMitla. Formèron una societat avançada que desvolopèt un sistèma d'escritura pròpri. Pasmens, ausègle XIII, deguèron faciar l'emergéncia deiMistècs, influenciats per de refugiats toltècs venguts deTula, que venguèron la poissança principala de la region. D'efècte, lei Mistècs capitèron de conquistarMitla e de restaurarMonte Albán. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XV, foguèron vençuts per leis Astècs e deguèron li pagar untribut regular.
Teotihuacan èra unaciutat-estat dau centre dau Mexic actuau probablament fondada per leiTotonaques au començament dau sègle II avC. Conoguèt son apogèu entre lei sègles III e VI mai foguèt abandonada per de rasons mau conegudas (probablament un ensems de crisis agricòlas e militaras[11]) ai sègles VII-VIII. Foguèt un centre demografic, intellectuau e religiós major dauPeriòde Classic amb una populacion estimada entre100 000 e200 000[12]. Desvolopèt de sistèmas d'irrigacion nombrós e bastiguèt unei edificis monumentaus coma laPiramida dau Soleu, laPiramida de la Luna ò laCauçada dei Mòrts. L'importància de la ciutat sembla tanben liada au culte daudieuQuetzalcoatl. Probablament originària deTeotihuacan, aquela divinitat prenguèt una plaça fòrça importanta dins tota la regionmesoamericana e au sen deicivilizacions ulterioras, especialament lei Toltècs e leis Astècs.
Lo pòble toltèc faguèt son aparicion dins la regionmesoamericana dins lo corrent dausègle IX après lo declin e l'abandon deTeotihuacan. Ausègle seguent, fondèron lavila deTula que venguèt lacapitala d'unestat que dominèt la region fins ausègle XII. Pasmens, durant la segonda mitat d'aqueu sègle, una tiera de crisis afebliguèt aquela civilizacion.Tula foguèt pilhada e destrucha per leiChichimècs probablament en1168. Aquò entraïnèt l'afondrament de l'estat centrat sus lavila mai lei Toltècs semblan pas disparéisser. D'efèct, de vestigis arqueologics e de cronicas indican un movement d'emigracion vèrs lei regions orientalas deMesoamerica, especialament lo nòrd de lapeninsula de Yucatan. I favorizèron un novelum de lacivilizacion maia en crisi dempuei la fin dauPeriòde Classic. Dins sa region d'origina, laissèron de roïnas impressionantas que marquèron leicivilizacions ulterioras. Ansin, lei Toltècs ancians foguèron assimilats a dedieus per unei pòbles coma leisAstècs que se presentèron coma sei successors per legitimar son poder.
LeisAstècs èran inicialament un pòble nomada daunòrd que migrèt vèrs la Vau deMexico après la disparicion deiToltècs. Au contacte deicivilizacionsmesoamericanas, se sedentarizèt e fondèt lavila deTenochtitlan sus una illa daulac Texcoco vèrs1325 ò1345. Dins leis annadas 1370, s'i desvolopèt un poder reiau (tlatoani) que venguèt independent entre1426 e1428 après una guèrra victoriosa còntra laciutat-estat d'Azcapotzalco que dominavan la Vau de Mexico. Dins lo corrent d'aqueu conflicte, se formèt una aliança poderosa entreTenochtitlan,Texcoco eTlacopan que se mantenguèt e venguèt la basa de la dominacion astèca establida sus la Vau en1440. Puei, l'expansionisme astèc permetèt la formacion d'un empèri important entre loGolf de Mexic e l'Ocean Pacific enviroutat per d'estatstributaris. Certaneis estats, comaTlaxcala, foguèron tanben pas destruchs per permetre d'incursions regularas destinadas a la captura dei presoniers necessaris aisacrificis umans demandats per lareligion astèca.
La societat astèca èra fòrça ierarquizada coma leis autreicivilizacions de la region. Dispausava tanben de coneissenças avançadas enarquitectura, enmatematicas e enagricultura. Desvolopèron tanben un art variat amb unaliteratura rica e una mestria de remarca de l'escultura, de lapintura, de lametallurgia dei metaus preciós. Regardant lareligion, lo panteon astèc evolucionèt mai d'un còp car integrèt pauc a pauc de divinitats originaris dei pòbles vençuts. L'importància dei sacrificis umans i demorèt importanta car certanei ceremònias semblèron necessitar lo sacrifici d'unei centenaus, e de còps d'unei milièrs, d'individús.
Vestigis d'un vilatge ancian bastit per leiPueblos (uèi sus lo territòri deisEstats Units).
Dins lonòrd dau Mexic actuau, lei condicionsclimaticas favorizèron pas l'agricultura e lei pòbles locaus adoptèron generalament un mòde devida parcialament ò totalament nomada. Ansin, se lomilh foguèt pauc a pauc cultivat dins la region dins lo corrent dau millenari I avC, la caça e la culhida i demorèron totjorn importantas e la sedentarizacion foguèt limitada. Regardèt principalament leiPueblos, installats dins lo nòrd-oèst dauNòu Mexic modèrne. Protegit per lo relèu malaisat de la region, bastiguèron de vilatges de quauquei centenaus d'abitants e desvolopèron una cultura pròpria caracterizada per una produccion deterralhas, la creacion d'un ret d'irrigacions e lo teissedura daucoton. Devesits entre diferentei tribús parlant de lengas diferentas, conoguèron son apogèu entre1100 e1300 avans de declinar lentament probablament en causa d'un cambiament climatic que causèt una demenicion dei precipitacions.
Lei populacions nomadas foguèron dichasChichimècs per lei pòbles sedentaris deMesoamerica. Aqueu mòt aviá una significacion quasi identica au tèrmeeuropèu de «Barbars». Formavan de tribús que desvolopèron d'interaccion amb lei grandei civilizacions de la region similaras a aquelei deisnomadas eurasiatics amb l'Empèri Bizantin ò ambChina. En temps normau, un equilibri militar precari èra establit marcat per incursions regularas per pilhar lei regions sedentàrias e d'expedicions punitivas per se venjar ò sometre lei nomadas. En temps de crisi dei civilizacionsmesoamericanas, lei Chichimècs èran capables de conquistar lo sud sedentarizat entraïnant l'afondrament deis estats locaus. Pasmens, en causa de la feblesa demografica dei venceires e de la prefondor culturala dei vençuts, lei nomadas adoptavan rapidament lo mòde de vida dei sedentaris entraïnant la formacion de civilizacions novèlas que gardavan un nombre important de trachs comuns amb leis estats ancians. Un exemple d'aqueu procès es donat per lo pòble toltèc que fasiá probablament partida dei Chichimècs que pilhèronTeotihuacan au sègle VIII. Pasmens, tre lo sègle seguent, avián adoptat la màger part de la cultura d'aquela vila e foguèron alora a l'origina d'una civilizacion brilhanta. A son torn, destrucha per lei Chichimècs au sègle XII, venguèt la fònt d'inspiracion culturala deis estats seguents, especialament d'aqueu deis Astècs deTenochtitlan.
Après la descubèrta d'America perCristòl Colomb en1492, leisEspanhòus s'installèron dins leis illas principalas de laMar Cariba. En1514, la conquista deCuba li permetèt de dispausar d'una basa poderosa per organizar d'expedicions lòng daucontinent a l'iniciativa dau governadorDiego Velázquez. A l'origina, leis Espanhòus se limitèron a l'exploracion daulitorau. A partir deis annadas 1510, lei contactes se multipliquèron amb leisestatsmesoamericans. En1518, loconquistadorHernán Cortés organizèt una expedicion importanta que se dirigiguèt vèrs lapeninsula de Yucatan. I obtenguèt d'ensenhaments sus l'existéncia de lacivilizacion astèca e i trobèt de sostèns au sen deiciutats-estatsmaias, especialament aqueu de traductors que li permetèron de comprendre e d'aprofichar lei divisions entre lei pòbles mesoamericans.
Ansin, en novembre de1519, se dirigiguèt vèrs l'Empèri Astèc. Formèt rapidament d'alianças amb leis enemics tradicionaus deTenochtitlan, especialamentTlaxcala, e intrèt dins lacapitala astèca que son rèi,Moctezuma II, èra indecís per quant a l'atitud d'adoptar en fàcia de Cortés. Dins lavila, loconquistador capitèt d'organizar una ataca suspresa per lo capturar. Son projècte èra alora de dirigir l'Empèri gràcias au contraròtle dau sobeiran. Dins aquò, deguèt quitar rapidament la ciutat amb la màger part de sei tropas per luchar còntra l'expedicion dePánfilo de Narváez, mandat dins la region per lo governadorVelázquez, inquiet dei succès e deis ambicions de Cortés. Lòng daulitorau, capitèt de tuar Narváez e de raliar sei soudats a sa causa. Pasmens, enterin, leis Astècs se revoutèron sota la direccion deCuitlahuac, un nebòt deMoctezuma II que foguèt tuat dins lo corrent dei combats[13]. Lo 30 de junh, Cortés ordonèt la retirada qu'entraïnèt la pèrda de centenaus de soudats espanhòus e de milièrs d'aliats indigèns. Lei subrevivents se gropèron dins l'estat de Tlaxcala ont organizèron una campanha novèla que permetèt finalament de conquistarTenochtitlan après un sètge saunós e de destrurre l'Empèri Astèc, minat per leimalautiás vengudas d'Euròpa, en mai de1521.
