Fotografia d'una accion de jòc amb un atacaire que se prepara per tirar en direccion de la gàbia advèrsa.
Lofotbòl (familiarament cridatbalon) es unespòrtcollectiu opausant doas equipas d'onze jogaires sus un terrenh definit. L'objectiu es de metre unbalonesferic dins leigàbias advèrsas sensa utilizar leibraç.
Aquelespòrt es aparegut au sègle XIX dins leisIllas Britanicas au sen deisescòlas formant l'aristocracia britanica. Sa codificacion comencèt a partir deis ans 1850-1860 permetent pauc a pauc de lo destriar daurugbi. En1904, se creèt unafederacion internacionala, dichaFIFA, per unificar lei reglas e desvolopar la practica dau fotbòl. Un sègle pus tard, es l'espòrt pus popular enEuròpa, enAfrica e enAmerica dau Sud, probablament gràcias a la simplicitat de sei reglas e la possibilitat ogar amb de mejans fòrça febles.
Amb 264 milions de licenciats en2006, lo fotbòl tèn de competicions fòrça organizadas que son dominadas per dos tipes de tornegs: aquelei regardant leis equipas nacionalas e aquelei pertocants lei clubs. Per lei premiers, lo trofèu pus famós es laCopa dau Mond creada en1930. Per lei segonds, son probablament la Liga dei Campions UEFA e laCopa Libertadores que son respectivament reservadas ai clubseuropèus esud-americans.
Lo tèrme «fotbòl» es d'originaanglesa. D'efiech, en1863, laFootball Association realizèt un important trabalh de codificacion dei reglas dau fotbòl dau periòde que foguèt alora designat per lo nom d'aquela associacion. L'objectiu èra de marcar la diferéncia entre lo fotbòl e leis autreisespòrtsbritanics qu'èran dichsfootball, especialament lorugby football. Quand lofootball association' comencèt de se difusar en fòra deisIllas Britanicas, lo tèrme «association» dispareguèt rapidament laissant unicament lomot «football». Dins mai d'unalenga, coma lofrancés, aqueu tèrme foguèt dirèctament adoptat per designar lo fotbòl. Pasmens, enOccitània, lomot s'adaptèt au parlar locau per venir «fotbòl».
Dins lei paísanglofòns, s'utiliza de còps lo nomsoccer qu'es aparegut dins lo corrent deis ans 1880 coma abreviacion dau tèrme «association». Lo nom complèt dau fotbòl venguèt alora «soccer football», expression que conoguèt un succès important dins l'Empèri Britanic e aisEstats Units d'America[1].
Segon l'ipotèsi pus frequent regardant l'origina dau fotbòl, la «soule» venguèt unjòc fòrça popular enAnglatèrra onte prenguèt lo nom de «football». Fòrça violenta – de decès èran possibles – se turtèt a l'ostilitat deis autoritatsfrancesas eanglesas qu'assaièron, mai d'un còp, de l'enebir per de rasonsmilitars òeconomicas. Dins aquò, demorèt populara dinsl'archipèu britanic e lo quart nòrd-èst deFrança fins au sègle XIX. Conoguèt plusors evolucions importantas coma l'adopcion d'un balon gonflat decuer au sègle XVI. Puei, en1835, lalèibritanica defendiguèt la practica dau «football» sus lei rotas publicas entraïnant lo desplaçament dei jogaires vèrs de terrens claus.
Puei, en1835, lalèibritanica defendiguèt la practica dau«football» sus leirotas publicas entraïnant lo desplaçament dei jogaires vèrs de terrenhs claus. Foguèt dins aqueu contèxte qu'apareguèt a cha pauc lo fotbòl modèrn dins leisescòlas d'Eton, d'Harrow, deCharterhouse, deRugby, deShrewsbury, deWestminster e de
En1848, de delegacions deisescòlas d'Eton, d'Harrow, deRugby, deShrewsbury e deWintchester se reüniguèron a l'Universitat de Cambridge per escriure e publicar la premiera codificacions dei règlas dau fotbòl. Aguèron una influéncia majora sus lei codificacions seguentas mai foguèron pas adoptadas de pertot. D'efiech, dins lo corrent deis ans 1850, divèrseisuniversitats utilizèron de variantas mai ò mens diferentas. Foguèron imitats per lei premiers clubs, sovent formats a partir deis equipasuniversitàrias, qu'escriguèron lei sieunas règlas. Lei pus popularas foguèron aquelei dauSheffield Football Club que foguèron tant utilizadas qu'una federacion defootball association basada sus aquelei reglas poguèt se formar en1867.