Après aquela victòria, leis Espanhòus se dirigiguèron vèrs losud e l'oèst. En despiech de resisténcias duras, la màger part deis estatsmesoamericans foguèron conquistats après quauqueis annadas de combat. Coma per leis Astècs, leimalautiás europèas qu'èran encara desconegudas sus locontinentamerican (vairòla,senepion...) foguèron d'aliadas importants per leiconquistadors. En revènge, la conquista de lapeninsula de Yucatan foguèt fòrça malaisada en causa de la resisténcia acarnada de certanei pòbles maias que repleguèron doas invasions avans de capitular en1542. Dins lo sud de lapeninsula, certanei ciutats-estats, protegidas per lajungla, resistiguèron fins a la fin dau sègle XVII (Tayasal fins a1697). Puei, aunòrd de la Vau deMexico, leis Espanhòus se turtèron a la resisténcia dei nomadaschichimècs. De1550 a1590, una tiera d'expedicions assaièron sensa succès de lei sometre. Pasmens, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle seguent, una estrategia novèla basada sus la negociacion e lo desvolopament de l'agricultura permetèt ais Espanhòus d'estendre pauc a pauc son influéncia dins la region. Vèrs1650, l'autoritat espanhòla i èra plus contestada e lei Chichimècs avián largament adoptat la cultura mestissada de l'Empèri Espanhòu.
Enfin, dins lo corrent dau sègle XVIII, leis Espanhòus assaièron de se dirigir vèrs lo nòrd e vèrs lo nòrd-èst per blocar l'avançada deiRus, deiBritanics e, subretot, deiFrancés. Ansin, acomencèt la colonizacion deTèxas amb la fondacion de San Antonio en1718. Puei, se debanèt la colonizacion de laCalifòrnia Auta dins leis annadas 1770. Dins aquò, en causa de mejans limitats, la preséncia espanhòla i demorèt limitada. De mai, per avançar vèrs aquelei regions, leis Espanhòus deguèron luchar còntra lei tribús nomadas amerindianas coma lei Navajos e leisApaches.
Representacion d'unendomendero castigant un Indian (vèrs1836).
Après la conquistaespanhòla, lo territòri mexican foguèt integrat au sen de l'Empèri Espanhòu e de seis institucions que permetián d'esplechar sei ressorsas au profiech d'Espanha e d'una minoritat de grands proprietaris terrenaus. Aquel empèri èra dirigit per lo Conseu deis Índias installat enEspanha. Pasmens, en causa dei distàncias importantas entreAmerica eEuròpa, una administracion coloniala foguèt creada. Seis institucions pus importantas foguèron lei Vice-reiautat, cargadas de la direccion militara e administrativa, e leis audiencas, cargadas de la gestion deis afaires administratius, financiers e economics, que pòdon despendre dirèctament d'un vice-rèi ò èsser fòrça autonòmas. Regardant Mexic, èra sota lo contraròtle de la Vice-reiautat deMexico e devesit entre leis audiencas deMexico e deGuadalajara. En causa de la distància febla entre aquelei vilas, lo vice-rèi, que teniá de poders militars e administratiu largs aviá una influéncia importanta sus leis audiencas.
Lo nivèu inferior de l'administracion èra ocupat per lei governadors de províncias e per leis autoritats localas, especialament aquelei dei vilas qu'èran elegits per lei captaus. Una caracteristica d'aquela administracion èra l'importància de la corrupcion entre lei foncionaris. D'efèct, certanei, magerament leicorregidors que tenián de poders fiscaus e de policía, èran mau pagats per logovèrnespanhòu e assaiavan donc de s'enriquir au detriment de la populacion. Lei zònas poblats d'Indians foguèron generalament pus tocadas per aqueu fenomèn.
La darriera institucion importanta de l'Empèri Espanhòu èra laGlèisa. Format unicament de Blancs fins a la segonda mitat dausègle XVIII, èra caracterizat per sei ressorsas economicas fòrça importantas e per la rivalitat permanenta entre lei diferents òrdresreligiós e loclergat secular. La richessa de la Glèisa èra liada ai dons e ai laissas dei fidèus, lei revenguts eissits d'aquelei bens e lodèime. Gràcias a aquelei ressorsas, la Glèisa poguèt finançar la bastida deglèisas, s'ocupar de l'ensenhament e de la santat, ajudar lei paures e prestar de sòus. Enfin, aguèt un ròtle major dins l'evangelizacion deis Indians e contunièt per la seguida de considerar que lei pòbles autoctòns fasián partida de son ressòrt.
Lei resèrvas e jaciments d'aur e d'argent concentrèron inicialament l'atencion deisEspanhòus. Pasmens, en fòra deZacatecas, lei minas foguèron finalament raras e la produccion declinèt a partir de la fin dau sègle XVII. L'activitat principala venguèt alora l'agricultura que son desvolopament foguèt rapidament encoratjat per l'immigracion d'Espanhòus venguts participar a l'esplecha miniera. Se formèt alora un modèl de tenements fòrça grands tenguts per unaaristocracia terrenala (hacienda). Unmonopòli dau comèrci entreEspanha e seicolonias foguèt establit — contornejat per la còntrabanda encoratjada per leisAnglés, leisOlandés e leiFrancés — e lopòrt foguèt desvolopat per permetre lei cambis amb la metropòli.
La societat ispanoamerica se devesiguèt entre dos ensems separats. Lo premier èra la societat coloniala formada de Blancs, d'Africans, de mestís e d'Indians vivent en fòra de sa comunautat d'origina. Lo segond èra l'ensems dei comunautats indianas gaire mestissadas que gardavan salenga e de trachs indians fòrça importants.
Lei Blancs èran principalament originaris d'Espanha. Dins aquò, l'emigracion dei Blancs vèrs Mexic es mau coneguda car lei documents oficiaus s'interessèron solament ais arribadas legalas. Òr, de clandestins nombrós arribèron tanben dins leicoloniasespanhòlas. Dins lo corrent dei generacions, lei Blancs se devesiguèron entre dos grops dichscriollos per designar aquelei nascuts sus lo territòri mexican epeninsulares per designar aquelei d'Espanha. Dos principis importats de l'aristocraciaeuropèu dominèron son mòde de vida: la volontat de tenir de tenements importants e la volontat de conservar la «puretat» de sonsang. Coma lei familhas decriollos avián quauquei rèires mestís, aquò entraïnèt l'aparicion de prejutjats deipeninsulares còntra leicriollos. Pasmens, que situacion que siegue, de grops de familhas blancas, mesclantcriollos epeninsulares, se maridant entre elei dominavan la societat. En dessota de l'aristocracia terrenala, existiá tanben una classa mejana blanca formada d'artesans, de marchands, de foncionaris, de regidors ò proprietaris terrenaus mejans. Coma l'elèit, donavan fòrça d'importància a la «puretat» de sonsang e assaiavan d'exclure lei non Blancs de seis activitats per ne'n limitar la concurréncia economica e sociala.
Leis Africans foguèron inicialament utilizats comaesclaus dins lei plantacions e lei minas. Foguèron ansin nombrós dins lo sud de Mexic. Pasmens, tre la fin dausègle XVII, leis afranquiments acomencèron de se generalizar e, dins lo corrent dau sègle seguent, la màger part dei populacions originàrias d'Africa venguèron liuras. En revènge, aquela liberacion s'acompanhèt pas d'un progrès e leis Africans demorèron dins lo debàs de la societat.
Lei populacions mestissadas apareguèron rapidament après la conquistaespanhòla en causa dau nombre limitat de fremas espanhòlas. De mai, en despiech dau sostèn de laGlèisa a l'arribada de fremas vengudas de laPeninsula Iberica, lei relacions en fòra daumaridatge entre Espanhòus e Indianas contunièron. Dins aquò, aquelei mestís èran generalament bandits per lei Blancs siá per de rasonsreligiosas (lei mestís èran sovent nascuts en fòra daumaridatge) siá en causa dau risc de concurréncia economica. Ansin, divèrseilèis foguèron adoptadas per enebir certanei domenis economics ò mestiers ai mestís. L'aplicacion d'aqueu sistèma evolucionèt pauc a pauc segon lei regions en causa de la generalizacion progressiva dau mestissatge au sen de la societat ispanoamericana. Tre lo sègle XVI, lei premierei falhas apareguèron amb la creacion deihabilitaciones permetent ai mestís d'èsser considerats coma de Blancs en cambi dau pagament d'una soma. De mestís eissits de relacions entre Blancs e Africans ò entre Indians e Africans existián tanben. Pasmens, avián encara mens de consideracions que leis autrei mestís.
Lei comunautats indianas gaire mestissadas e demoradas alunchadas de la societat coloniala gardèron una partida importanta de sei trachs pròpris e son a l'origina de la societat indiana actuala. Au començament de lacolonizacion, leis Indians foguèron somés au sistèma de l’encomienda. Aquò èra lo transferiment dei responsabilitats de proteccion e d'evangelizacion d'un grop d'Indians dau rèi a un individú privat. En cambi, aquel individú podiá exigir untribut ò de corvadas. Aqueu sistèma foguèt fòrça atacat per lei Dominicans, especialamentBartolomé de las Casas, e en1542, lo rèi d'Espanha adoptèt leiLèis Novèlas qu'ordonèron la restitucion a la Corona deisencomiendas après lamòrt de sei proprietaris. Pasmens, en fàcia de l'ostilitat dei colons, lamonarquia deguèt finalament adoptar una posicion pus complasenta après una revòuta dei proprietaris (1544-1548). Premier, acceptèt la prolongacion de l’encomienda per la durada de vida de l'eiretier de son proprietari. Puei, se creèt un sistèma suplementari de prolongacion per lei generacions seguentas.
En parallèl de l'establiment de la dominacion espanhòla, de campanhas d'evangelizacion foguèron organizadas per convertir leis Indians aucristianisme. Aquò acomencèt tre la conquista de l'Empèri Astèc amb la destruccion dei templespagans, deis idòlas, dei libresreligiós indians ò de batejaments generaus de populacions. Pasmens, aquela estrategia evolucionèt rapidament vèrs de metòdes pus amagestrats per penetrar dirèctament au sen de la cultura indiana. Ansin, locristianismecatolic se generalizèt sota la forma d'unsincretisme mesclant la liturgia crestiana, lo culte de la Santa Verge, dei sants, la musica religiosa e lei processions amb d'elements e de rites eissits de lareligionmesoamericana anciana.
Enfin, l'afondrament demografic foguèt la darriera caracteristica de la societat indiana après la conquista. D'efèct, en causa dei conflictes, dau trabalh fòrçat e, subretot, deimalautiás vengudas d'Euròpa qu'èran desconegudas sus locontinentamerican (vairòla...), lo nombre d'Indians demeniguèt fòrça rapidament. L'amplor d'aqueu fenomèn es mau conegut en causa de l'abséncia de donadas precisas sus la populacion avans l'arribada deisEspanhòus. Regardant lo territòri mexican, leis estimacions evolucionan entre 11 e 25 milions d'individús en1519 e solament entre un e dos milions a la fin dau sègle XVII. De mai, lei migracions d'Indians en direccion dei centres economics de la societat ispanoamerica, especialament lei regions minieras, agravèron lo despoblament dei territòris indians. Aquò aguèt per consequéncia la disparicion progressiva de l'aristocracia e deis institucions dei comunautats indianas, compres aquelei deis estats aliats aEspanha comaTlaxcala.
Felipe II (1556-1598) assaièt d'organizar la gestion e de l'administracion de l'empèricoloniauespanhòu. Pasmens, en causa dei distàncias e de la superficia estendudas, la Corona mau capitèt e l'autoritat reiala declinèt pauc a pauc. En parallèl, la poissança militara d'Espanha s'afebliguèt. Après la desfacha a l'eissida de laGuèrra de Sèt Ans (1756-1763), logovèrn deMadrid decidiguèt tornarmai de s'ocupar de l'organizacion de sei colonias. L'influéncia dei familhas decriolos foguèt tanben reducha amb la creacion de pòstes administratius importants fisats a depeninsulares.
Aquelei reformas permetèron ansin de melhorar lei revenguts reiaus. Pasmens, aquò entraïnèt un maucontentament important, magerament au sen deicriolos, basat sus l'aumentacion deisimpòsts, lo ròtle important donat aipeninsulares ò lei limits comerciaus impausats per lo monopòliespanhòu. Ansin, una partida importanta de l'elèit revendicava un reequilibratge dei cambis e dei relacions amb lametropòli. En revènge, donava d'importància a sei privilègis e èra fòrça maufisanta dei classas popularas. En particular, après lei combats durs de laRevolucion enHaití, leis idèas deiLutz avián gaire de partisans. La rompedura entre Mexic e la metropòli foguèt donc progressiva e entraïnada per l'afebliment d'Espanha, ocupada perFrança, e per lo refús continú deMadrid d'acceptar lei principalei revendicacions mexicanas.
L'independéncia e lo periòde d'instabilitat politica
En1807-1808, l'invasion de l'Espanhapeninsulara per leiFrancés deNapoleon Ièr e l'acomençament de l'insurreccion populara espanhòla entraïnèt l'afondrament de l'autoritat reiala remplaçada per unajunta suprèma que se transformèt rapidament en conseu deregéncia. De combats durs esaunós se debanèron fins a la fin de1813 còntra lei Francés e lo conseu convoquèt de Cortes cargadas de redigir unaconstitucion, adoptada en1812, d'inspiracion liberala. Lei Cortes associèron leicolonias a aqueu procès e l'elèit deicriolos poguèt i mandar de delegats. Obtenguèron d'assegurenças regardant lei libertats individualas ò l'organizacion d'eleccions liuras. Pasmens, en1814, après la restauracion de lamonarquia, aqueleis avançadas foguèron largament oblidas e l'autoritat reiala foguèt restablida sus tot l'empèri franc de la region dau Rio de la Plata. Pasmens, en1820, una revòuta novèla enEspanha afebliguèt lo poder reiau e marquèt lo començament d'un periòde pus liberau.
Dins lo corrent d'aqueu periòde, lo vice-rèi deMexico, qu'assaiava de formar unajunta amb leicriolos, foguèt reversat per uncòp d'estat organizat per leipeninsulares. Lo poder foguèt alora tengut per l'audienca e sa milicía. Aquò permetèt de blocar lei revendicacions deicriolos mai lo maucontentament se generalizèt dins tota la vice-reialtat de Novèla Espanha. Lo 16 de setembre de1810, una premiera insurreccion importanta acomencèt sota la direccion dau prèireMiguel Hidalgo. Revendicant la supression dautribut pagat per leis Indians, la restitucion de certanei territòris indians ò l'eliminacion deis Espanhòus, lo movement s'estendèt rapidament e alinhava80 000 combatents en octòbre. En fàcia,criolos epeninsulares s'alièron per s'opausar a una insurreccion populara menaçant sei privilègis e defendiguèron victoriosamentMexico. En març de1811, Hidalgo e sei tropas foguèron anientats dins la region deGuadalajara e lei caps de la revòuta fusilhats. Pasmens, una autra insurreccion acomencèt lèu dins lo sud sota la direccion d'un autre prèire mestís dichJosé Maria Morelos. Au contrari de Hidalgo, capitèt d'organizar e de disciplinar sei tropas que conquistèronOaxaca eAcapulco en1812-1813. Una guèrra lònga foguèt necessària per leis afeblir que s'acabèt solament en1815 amb la captura de Morelos e son execucion. Pasmens, Vicente Guerrero, un luòctenent de Morelos, capitèt de contuniar la lucha.
Lo poder enMexico demorèt entre lei mans dei conservadors mai l'influéncia deicriolos aumentèt. Favorables a l'autonòmia per aparar sei privilègis en fàcia dau liberalisme vengut deMadrid. LaGlèisa, menaçada per l'anticlericalisme de certanei tendàncias revolucionàrias espanhòlas, èra tanben fòrça maufisanta a respèct de la metropòli. En1820, locoronèuAugustin de Iturbide, cargat de luchar còntra leis insurgents de Guerrero, passèt au contrari un acòrd amb seis adversaris en febrier de1821. Dichplan d'Iguala, prevesiá la formacion d'un Empèri de Mexic independent dirigit per lo rèiFerdinand VII ò un prince de son ostau. Locatolicisme demoravareligion d'Estat e laGlèisa gardava sei bens e sei privilègis. Enfin, l'egalitat juridica èra establida. Iturbide e Guerrero jonhèron sei tropas e, en aost, lei leialistas foguèron vençuts e obligats d'acceptar lo plan. En setembre,Iturbide venguèt president d'unaregéncia. Pasmens,Ferdinand VII refusèt l'acòrd d'Iguala. Ansin, lo 18 de mai de1822, Iturbide, desirós de mantenir unregime monarquic, foguèt proclamat emperaire per sei soudats. Lei sièis províncias de la capitanariá generala deGuatemala jonhèron l'Empèri[14].
Pasmens, tre1822, l'Empèri autoritari d'Augustin Ièr suscitèt una oposicion importanta renfòrçada per la crisi financiera de l'estat novèu. En1823, un còp d'estat organizat per locoronèuAntonio López de Santa Anna entraïnèt l'abdicacion e l'exili de l'emperaire. Augustin Ièr foguèt fusilhat l'annada seguenta après una temptativa mancada de reconquistar lo poder. Larepublica foguèt proclamada mai un periòde lòng d'instabilitat acomencèt. Lei províncias d'America Centrala aprofichèron la situacion per proclamar son independéncia.
L'instabilitat politica e lei pèrdas territòrialas mexicanas
Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau sègle XIX.
En1824, unaconstitucion d'inspiracion liberala foguèt adoptada. Pasmens, de tensions apareguèron rapidament amb leiconservadors. Ansin, après la victòria electorala conservatritz de1828, uncòp d'estat foguèt organizat per leiliberaus que donèron lo poder aVicente Guerrero. Ordonèt l'expulsion deisEspanhòus en1828 e capitèt de replegar un còrs expedicionari espanhòu l'annada seguenta. Dins aquò, tre1830, Guerrero foguèt reversat per un còp d'estat conservador e fusilhat l'annada seguenta après una insurreccion mancada.
En1832, lo generauSanta Anna capitèt de reconquistar lo poder amb lo sostèn dei liberaus. Demorèt la personalitat principala de la vida politica mexicana fins a la segonda mitat dausègle XIX mai perdiguèt unei còps la presidéncia e deguèt s'exilar en1844. Dins lo corrent d'aqueu periòde, uneigovèrns se succediguèron rapidament. Assaièron de centralizar l'estat entraïnant la revòuta deTèxas que venguètde facto independent en1835.
La question deTèxas entraïnèt un conflicte còntra leisEstats Units d'America de1846 a1848. Sa causa premiera foguèt l'annexion deTèxas per leisEstats Units en1845. Puei, leis intradas de tropas estatsunidencas dins lei territòris contestats entre Tèxas e Mexic e aquela de soudats mexicans aunòrd de Rio Bravo causèron lo començament vertadier de la guèrra. En aost de1846, lo govèrn demandèt lo retorn de Santa Anna mai la situacion militara mexicana venguèt rapidament catastrofica. Leivilas de Monterrey (setembre de1846), de Veracruz (març de1847) e deMexico (setembre de1847) foguèron perdudas e Mexic deguèt reconoisser sa desfacha. Lo 2 de febrier de1848, signèt lotractat de Guadalupe Hidalgo entraïnèt la cession de la màger part daunòrd dau país (Tèxas,Califòrnia Auta, Nòu Mexic) en cambi dau pagament d'una indemnitat de 15 milions dedolars. En1853, aquelei pèrdas foguèron completadas per la venda d'una partida suplementària daunòrd de Mexic (Crompa Gadsden).
En1853, lo poder foguèt tornarmai fisat aSanta Anna reversat tre1855 per lei generausJuan Alvarez eIgnacio Comonfort. Santa Anna deguèt s'exilar tornarmai e sa partença marquèt lo començament d'una tiera de reformas liberalas en despiech dau mantenement de resisténcias importantas de part dei reialistas e deiconservadors. L'influéncia de laGlèisa, que sei bens inalienables representavan un patrimòni fòrça important, foguèt una question majora dau periòde. En1856-1857, divèrsei mesuras anticlericalas (fin de l'inalienabilitat dei bens eclesiastics, adopcion d'unaconstitucion sensa referéncia aucatolicisme) entraïnèron de protestacions importantas puei unaguèrra civila novèla. En1858, leiconservadors conquistèron lei regions centralas e lei liberaus, dirigits perBenito Juárez, s'installèron a Veracruz. Nacionalizèron lei bens de la Glèisa en1859 e capitèron finalament de reconquistar lacapitala en1860.