Aquela division menèt a de temptativas destinadas a unificar totei leis usatges. Ansin, en1862, lei règlas de Cambridge foguèron modificadas un premier còp. Un an pus tard, leisescòlas d'Eton, de Harrow, de Shrewsbury, de Rugby, de Marlborough e de Westminster acceptèron tanben una reforma d'aquelei règlas. Dins aquò, l'òbra decisiva foguèt aquela d'Ebenezer Cobb Morley (1831-1924) que capitèt de fondar en1863 una federacion, dichaFootball Association (FA), permetent de discussions entre equipas e jogaires. A la fin deis ans 1860, la màger part dei clubs adoptèron ansin lei meteissei règlas e leis impausèron ais equipas desirosas de jónher l'associacion.
Tre leis ans 1860, l'adopcion dei règlas comunas de la FA permetèt l'organizacion dei premierei competicions. Lei clubs deSheffield FC e deNottingham (ueiNotts County Football Club) aguèron un ròtle motor amb l'organizacion d'un rescòntre anuau entre lei doas equipas qu'atraiguèt rapidament d'autrei participants. La popularitat creissenta daufootball associacion dins la societatbritanica dau periòde, especialament au sen dei classas popularas, favorizèt lo desvolopament de l'espòrt novèu.
En parallèl, l'aumentacion dau nombre de partidas permetèt de melhorar lei règlas. En particular, foguèron definitivament fixats l'enebiment per totei lei jogaires, franc daugardian, de tocar lobalon amb la man e lo nombre d'onze jogaires dins cada equipa.
Dei premierei competicions a la professionalizacion
En1871, foguèt creada laFA Cup (Copa d'Anglatèrra) e lo premier torneg foguèt organizat l'an seguent. Aquela competicion aguèt un succès fòrça important e, rapidament, la màger part dei clubsanglés i participèron. Aquò favorizèt mai l'unificacion dei règlas car lei participants devián acceptar lei règlas definidas per lafederacion anglesa. La FA Cup permetèt ansin d'acabar lo procès d'uniformizacion dei règlas e de donar de basas comunas per la fondacion de clubs novèus.
En1873, lei clubsescocés fondèron la sieuna federacion sus lo modèlanglés. D'efiech, avián de dificultats financieras per participar ai rescòntres enAnglatèrra e preferiguèron donc organizar lasieuna copa en1874.
La formacion dau premiercampionat acomencèt en1888 quandWilliam McGregor (1846-1911) prepausèt l'organizacion d'una liga de dotze clubslondonencs emancunians. Per la seguida, aqueleis equipas venguèron locòr de laFootball League anglesa. Lei partidas se debanavan dins lacapitala britanica. Per lei clubs, aquela competicion permetiá de limitar lei pèrdas financieras entraïnadas per una eliminacion precòça enFA Cup gràcias au debanament regular de partidas. Favorizèt tanben l'emergéncia dau fotbòl professionau.
Dins aquò, laFootball League deguèt faciar la concurréncia d'un campionat rivau, dichFootball Alliance, de1889 a1892 avans la fusion dei doas organizacions. Aquò entraïnèt la formacion dau premier campionat de doas divisions en1892. Pauc a pauc, aqueu sistèma venguèt la nòrma per l'organizacion de competicions entre clubs.
L'organizacion dei premierei partidas internacionalas
La fondacion d'unafederacion escocesa permetèt l'organizacion dau premier rescòntre internacionau entre leis equipas nacionalas d'Anglatèrra e d'Escòcia. Se debanèt lo 30 de novembre de1872 e de partidas aguèron anualament luòc dins leis ans 1870. Dins lo corrent dau decenni, la formacion de federacions enIrlanda e auPaís de Galas permetèt la creacion de lacompeticion internacionala vertadiera entre lei quatres seleccions nacionalas deisIllas Britanicas.
Quand la popularitat dau fotbòl aumentèt dins leis ans 1870 e 1880, loprofessionalisme èra defendut enAnglatèrra e enEscòcia. Pasmens, a partir deis ans 1880, aquò empediguèt pas certanei clubs de recrutar de «professors de fotbòl» qu'èran generalament de jogaires professionausescocés. Aquela practica foguèt encoratjada per lei clubs eissits dei classas popularas per faciar lei jogaires dei clubs dei classas aisadas qu'avián pas necessiàrament besonh de trabalhar e podián s'entraïnar pus regularament.