Esquèma generau de l'intervencion francesa en Mexic (1862-1867).
Après l'eleccion deJuárez coma president en1861, logovèrn mexican deguèt faciar la question de son deute public. Foguèt rapidament obligat d'arrestar son remborsament. Aquò entraïnèt una intervencion dauReiaume Unit, deFrança e d'Espanha que mandèron un còrs expedicionari qu'ocupèt lei doanas de Veracruz. Juárez capitèt de trobar un acòrdi amb lei Britanics e leis Espanhòus. En revènge, l'emperairefrancésNapoleon III èra desirós de crear un empèri mexicancatolic susceptible d'equilibrar la poissançaestatsunidenca. Mau conselhat per de conservadors mexicans,Napoleon III pensava obtenir un acuèlh favorable a sei projèctes. Pasmens, sei tropas se turtèron a l'oposicion dei liberaus de Juárez e aguèron de dificultats per intrar dins lacapitala en1863. Lei Francés prepausèron lo tròne aMaximilian, fraire de l'archiduc d'Àustria, que foguèt coronat en junh de1864 amb lo sostèn dei conservadors. Lei liberaus e Juárez se retirèron vèrs lonòrd.
LeiFrancés e lei tropas imperialas deguèron alora luchar còntra divèrseiguerilhas. A partir de1866,Napoleon III èra desirós de se retirar dau teatre mexican e lei liberaus prenguèron l'avantatge. En març de1867, après la retirada totala dei Francés, la situacion militara deMaximilian s'agravèt rapidament. En junh, foguèt capturat e fusilhat per lei fòrçasrepublicanas.
La republica foguèt restablida mai la situacion financiera demorèt marrida e lei venceires se devesiguèron entre elei, especialamentBenito Juárez ePorfirio Díaz. D'efècte, lo govèrn de Juárez venguèt rapidament fòrça autoritari. En1872, après lamòrt de Juárez,Sebastián Lerdo de Tejada li succediguèt acomençant un programa de modernizacion (bastida dau premier camin de fèrre entre Veracruz eMexico) fins a son reversament per Diaz en1876.
Porfirio Díaz gardèt lo poder fins a1911 d'un biais autoritari. D'efècte, aqueu periòde dich «Porfiriato» es caracterizat per d'eleccions trucadas, una censura activa de lapremsa e la formacion de milicías paramilitarizadas per mantenir l'òrdre. De mai, formèt un ret de liames personaus amb de captaus dins tot lo país. Pasmens, Díaz mantenguèt leis aparéncias d'un regimeconstitucionau, capitèt d'estabilizar la situacion economica e de melhorar lei relacions entre logovèrn e leicatolics.
D'efècte, la situacion conoguèt divèrseis evolucions permetent sa creissença a partir de la privatizacion dei tèrras indianas e la formacion d'esplechasagricòlas de talha gròssa que sei produccions èran destinadas a l'exportacion. La populacion aumentèt ansin de 7,5 milions en1850 a 14 milions en1910. Aquò favorizèt l'arribada de capitaus estrangiers que foguèron investits dins la bastida d'un ret de camin de fèrre e lo sector minier (aur,argent,coire,zinc...). Au començament dau sègle XX, lo sector minier èra vengut fòrça per l'economia mexicana e representava la mitat deis exportacions. Lei classas mejanas urbanas e l'oligarquia foguèron lei beneficiaris d'aqueleis annadas. Pasmens, aqueu desvolopament se faguèt au detriment deis Indians e dei païsans que sa condicion se desgradèt. Dins losudconservador, capitèron de gardar lo contraròtle de la màger part dau territòri. En revènge, dins leis autrei regions, la formacion d'haciendas limitèt lo nombre de tenements disponibles e entraïnèt l'aparicion d'unproletariat rurau.
Regardant leis afairesreligiós, Diáz reglèt lo conflicte amb leicatolics en1877. Anoncièt la fin dei persecucions còntra laGlèisa.
A partir de1900, lei partisans de Diáz acomencèron de se devesir entre elei regardant leis orientacions de donar au país. Un grop de tecnocratas dichscientificos recomandèt la creacion d'unpartit politic per enquadrar totei lei diferentei practicas dau «Porfiriato». Aquò se turtèt a l'oposicion dei caps regionaus. En1904, per contentar lei captaus provínciaus, Diáz acceptèt de prolongar de doas annadas suplementàrias lo mandat dei governadors. Pasmens, après aquela crisi intèrna, la situacion interiora s'agravèt. En1906 e1907, de grèvas duras se debanèron dins lo sector minier. L'inflacion e lochaumatge aumentèron. Aquò favorizèt lo maucontentament e, en1910, la reeleccion de Diáz èra menaçada perFrancisco Madero. Per s'aparar còntra son adversari, Diáz ordonèt son arrestacion, çò que li permetèt d'èsser tornarmai elegit president. Pasmens, aquò entraïnèt una insurreccion grèva e marquèt lo començament d'una guèrra civila lònga de1910 a1920.
En1911, la fin dau periòdePorfirio Diaz entraïnèt unaguèrra civila dichaRevolucion Mexicana que durèt fins a1920. Causèt lamòrt d'aperaquí un milion de personas. Lo conflicte acomencèt après la liberacion deFrancisco Madero que s'exilèt enTèxas. Organizèt lèu una revòuta amb l'ajuda de caps revolucionaris comaPancho Villa òEmiliano Zapata. Dins lo corrent d'aquela annada, Madero ocupèt una partida daunòrd mexican e installèt ungovèrn provisòri. Puei, capitèt de negociar un acòrd amb lo grop deicientificos e de desarmar leis insurgents franc de Zapata. Aquò entraïnèt la fin dau regime Diaz e lo debanament d'una eleccion liura en octòbre.
Amb lo sostèn deicientificos, Madero ganhèt l'escrutinh e venguèt president. Pasmens, son autoritat demorèt febla, especialament en causa de la perseguida de la Revolucion perEmiliano Zapata. Au contrari, Zapata prepausèt un plan per rendre sei tèrras tradicionalas ais Indians. L'agitacion continuala entraïnèt uncòp d'estat organizat per leicientificos que mau capitèt (9 - 18 de febrier de1913). LogenerauVictoriano Huerta aprofichèt lo caòs per prendre lo poder. Madero foguèt assassinat e Huerta s'alièt aicientificos e aisEstats Units d'America per se proclamar president.
De1913 a1917, lei conflictes intèrnes se multipliquèron dins lo país. D'efècte, après sa presa dau poder,Victoriano Huerta decidèt d'atacar lei fòrças d'Emiliano Zapata situadas dins lonòrd. Pasmens, après unei desfachas, leis insurgents se reorganizèron au sen d'una «armada constitucionala» dirigidas perVenustiano Carranza, governador de Coahuila,Pablo Gonzalez,Pancho Villa eÁlvaro Obregón. En parallèl, de combats opausèron lei païsans paures, ajudats per lei tropas de Zapata, ai fòrças dei grands proprietaris.
La conjugason d'aquelei conflictes entraïnèt una generalizacion de laguèrra civila sus tot lo país. De mai, ladiplomaciaestatsunidenca agravèt la situacion carWashington sostenguèt per torn lei diferentei faccions per assaiar d'estabilizar la situacion. En abriu de1914, lo presidentWoodrow Wilson mandèt un còrs expedicionari que desbarquèt dins lopòrt deVeracruz e bombardèt la vila. Aquò destabilizèt Huerta e permetèt a seis adversaris d'avançar en direccion de lacapitala. En julhet, sei tropas foguèron desfachas entraïnant sa desmission e sonexili.
Pasmens, lei venceires mau capitèron de s'unir e la guèrra contunièt. En octòbre de1914,Pancho Villa reüniguèt una convencion que permetèt a Zapata d'obtenir l'aprovacion de son programa. Lo mes seguent, Carranza eObregón s'alièron per formar ungovèrn provisòri installat en Veracruz. Lei combats contunièron alora entre leiconstitucionalistas e lei tropas de Villa e de Zapata. En abriu de1915,Obregón capitèt de desfaire Villa e Zapata perdiguèt definitivament lo contraròtle deMexico. Après aquelei victòrias, lo govèrn de Carranza foguèt finalament reconegut per leis Estats Units dins lo corrent de setembre. Pasmens, lei combats contunièron dins lo país fins a l'assassinat de Zapata en1919 e la somission de Villa en1920[15].
La constitucion de 1917 e lo reglament de la crisi
En1917, una convencion foguèt reünida per redigir unaconstitucion novèla. Lo tèxte foguèt publicat dins lo corrent de l'annada e permetèt d'acomençar lo reglament dau conflicte. D'efècte, permetèt de renfòrçar l'autoritat daugovèrn federau e de contentar certanei revendicacions popularas (possibilitat de restituir de tèrras ais Indians,drech degrèva, jornada de trabalh d'uèchoras, separacion de laGlèisa e de l'Estat, limits impausats a l'influéncia dauclergat...).
Fins a1920, Carranza gardèt la màger part dau poder e capitèt d'estabilizar son poder. Assaièt de reprodurre lo modèl instaurat per Diaz maiObregón obtenguèt lo sostèn dei captaus daunòrd, deisindicats obriers e dePancho Villa. Ansin, quand Carranza ordonèt l'arrestacion de son ancian aliat, se turtèt a una oposicion fòrta que formèt una «armada liberala constitucionala» poderosa. Deguèt alora abandonarMexico avans d'èsserassassinat sus lo camin deVeracruz.
Lei venceires prenguèron lo poder sota l'autoritat d'Obregón elegit president dins lo corrent de setembre. Formèron un ret gropant captaus tradicionaus, caps desindicats ò de gropaments de païsans, oficièrs superiors de l'armada e caps politics. Aquò permetèt au regime novèu d'enquadrar la populacion. Per completar aqueu sistèma, foguèt adoptada unaideologia novèla enaurant lei culturas indianas e mestissas, la gèsta revolucionària e desvalorant lo periòdecoloniau.
Álvaro Obregón gardèt lo poder de1920 a1924. Adoptèt una politica economica similara a aquela dau periòde Diáz moderada per la necessitat de contentar una partida de sa basa revolucionària. Donèt donc la prioritat au desvolopament d'unaindustriacapitalista exportatritz finançada gràcias a d'investiments estrangiers e s'ocupèt d'equilibrar lo budget de l'Estat. Pasmens, organizèt tanben una refòrma agrariana que permetèt de distribuir de tèrras a 10% dei païsans mexicans. Limitada, aquela decision cambièt pas lo modèl d'unaagricultura centrada sus lei grands proprietaris e aguèt d'efèctes febles sus la produccion car lei païsans beneficiaris, generalament paures, aguèron de dificultats per esplechar sei tèrras novèlas.
Se la presidéncia d'Obregón permetèt d'amaisar lei tensions eissidas de laRevolucion Mexicana, la fin de son mandat foguèt marcada per una guèrra civila brèva regardant sa succession. D'efècte, segon laConstitucion de1917, lo president mexican podiá se presentar a sa reeleccion. Per lo remplaçar, Obregón chausiguèt de sostenir la candidatura dePlutarco Elias Calles e se turtèt a l'oposicion d'unei generaus partisans d'Adolfo de la Huerta. Una insurreccion aguèt luòc que s'acabèt per la victòria dei partisans d'Obregon e l'execucion d'unei caps revolucionaris. D'eleccions trucadas permetèron alora l'eleccion deCalles.
Plutarco Elías Calles foguèt president de1924 a1928 e demorèt lo cap vertadier dau país fins a1934. Contunièt la politica economica de son predecessor mai adoptèt, en matèria dereligion, una atitud ostila a laGlèisa qu'entraïnèt unaguèrra civila de1926 a1929. D'efècte, tre1925, songovèrn decidèt d'encoratjar lo desvolopament de l'escòla laïca. L'annada seguenta, ordonèt l'aplicacion deis articles de laConstitucion de1917 permetent de redurre leis activitats de laGlèisa. Aquò entraïnèt una oposicion fòrta au sen dei classas mejanas e dauclergat qu'ordonèt la suspension de totei lei celebracionsreligiosas. Lei païsans de l'oèst deMexico se revoutèron alora e l'insurreccion resistiguèt ais atacas de l'armada fins a la conclusion d'una trèva en1929.
Aquelei trèbols afebliguèronCalles e una modificacion de laconstitucion permetèt aÁlvaro Obregón d'èsser elegit president un segond còp en1928. La durada dau mandat presidenciau foguèt tanben aumentada de quatre a sièisannadas. Pasmens, foguèt assassinat tre lo 17 de julhet de1928 per un militantcatolic. Aquò permetèt a Calles de renfòrçar sa posicion amb la fondacion dau Partit nacionau revolucionari (PNR) e l'eleccion d'aliats politics sensa autoritat de sonpartit a la presidéncia. Dins lei fachs, Calles, d'ara endavant dich «jefe maximo» gardèt la realitat dau poder e acomencèt de negociar amb laGlèisa la suspension deilèis anticlericalas de1926.
Dins aquò, lei problemas de la crisi religiosa foguèron rapidament remplaçats per lei dificultats pus grèvas de lacrisi economica de 1929. D'efècte, fòrça despendanta deisexportacions, l'economia mexicana foguèt fòrça tocada per la reduccion dau comèrci mondiala. Aquò entraïnèt de tensions importantas dins lei classas popularas e mejanas tant dins lei vilas que dins lei zònas ruralas. Lo regime i respondèt per de mesuras autoritàrias e per un renfòrçament de la repression. Pasmens, aquò mau capitèt d'empachar lo desvolopament de l'oposicion, compres au sen dau PNR. En1934, Calles foguèt donc obligat de laissar lo poder e de designar lo generauLazaro Cardenas coma successor.
La presidéncia Cardenas e lo renfòrçament dau regime
Leis annadasCardenas aguèron un ròtle decisiu dins lo renfòrçament dau regime eissit de laConstitucion de1917. D'efècte, après l'eliminacion dei partisans deCalles entre1924 e1926, donèt una impulsion novèla au movement revolucionari gràcias a una refòrma agrariana, a un sostèn regular aisindicats e a lanacionalizacion de l'industriapetrolièra. Sa popularitat li permetèt d'assegurar lo mantenement de lapatz intèrna e dau regime que s'institucionalizèt.
Lo president, elegit per un mandat de sièis ans, èra lo cap quasi absolut de l'Estat mai aviá pas lo drech de se representar. En revènge, podiá designar son successor que son eleccion èra assegurada gràcias a d'eleccions regularament trucadas. Pasmens, en despiech de l'aspèct nondemocratic d'aqueu foncionament, divèrsei drechs fondamentaus protegits per laconstitucion foguèron mai ò mens respectats coma la libertat d'opinion, la diversitat de lapremsa, la libertat religiosa, divèrsei drechs sociaus ò l'existéncia d'autreipartits politics. Lo modèl politic mexican evolucionèt ansin entredemocracia edictatura e lo PNR, que venguèt lo Partit revolucionari institucionau (PRI) en1946, gardèt lo poder de1940 a1997.
De1940 a la fin deis annadas 1960, Mexic conoguèt un periòde de creissença economica importanta que favorizèron l'industrializacion e l'urbanizacion dau país. Lei presidents chausiguèron d'adoptar una politica economicacapitalista que venguèt mai e mailiberala dins lo corrent dau sègle. D'efècte,Manuel Ávila Camacho (1940-1946) eMiguel Alemán Valdés (1946-1952) restaurèron de relacions bònas amb leisEstats Units d'America e favorizèron lo sector privat, especialament dins l'agricultura e lotorisme, permetent d'atraire d'investiments estrangiers importants. SotaAdolfo Ruiz Cortines (1952-1958), aquela tendància se confirmèt e l'influéncia de tecnocratas liberaus se renforcèt. En particular, una politica d'economias drasticas permetèt de redreiçar la situacion dei finanças nacioalas mai entraïnèt de tensions socialas fòrça importantas.
Son successorAdolfo López Mateos (1958-1964) deguèt reprimir unei grèvas duras e orientar sa politica vèrs la senèstra (reforma agrariana novèla, mantenement de relacions diplomaticas ambCuba...). Pasmens, aquò permetèt pas de resòuvre la crisi sociala eGustavo Díaz Ordaz (1964-1970) chausiguèt lo metòde autoritari per contraròtlar lei movements revendicatius encoratjats per l'organizacion deiJòcs Olimpics en Mexic en1968. Ansin, lo 2 d'octòbre, l'armada tirèt sus una manifestacion d'estudiants tuant aperaquí 250 personas. En mai d'aquò, la fin deis annadas 1960 marquèt lo començament d'un periòde lòng de problemas economicas. Lei revendicacions politicas e socialas aumentèron e lo PRI aguèt alora de dificultats recurrentas per faciar la situacion.
Dins lo corrent de la fin deis annadas 1960 e dau començament deis annadas 1970, la conjugason entre lei mutacions prefondas de la societat mexicana (exòdi rurau, formacion debarris de barracas fòrça pauras a l'entorn deivilas principalas, aumentacion deis inegalitats socialas ja fòrça importantas,industrializacion...) e lei dificultats economicas devesiguèt prefondament lo PRI e, pus generalament, tota la vida politica dau país. La drecha, sovent formada aisEstats Units, èra venguda fòrçaliberala mentre que la senèstra èra favorabla au modèlcuban. Aquò afebliguèt lo partit e favorizèt l'emergéncia de revendicacions demandant l'instauracion d'unademocracia vertadiera.
La presidéncia deLuis Echeverría (1970-1976) foguèt ansin marcada per de combats entre l'armada e deguerilhas urbanas en1971. En parallèl, la situacion economica contunièt de s'agravar. Pendent son mandat,José López Portillo (1976-1982) adoptèt un plan d'austeritat per sostenir e estabilizar lamoneda nacionala que demeniguèt lo nivèu de vida e aumentèt lochaumatge. De mai, leis efèctes negatius d'aquela politica foguèron agravats per la descubèrta de jaciments depetròli dins divèrsei regions. Son esplecha entraïnèt una competicion acarnada e d'aumentacions fòrça importantas de la corupcion, de l'inflacion e deisimportacions. En1982, la situacion economica èra tant catastrofica queMexico deguèt arrestar lo pagament deis interès dau deute nacionau.Miguel de la Madrid (1982-1988) assaièt de redreiçar la situacion financiera gràcias a un plan d'austeritat novèu mai aquò aguèt tornarmai de consequéncias negativas sus lei classas popularas. Entraïnèt tanben una scission dau PRI amb la partença de son ala progressita que fondèt lo Partit de la revolucion democratica (PRD) en1989. Son successorCarlos Salinas de Gortari (1988-1994), elegit amb solament 50,3% dei sufragis exprimits, contunièt aquela politica e chausiguèt d'intrar au sen d'un mercat economic comun dichALENA format ambCanadà e leisEstats Units d'America. Lei consequéncias d'aquel acòrd sus lei revenguts dei païsans paures entraïnèron en1994 unaguèrra civila brèva dins lo sud-èst còntra l'Armada Zapatista de Liberacion Nacionala (EZLN) que se revendica deZapata. Un alta-au-fuòc permetèt d'arrestar lei combats mai lei negociacions mau capitèron e la guerilha zapatista ocupa e administra totjorn quauquei vilatges de Chiapas.