Rapidament, lei clubs populars daunòrd d'Anglatèrra prenguèron donc l'avantatge sus leis equipas dausud dau país. En particular, en1882, un club dau nòrd,Blackburn Rovers, agantèt per lo premier còp la finala de laFA Cup que foguèt ganhada per lo darrier còp per un club amator,Old Etonians. Tres ans pus tard, sota la pression de laFootball Association, loprofessionalisme foguèt oficialament autorizat dins l'espòrt. De limitacions foguèron inicialament adoptadas per ne'n limitar l'usatge coma l'obligacion per un jogaire d'abitar a mens de sièis miles de l'estadi de son club pendent dos ans avans de venir professionau per aqueu club. Pasmens, foguèron suprimidas a cha pauc permetent l'aparicion dei premiers clubs totalament professionalizats.
Representacion d'una partida de fotbòl jogada en1894.Fotografia d'una partida jogada en1905.
L'evolucion dei règlas vèrs lei principis generaus en vigor a l'ora d'ara foguèt lònga. D'un biais generau, durèt deis ans 1870 ais ans 1930. En fòra de l'enebiment de la violéncia per recuperar lo balon (1863) e de la definicion de la durada d'una partida (90 mn en1866), lo premier aspèct foguèt de definir l'estructura dau terren e lei dimensions dei gàbias. Aquò durèt fins a1938 amb la definicion de la distància entre lei dos paus (7,32 m en1863), l'aparicion dau sièis mètres (1869), dau cornèr (1875), de la barra transversala (2,44 m en1875) e dau penalti (1891), la definicion dei dimensions modèrnas dau terren (1897), lo traçat de la superficia de reparacion (1902) e l'obligacion d'installar de fielats dins lei gàbias (1938).
En parallèl, foguèron definits lo pòste degardian e lo fòra jòc. D'efiech, dins lei premierei règlas, cada jogaire podiá utilizar sei mans per sasir un balon aerian mai se desplaçar amb lobalon èra enebit. Lo principi èra similar aurugbi: lo jogaire deviá demandar un arrèst de volada ò immediatament jogar lo balon au pè. De mai, totei lei coequipièrs dau jogaire aguent lo balon devián se plaçar darrier eu. Dins lo cas contrari, èran fòra jòc.
Aquò cambièt en1866 quand foguèt permés de passar lo balon de davant a condicion que tres jogaires advèrs sián plaçats entre lo jogaire passant lo balon aguent lo recebent. Sèt ans pus tard, foguèt precisat que lo fòra jòc se jutjava a la partença dau balon e non a son arribada. Puei, en1925, la condicion regardant lo nombre de jogaires advèrs foguèt reducha a dos. En parallèl, après un brèu periòde d'enebiment totau d'utilizacion dei mans que durèt de1866 a1870, se creèt lo pòste degardian. A respèct deis autrei jogaires, a lo drech d'utilizar sei mans d'un bais defensiu. Inicialament autorizada sus la totalitat dau terren, aquela accion caracteristica daugardian foguèt pauc a pauc limitada a sa mitat dau terren (1896) puei a sa superficia de reparacion (1912).
En defòra deisIllas Britanicas, lo fotbòl se desvolopèt sus locontinenteuropèu a partir de la fin dau sègle XX. Pasmens, se lo premier club nonanglés foguèt fondat tre1860 (enSoïssa), lo nombre d'equipas i demorèt lòngtemps limitat maugrat la creacion d'un campionat nacionau enDanemarc (1889) e regionau enItàlia (1898).
Lo fotbòl venguèt tanben rapidament popular enAmerica dau Sud. La premiera partida coneguda i aguèt luòc en1867 entre d'obriersanglés trabalhant enArgentina. La meteissa annada, foguèt fondat lo premier club argentin e un campionat locau se formèt tre1891. Dins lo corrent deis ans 1870, l'espòrt novèu se difusèt enBrasil, totjorn gràcias a l'installacion d'imigrantsbritanics. Lei premiers clubs i foguèron fondats en1888 e una federacion en1914. Tre1916, foguèt mesa en plaça laCopa America que foguèt la premiera competicioncontinentala e que tenguèt una influéncia importanta sus l'aparicion dei competicions internacionalas ulterioras.
Au començament dau sègle XX, amb la difusion dau fotbòl dins lo mond, venguèt pauc a pauc necessari de crear un organisme capable d'unificar lei diferentei federacions nacionalas. Après la revirada d'una temptativa de laFootball Associationanglesa, l'iniciativa venguèt dei federacions d'Euròpacontinentala que fondèron laFédération Internationale de Football Association («Federacion Internacionala de Football Association» enoccitan) òFIFA. Maugrat quauquei dificultats, la FIFA capitèt de trobar de sòcis novèus enEuròpa e enAmerica. En1930, permetèt la creacion de laCopa dau Mond que venguèt pauc a pauc l'evenimentesportiu pus important de laplaneta après leiJòcs Olimpics.