En1994, l'eleccion dau candidat dau PRI,Ernesto Zedillo, foguèt fòrça malaisada (48,7%) e, en1997, lo partit perdiguèt sa majoritat a la Chambra dei deputats. Puei, en2000, per lo premier còp dempuei la fin de laRevolucion Mexicana, lo PRI perdiguèt lo poder au profiech deVicente Fox dau Partit d'accion nacionala (PAN, un partitconservador,liberau ecatolic fondat en 1939). En2006, lo PAN gardèt lo poder just just (35,9% per lo PAN e 35,3% per lo PRD) eFelipe Calderón venguèt president. Sa politica fòrça liberala favorizèt la creissença economica mai agravèt leis inegalitats socialas. De mai, deguèron faciar lo problema de la criminalitat organizada mexicana qu'es venguda poderosa en causa dau desvolopament dei trafegs, especialament aquelei de drògas, en direccion dau territòriestatsunidenc. Acomençada per Fox, la lucha còntra lei cartèus de la dròga se transformèt en guèrra civilasaunosa (entre60 000 e100 000 mòrts pendent lo periòde2006-2012) amb la participacion dirècta de l'armada decidida per Calderon.
Mexic es unarepublica presidencialademocratica efederala de 31 Estats e d'un districte federau. La seperacion dei poders es assegurada per la constitucion de1917. Lo poder executiu es tengut per lo president, lo poder legislatiu per lo Congrès e lo president e lo poder judiciari per divèrsei corts especializadas que la pus importanta es la Cort Suprèma de Justícia. Pasmens, en despiech d'unei reformas destinadas a limitar sei poders, lo president garda un ròtle fòrça important au sen deis institucions. De mai, la corupcion es un problema recurrent au sen dei tres poders maugrat de campanhas regularas de lucha còntra lo problema.
Lo poder executiu es tengut per lo president de la Republica qu'es elegit per un mandat non renovelable de sièisannadas ausufragi universau dirèct amb un torn unic. I a ges de Premier ministre. Lo president a lo drech de nommar e de revocar leiministres, leisambaissadors e lei cònsols generaus. Es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas e, amb l'acòrdi day Congrès, a lo drech de declarar unaguèrra ò de signar unapatz. Regardant leis afairesdiplomatics, pòu negociar detractats. Enfin, lo president a un drech de vèto sus leilèis votadas per lo Parlament.
Lo poder legislatiu es tengut per lo Congrès qu'es devesit entre unachambra auta e unachambra bassa e per lo president que tèn certanei drechs legislatius, especialament un drech de vèto sus lei lèis votadas e lo drech d'adoptar de decrèts. Lei doas chambras an de drechs legislatius identics. La premiera assemblada es dicha Senat e es formada de 128 senators (4 per cada entitat federala) elegits per un mandat de sièisannadas. L'eleccion se fa segon un sistèma de dos escrutinhs parallèls. 96 senators son designats per un vòte organizat amb un torn unic dins cada circonscripcion. Lo venceire ganha dos sèti e lo segond ne'n ganha un. Lei 32 autrei senators son elegits segon un sistèma de representacion proporcionala establit au nivèu nacionau. Totei lei mandats son non renovelables.
La segonda chambra dau Parlament es dicha Chambra dei deputats e es formada de 500 deputats elegits ausufragi universau dirèct per un mandat de tresannadas. I a dos sistèmas d'elecicons. 300 deputats son elegits amb un escrutinh d'un torn organizats dins 300 circonscripcions e 200 son designats d'un biais proporcionau. Coma per lo Senat, lo mandat de deputats es pas renovelable.
Lo Congrès a lo poder de discutir e de vòtar leilèisfederalas, declarar unaguèrra, fixar lo montant deisimpòsts, discutir e vòtar lo budget e ratificar leitractats. Coma lo president, lo Congrès pòu adoptar de decrèts que son de tèxtes legislatius de portada e de durada limitadas. Un decrèt dau Congrès pòu pas èsser blocat per lo vèto presidenciau.
Lo poder judiciari es dirigit per una Cort Suprèma de Justícia que sei jutges son nommats per un mandat de 15 ans per lo president amb l'acòrdi dau Congrès. Es cargada d'interpretar lei lèis e lei decisions de justícia federalas presas per de corts inferioras e de jutjar leis afaires regardant laconstitucion. En matèria electorala, l'autoritat suprèma es tenguda per lo Tribunau Electorau dau Pòble Judiciari de la Federacion.
Leis Estats Units Mexicans son unafederacion de trenta un estats liures, autonòms e sobeirans dirigits per un govèrn, un parlament e una justícia locaus. An lo drech de tenir lei sieunas lèis e constitucion, compres en matèria de còdis civius e penaus. Pasmens, aquelei tèxtes pòdon pas èsser en desacòrdi amb la constitucion federala. De mai, regardant leis afaires estrangiers, un estat pòu pas contractar d'aliança amb d'autreis estats ò nacions sensa l'autorizacion de la federacion. Lo govèrn de cada estat es presidit per un governador elegit cada sièis ans sensa possibilitat de reeleccion. Lo poder legislatiu deis estats repausa subre un Congrès deis Deputats unicamerau, que lo nombre de sei sètis despend de cada estat. La justícia es dirigida per un Tribunau Superior.
Cada estat es a son torn devesit entre de municipalitats que pòdon gropar unei vilas ò vilatges. Aqueleis entitats son en partida autonòmas e recebon una partida deis impòsts locaus. Laciutat de Mexic es loDistricte federal, sèti dei poders dau govèrn de l'Union, ecapitala deis Estats Units Mexicans.
Lo drapèu mexican foguèt adoptat en1821 amb l'independéncia dau país. Conoguèt diferentei versions, magerament definidas per de modificacions de l'emblèma centrau e de la talha. La version actuala data de1968 e foguèt chausida per diferenciar lo drapèu mexican dau drapèuitalian pendent leiJòcs Olimpics organizats enMexico. A l'origina, lo vèrd representava l'independéncia, lo blanc la religioncatolica e lo roge l'union entreEuropèus eAmericans. Pasmens, amb la laïcizacion de la societat en1857, la significacion dei colors cambièt e, d'ara endavant, lo vèrd representa l'esperança dau pòble dins lo futur de sa «raça», lo blanc la puretat deis ideaus de la populacion e lo roge losang deis eròis.
L'emblèma centrau dau drapèu es lo blason de Mexic. Representa unagla qu'es ajocat sus una figuiera de Barbaria e que devora unsèrp. Aqueleis animaus èran fòrça presents dins la mitologia dei pòbles mesoamericans. Coma per lo drapèu, unei versions foguèron utilizadas dempuei l'independéncia e l'actuala foguèt adoptada en1968.
L'imne nacionau es dichHimno Nacional Mexicano («Imne Nacionau Mexican» enoccitan). Escrich en1853 perFrancisco González Bocanegra per celebrar la defensa de Mexic còntra la temptativa de reconquista espanhòla de1829, foguèt adoptat coma imne nacionau oficiau tre1854. Foguèt modificat en1943 amb la supression d'uneisestròfas. Enfin, Mexic a ges de devisa oficiala.
Mexic es una poissança regionala que fa partida de la màger part deis organizacions internacionalas e regionalas pus importantas (ONU,OMC,OEA, G20, OSCE... etc.). Après un periòde lòng de neutralitat relativa definida per la doctrina Estrada (non-intervencion dins leis afaires intèrnes deis autreis estats, reconoissença dei govèrns estrangiers...), lo govèrn mexican assaia dempuei l'acomençament dau sègle XXI d'adoptar una diplomacia novèla pus intervencionista. Es basada sus quatre axes principaus dictats per de rasons economicas que son lo desvolopament dei relacions amb lei país d'America Latina, lo melhorament dei relacions amb leisEstats Units d'America tocadas d'un biais negatiu per lei trafecs de dròga entre lei dos estats, lo mantenement de relacions bònas amb l'Union Europèa e lo desvolopament dei relacions ambAsia.
Lo desvolopament dei relacions amb l'America Latina es basat sus l'afirmacion d'una cultura comuna ais estats ispanofòns de la region. Es tanben dictat per la volontat mexicana de tornar venir una poissança regionala importanta enAmerica e per l'importància deis investiments mexicans dins aquelei país. Lei relacions ambWashington son fòrça importantas en causa dau ròtle dominant deisEstats Units d'America sus lo continent e de l'importància dei cambis economics entre lei dos territòris. D'efèct,Estats Units,Canadà e Mexic fan partida d'un mercat comun de liure comèrci dich ALENA qu'es vengut lo motor principau de l'economia mexicana. Pasmens, en causa dei trafecs frontaliers illegaus fòrça importants (dròga, imigracion...), lei relacions entreMexico eWashington son sovent problematicas. L'objectiu principau dau govèrn mexican es donc de «normalizar» lei discussions entre lei dos país. De mai, lo sostèn dau govèrn estatsunidenc es important dins l'encastre de la lucha intèrna còntra lei cartèls.
La relacion ambAsia es considerada coma una prioritat en causa dau dinamisme economic de la region.Japon i es un partenari ancian de Mexic que tèn d'interès importants dins l'industria nacionala.China i es un partenari novèu mai la relacion es fòrça desequilibrada en favor dePequin qu'importa relativament pauc de produchs mexicans.
En2012, lei fòrças armadas mexicanas tenián aperaquí260 000 òmes amb un budget de 7 miliards de dolars (0,5% dauPIB) qu'èra lo cinquen daucontinentamerican. Èran devesidas entre doas brancas principalas qu'èran l'Armada Mexicana, gropant lei fòrças terrèstras e aerianas, e la Marina Mexicana. Cada branca teniá lo sieu estat-major e es plaçada sota l'autoritat dau President de la Republica. Lo recrutament dei militars es basat sus lo volontariat. Laconscripcion existís mai lo servici militar es en realitat pas aplicat ò fòrça limitat. Coma Mexic a pas conegut de conflictes d'amplor dempuei la fin de laRevolucion Mexicana, leis armaments son relativament ancians e leugiers en despiech d'un començament de modernizacion. De mai, l'industria militara mexicana es pauc desvolopada e lo país despend de poissanças estrangieras (principalament leisEstats Units d'America,Russia eAlemanha) per la crompa de seis armaments pus importants.
L'Armada Mexicana èra en2012 la branca numericament pus importanta amb aperaquí192 000 òmes. Utilizava ges decarri de combat e seis armaments pus pesucs èran formats de1 200 veïculsblindats (Sedena-Henschel HWK-11,Panhard VCR), de 490 pèças d'artilhariá e d'unei milièrs de veïculs leugiers (VBL, Humvee). L'aviacion gropava aperaquí11 000 militars 240avions e 140elicoptèrs principalament destinats au transpòrt. Leis unitats principalas son 10 caçaires multiròtles (F-5), 40 avions de transpòrt, 3 AWACS leugiers, 6 elicoptèrs de combat (UH-60), 111 elicoptèrs de transpòrt e 5 drones.
La Marina alinhava en2012 aperaquí59 000 òmes, 189naviris e 139aeronaus. Sei missions principalas èran d'assegurar lo mestritge dei zònas maritimas economicas e la susvelhança daulitorau. Èra ansin dotada d'un nombre important denaviris leugiers e rapides e seis unitats pus importantas èran 2destroièrs, 6fregatas polivalentas, 5 naviris de desbarcament, 2corvetas, 6 naviris deguèrra dei minas, 32patrolhaires maritims e 36patrolhaires costièrs. Teniá tanben un còrs d'infantariá de marina de20 000 òmes.
Soudats mexicans dins lo corrent d'un combat còntra de narcotraficaires en2007.
Mexic facia a l'ora d'ara dos conflictes intèrnes que son laRevòuta de Chiapas acomençada en1994 e laGuèrra còntra lei narcotraficaires mexicans. Lo premier conflicte foguèt entraïnada per la signatura de l'acòrd de creacion de l'ALENA e opausèt unaguerilha indigèna dicha EZLN (Armada Zapatista de Liberacion Nacionala) deChiapas a l'armada mexicana. Après quauquei jorns de combat, l'armada reconquistèt la màger part dau territòri ocupat per la guerilha e un alta-au-fuòc foguèt signat. D'escaramochas regularas opausan encara la guerilha a d'unitats paramilitaras mai dempuei la fin dau sègle XX, lei combats son rars. De negociacions son oficialament en cors per resòuvre la crisi mai lei progrès son febles. Ansin, dempuei 1994, 32 municipalitats de Chiapas son dirigidas per l'EZLN.
Lo segond conflicte es una guèrra vertadiera e fòrçasaunosa acomençada en2006 quand lo govèrn assaièt d'eliminar lei poderós cartèls mexicans de la dròga. Se turtèt a una gròssa resisténcia e deguèt mobilizar lei fòrças armadas per sostenir la polícia. Leis operacions son fòrça complèxas e opausan lo govèrn ai cartèls e certanei cartèls entre elei. D'organizacions criminalas estrangieras que participan au comèrci internacionau de la dròga en direccion dau territòri estatsunidenc son tanben sospichats de tenir un ròtle dins lo conflicte en ajudant seis aliats locaus. Unei vilas e regions dau nòrd e de l'èst de Mexic son ansin vengudas fòrça perilhosas car lei cartèls atacan lei populacions que sostènon lo govèrn ò lei cartèls advèrs. En2014, lei combats avián entraïnat la mòrt de160 000 personas e lo desplaçament de 1,6 milions d'abitants.
En2013, Mexic aviá unPIB d'aperaquí 1,327 miliards dedolars estatsunidencs e èra la quatrena economia daucontinentamerican après leisEstats Units d'America,Brasil eCanadà. Es caracterizada per l'existéncia de sectors fòrça modèrnes que coexistisson amb de sectors tecnologicament pauc desvolopats. D'efèct, dempuei1994 e la creacion de l'ALENA, lo país conois un periòde de mutacions economicas prefondas amb lo desvolopament d'un sector industriau exportator fòrça important, una aumentacion dau revengut mejan e la formacion d'una economia fòrça liberalizada e duberta. Pasmens, aquò se faguèt au detriment de certanei regions, especialament aquelei dau sud, ò de certanei classas socialas, magerament lei païsans e lei classas obrieras, e Mexic es vengut lo país pus inegalitari de l'OCDE. Per exemple, en2012, lo taus de pauretat i èra de 52,3% mai la segonda fortuna pus gròssa dau mond èra mexicana. De mai, l'economia mexicana es tanben venguda fòrça dependenda de la conjontura deisEstats Units d'America que representavan, en2012, 78% deis exportacions de Mexic e 50% de seis importacions. Enfin, lo país, qu'a bastit una partida de son desvolopament sus sei salaris febles, dèu d'ara endavant faciar la concuréncia de la man d'òbrachinesa que son còst es encara mens important.
En2013, l'agricultura formava respectivament 3,6% dau PIB mexican e 13,4% deis emplechs, l'industria e leis activitats minieras 36,6% e 24,1% e lo sector dei servicis 59,8% e 61,9%. Lo taus dechaumatge èra oficialament de 4,9% mai son estimacion vertadiera es malaisada en causa de l'importància de l'economia informala dins certanei regions. Certaneis estudis evocavan un taus de sosemplech reau d'aperaquí 25%.
L'agricultura es un sector que son importància demenís pauc a pauc au sen de l'economia mexicana. D'efècte, representava 25% dau PIB en1970, 7% en1990 e solament 3,6% en2013. Pasmens, coma èra pauc encara pauc mecanizada, representava en2013 una part relativament importanta de la man d'òbra activa (13,4%). Dempuei la creacion de l'ALENA, lo sector a conegut de transformacions importantas e leis inegalitats i son fòrça importantas. De mai, solament 13% dau territòri es pron druda per sostenir una activitat agricòla.
Lo modèl pus frequent es aqueu de tenements pichons destinats a de culturas alimentàrias de subsisténcia. Lei revenguts i èran febles. Ansin, 85% dei tenements èra en2013 a l'origina de solament 15% de la produccion agricòla nacionala. Lei tenements modernizats èran pus rars (15%) e donavan 85% de la produccion mexicana. La causa principala d'aquela estructura duala es la concurréncia dirècta amb leis agriculturasestatsunidenca ecanadiana, entre lei pus modèrnas dau mond, que son capablas de produrre de volums pus importants amb un còst pus feble. Aquò a entraïnat la disparicion d'unei tenements de talha intermediària qu'èran pas capables de demenir mai sei còsts de produccion.
En2012, lei culturas pus importantas èran logròs blat (20 milions de tonas, 4en reng mondiau), leicebas (1en reng), leis èrbas, leisagrums (1èr reng mondiau per leicitrons, 3en per leisaranges), leiflors destinadas a l'orticultura (1èr reng) e lacana de sucre. Lo noirigatge regardava principalament lo polet (3en reng mondiau).
En fòra de l'agricultura e dau norrigatge, lafusta es una ressorsa non negligibla car la superficia deiseuvas representava en2012 23% dau territòri. Uneis espècias preciosas i èran esplechadas (ebèn,acajó,noguier... etc.). Ladesforestacion agantava aperaquí700 000 dins lo corrent dau decenni 1980. Aquò èra important mai èra pas encara una menaça a respèct de l'importància dei superficias abosquidas.
En2013, lo sector industriau e minier representavan 36,6% dauPIB e emplegava 24,1% de la man d'òbra activa. La produccion agroalimentària, la transformacion detabat, la fabricacion de produchsquimics, la produccion de betum, lasiderurgia, la produccion e la transformacion daupetròli, l'esplecha de metaus e demineraus (argent,fluorina,cadmi,arsenic,plomb,zinc,coire,sofre), l'industria textila, l'industria automobila e la produccion de bens de consomacion correnta son leis activitats principalas dau sector.
L'industria conois dempuei leis annadas 1990 una creissença importanta gràcias au nivèu de qualificacion relativament aut de la man d'òbra e a son còst feble que favorizan lei deslocalizacions vèrs lo territòri mexican. Lei condicions de trabalh son donc marridas, especialament dins leis industrias exportatritz que sa valor aponduda es febla (fenomèn deimaquiladoras). Pasmens, Mexic assaia pereu de desvolopar d'industria amb una valor aponduda auta, especialament dins lei tecnologias novèlas e dins l'aviacion.
En2013, lo sector terciari formava 59,9% dauPIB e emplegava 61,9% de la man d'òbra. Es un sector amb un taus de creissença important qu'es vengut en2001 lo pus important d'America après aquelei deisEstats Units d'America e deCanadà. Lotorisme e leis activitats financieras ne'n son lei dos pielons. En particular, Mexic es lo uechen país pus visitat dau mond amb aperaquí 20 milions de toristas en 2007.
Brèç de mai que d'unacivilizacion anciana, lo territòri mexican a un patrimòniarquitecturau ric que comença amb lo periòdemesoamerican. En partida destrucha en causa dei degalhs entraïnats per la conquistaespanhòla ò l'abandon deivilas, presenta de vestigis fòrça importants de bastiments publics (jòcs de bala, palais...) ò religiós (piramidas...) e d'infrastructuras majoras (rotas,canaus,fortificacions...) que fasián partida dei bastidas pus importantas de son epòca.
Après lacolonizacion, apareguèt l'estil coloniauespanhòu que dominèt lei premiers sègles dau periòde. Èra inspirat per l'arquitectura de laPeninsula Iberica dei sègles XVI-XVII (estilsRenaissença, mossarab...). Foguèt principalament utilizat per la bastida de monuments religiós destinats a l'evangelizacion dei pòbles indigèns. Pasmens, integrèt quauquei modificacions localas coma de capèlas dubèrtas ò d'estructuras defensivas. Dins lo corrent dau sègle XVIII, se formèt l'estil barròc chorigueresc caracterizat per una gròssa abondància ornamentala inspirada deis arquitecturas aràbias e mesoamericanas. Puei, a la fin dau periòde coloniau, se fondèt en1798, l'Academia de San Carlos enMexico, premiera escòla artistica daucontinentamerican, que promoguèt loneoclassicisme inspirada de laRoma e de laGrècia antica pendent la premiera mitat dau sègle XIX.
Lo neoclassicisme demorèt popular après l'independéncia fins a laGuèrra de Mexic. D'efèct, maugrat sa durada limitada, l'ocupacionfrancesa aguèt una influéncia importanta sus l'arquitectura mexicana fins a laRevolucion Mexicana que son ideologia oficiala se raprochèt dei tradicions indigènas. Ansin, dins lo corrent dau sègle XX, se mesclèt lei movements artisticseuropèus òestatsunidencs amb d'estils eissits deis ancianeiscivilizacionsmesoamericanas.
L'escultura apareguèt sus lo territòri mexican tre lo començament de la sedentarizacion de l'òme dins la region. Ansin, leicivilizacionsmesoamericanas mestrejavan d'estiles variats d'escultura anant de l'ornamentacion interiora a la realizacion d'estatuas monumentalas. Au sègle XVI, l'arribada deisEspanhòus entraïnèt l'introduccion de l'esculturaeuropèa que foguèt fòrça utilizada dins l'art religiós per sostenir l'evangelizacion dei pòbles indigèns (ornamentacion deglèisas,autars,retaules...). L'aplicacion de l'escultura dins d'autrei domenis foguèt progressiva e se desvolopèt subretot a partir dau sègle XVIII. Fins au sègle XIX, leis estiles europèus importats en Mexic foguèron aquelei que dominavan lo periòde enEspanha (manierisme,neoclassicisme,Art novèu... etc.). A la fin dau sègle XIX, una influénciafrancesa se manifestèt en causa de l'efèct de la preséncia dau còrs expedicionari francés. Puei coma enarquitectura, au començament dau sègle XX, leis idèas veïculadas per la Revolucion favorizèron l'emergéncia d'estiles mesclant leis ancianei tradicions indigènas amb lei corrents internacionaus dominants.
Tèsta monumentala olmèca (entre 1200 e 500 av. JC).
Terralha representant un jòc de bala (entre 200 av. JC e 500 ap. JC).
La pintura apareguèt tre la fin de laPreïstòria (5500 av. JC) sus lo territòri actuau de Mexic dins la region deCalifòrnia Bassa. Aquel art se desvolopèt amb lo desvolopament de societats complèxas e prenguèt una plaça importanta au sen deicivilizacionsmesoamericanas. D'efèct, la pintura i èra fòrça utilizada per l'ornamentacion dei bastiments, dei codèxs, de laterralha ò dei vèstits. Après la conquista, la pintura gardèt un ròtle important, especialament per la decoracion murala deis edificisreligiós (glèisas,monastèris... etc.). Puei, la pintura d'Espanha Novèla foguèt influenciada per lei corrents principaus d'Euròpa (manierisme,barròc... etc.). Au sègle XIX, loromantisme aguèt una influéncia importanta amb de pintors comaHermenegildo Bustos,Santiago Rebull,José Salomé Pina,Félix Parra,Eugenio Landesio eJosé María Velasco Gómez. La realizacion de païsatges e de retrachs dominèron aqueu periòde. Puei, au sègle XX, lei tematicas economicas e socialas foguèron favorizadas per leis idèas veïculadas per laRevolucion Mexicana. Coma dins leis autreis arts majors, Mexic demorèt influenciat per lei movements mondiaus principaus (subre-realisme...) mai gardèt de trachs locaus (influéncias indigènas, gròssa libertat dins la chausida dei colors e dei texturas). En particular, l'utilizacion de muralhas coma supòrt a gardat una importància granda (muralismo).
Lamusica e ladança mexicanas apareguèron tre lo periòdemesoamerican. Leisinstruments pus utilizats èran la batariá, laflaüta, leimaracas. Ladança e lo cant èran tanben fòrça desvolopats car leis arts musicaus avián una plaça important au sen de la societat indiana. Aqueleis estils existisson totjorn a l'ora d'ara dins certanei comunautats indigènas.
Pasmens, coma dins la màger part deis autreis arts mexicans contemporanèus, lamusica e ladança mexicanas modèrnas prenguèron forma dins lo corrent de lacolonizacionespanhòla e après l'independéncia amb la mescla entre leis estilseuropèus e unei tradicions mesoamericanas. Ansin, a l'ora d'ara, musica e dança mexicanas presentan una gròssa varietat qu'es sostenguda per l'importància economica dau país. D'efèct, Mexic a l'industria musicala pus importanta d'America Latina, çò que li permet de difusar sa musica dins tot lo continent e d'atraire un nombre important d'artistas que vènon trabalhar amb lei productors mexicans.
La literatura mexicana es eissida dau mestissatge entre leiliteraturasmesoamericanas eespanhòla que se debanèt ai sègles XVI e XVII, de la creolizacion de la societat coloniala au sègle XVIII e de la dubertura dau país ais influéncias internacionalas dominantas. D'efèct, la literatura èra un art fòrça dinamic dins lo corrent dau periòde mesoamerican e, en despiech dei destruccions e dei pèrdas entraïnadas per lei combats, una partida subrevisquèt gràcias ai vestigis laissats per lei civilizacions ancianas, ai racòntes oraus ò ai trabalhs d'enregistrament dei tradicions indigènas. Après la conquista, l'espanhòu venguèt lalenga de laliteratura mai un nombre important de mòts d'origina americana i foguèron rapidament aponduts. Coma en arquitectura, l'estil barròc e sei derivats dominèron fins a la fin dau sègle XVIII amb d'escribans comaBernardo de Balbuena,Carlos de Sigüenza y Góngora,Juan Ruiz de Alarcón òSor Juana Inés de la Cruz.
A la fin dau periòdecoloniau, se difusèt l'estil picaresc illustrat perJosé Joaquín Fernández de Lizardi. Dins aquò, l'instabilitat consecutiva ai desòrdres de l'independéncia entraïnèt una demenicion de la produccion literària fins a la segonda mitat dau sègle XIX. L'estabilizacion politica li permetèt de prendre alen e una generacion novèla d'escrivans ò de poètas (Amado Nervo,Manuel Gutiérrez Nájera... etc.) aguent adoptat lei principalei tendéncias internacionalas apareguèt.
Dins leis annadas 1930, lo passatge dauSovieticSergei Eisenstein e d'una partida de son còla entraïnèt de rescòntres amb leipintors muralistas mexicans comaJosé Clemente Orozco,David Alfaro Siqueiros eDiego Rivera. Fascinat per lei païsatges e lei comunautats indigènas dau país, sa recèrca estetica aguèt una influéncia importanta. D'efèct,Eisenstein creèt una escòla e acomencèt de realizar un film sus la Revolucion Mexicana. Acabèt jamai son projècte mai la lucha dei classas inspirèt d'ara endavant lo cinèma mexicana e, en1934, lo president Cárdenas decidèt de sostenir unei films sus aquela tematica.
Lo periòde deis annadas veguèt tanben l'aparicion dei films sonòrs e leis annadas 1930-1950 son considerats coma l'apogèu dau cinèma mexican. L'industria cinematografia foguèt desvolopada e d'actors venguèron rapidament famós. Aprofichant l'installacion degovèrnsfaissistas enEspanha e enArgentina, Mexic dominava alora lo cinèma d'America Latina e èra lo premier productor de films dau mond ispanofòns. Un trach important d'aqueu periòde èra la realizacion de films inspirats per la vida e l'identitat mexicanas que permetèron d'obtenir un estil diferent dei produccionsestatsunidencas d'Hollywood. Leis actors principaus d'aqueleis annadas foguèronSara García,Cantinflas,Dolores del Río,Pedro Infante,Evita Muñoz eNinón Sevilla e lei realizators principaus foguèronEmilio Fernández,Gabriel Figueroa,Alejandro Galindo eLuis Buñuel.
Dins lo corrent deis annadas 1960 e 1970, l'industria cinematografica conoguèt una crisi en causa de la demenicion dei finançaments e lo govèrn foguèt finalament obligat de crear d'estudiòs dichs Nuevo cine Mexicano. Una generacion novèla de realizators (Arturo Ripstein,Alfonso Arau,Alfonso Cuarón eMaria Novaro... etc.) participa d'ara endavant ai competicions internacionalas de cinèma. Aquò a entraïnat una internacionalizacion dei films, especialament sota l'influéncia de corrents europèus.
↑L'existéncia d'un sistèma d'escritura, probablament basat sus aqueleiglifs, es totjorn l'objècte de debat entre lei scientifics. D'efècte, de descubèrtas raras aLa Venta,Tlatilco eCascajal semblan indicar l'utilizacion d'unaescritura a partir de 650 avC. Pasmens, i a de contestacions regardant l'origina olmèca d'aquelei vestigis car lei glifs utilizats son generalament fòrça similars a aquelei inventats per leiMaias.
↑Lo scenari classic depinta l'invasion, lo pilhatge e l'incendi de lavila per de nomadas chichimècs. Pasmens, de cavaments pus recents an mostrat la concentracion dei destruccions dins lei quartiers e lei zònas reservadas a l'aristocracia e ais elèits. Es ansin apareguda una teoria depintant lo declin e l'abandon de la ciutat en causa d'una crisi sociala intèrna, probablament entraïnada per de crisis agricòlas recurrentas a partir de535-536.
↑Diferentei versions de la fin dau rèine deMoctezuma II existisson e lei circonstàncias de sa mòrt son desconegudas (execucion per leis insurgents, mòrt per error tuat per de tirs deis insurgents, execucion per leis Espanhòus...).
↑Lo Salvador refusèt mai una invasion mexicana en1822 l'integrèt per fòrça dins l'Empèri.
↑Pancho Villa foguèt assassinat per de rasons desconegudas en1923.
↑D'un biais un pauc paradoxau, la màger part deis autors d'aqueu movement son pas eissits dei pòbles indigèns.
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.jpg)
.JPG)
.JPG)