Après laSegonda Guèrra Mondiala, l'organizacion de laCopa dau Mond renforcèt lo poder de la FIFA. Aquò permetèt la difusion dau fotbòl dins totei lei país e, dins lo corrent deis ans 2010, la FIFA gropava mai de 209 federacions organizadas en sièis confederacions continentalas. Dins leis ans 1990, unaCopa dau Mond femenina foguèt egalament creada per encoratjar lo desvolopament dau fotbòl femenin.
L'organizacion dei competicions continentalas modèrnas
D'un biais generau, lei règlas an pauc evolucionat dempuei leis ans 1930 e leis autoritats dau fotbòl cargadas de lei definir an adoptat un conservatisme estricte dins aqueu domeni. Lei transformacions pus importantas regardèron l'aparicion dei remplaçaments de jogaires durant la partida (1958), l'introduccion dei cartonsjaune eroge (1970[5]), l'enebiment de sasir lobalon amb la man dins lo cas d'una passa (1992) e quauquei modificacions menoras de la règla dau fòra jòc. Lo nombre de remplaçaments foguèt tanben pauc a pauc aumentat.
L'organizacion d'una partida de fotbòl es regida per 17 règlas fondamentalas que son dichas «Lèis dau Jòc». Sota la susvelhança de laFIFA, son identicas per totei lei país tant per lei professionaus que per leis amators. Evolucionant regularament fins ais ans 1930, aqueu reglament es uei relativament conservator.
L'objectiu dau fotbòl es de marcar de buts, accion que consistís a intrar totalament lobalon dins la gàbia de l'equipa advèrsa. Lo venceire d'una partida es l'equipa qu'a marcat lo maximom de but. En cas d'egalitat, l'eissida de la partida varia segon la competicion. Dins un campionat, es generalament considerada coma una partida nulla. Dins un torneg d'eliminacion dirècta, la partida es prolongada e se l'egalitat persistís, un sistèma es previst per designar un venceire (tirs au but, nombre de cornèrs obtenguts, tiratge au sòrt...).
Lei caracteristicas daubalon de fotbòl foguèron definidas en1837 (es a dire avans l'aparicion dau fotbòl eu meteis). De formaesferica, dèu aver unacirconferéncia anant de 68 a 70 cm, una massa de 410 a 450 g e una pression intèrna de 0,6 a 1,1 atm. Es fach d'una pòcha decauchó gonflada e cubèrta de jaç de proteccion. Locuer demorèt lo materiau de proteccion pus utilizat fins a la segonda mitat dau sègle XX e son remplaçat per locoton e de materiaus polimèrs (PVC,poliüretan...).
Cada equipa de fotbòl es compausada d'onze jogaires presents sus lo terren e de remplaçants situats en fòra. La preséncia de remplaçants dins una equipa es pas obligatòria mai, en certanei competicions, un nombre maximom pòu èsser fixat. Un jogaire unic, logardian, a lo drech de tocar lobalon amb la man dins sa superficia de reparacion. Demòra generalament a proximitat de sa gàbia. Lo posicionament deis autrei jogaires es liure mai existís divèrsei sistèmas tacticas per optimizar son organizacion segon lei capacitats e lei besonhs de l'equipa.
L'equipament de basa es constituït d'un malhòt, d'un short, de caucetas, de cauçaduras e de proteccions per lei tíbias. Leigardian pòrtan un malhòt diferent dau rèsta de l'equipa e pòdon tanben utilizar de gants per melhorar la sasida dau balon e d'unacasqueta. De proteccions suplementàrias existisson per protegir lei jogaires dau freg. Lacolor d'aqueleis equipaments dèu èsser diferenta per lei doas equipas.
Una partida es dirigida per un arbitre que dispausa de tota l'autoritat necessària per assegurar lo respèct dei Lèis dau Jòc. Tn un malhòt especific diferent d'aqueu dei jogaires[6] e, per lei partidas dei competicions pus importantas, entre dos e cinc assistents.
Unterren de fotbòl es un espacirectangular d'una longor compresa entre 90 e 120 m e d'una largor compresa entre 45 e 90 m. De distàncias pus estrictas existisson per lei partidas internacionalas onte la longor dèu se situar entre 100 e 110 m e la largor entre 45 e 90 m. Sa superficia dèu èsser cubèrta degrava, detèrra, detepa ò de materiaus sintetics autorizats qu'imitan la tepa.
Plusors linhas marcan lei limits dau terren e dei zònas importantas. Lei doas linhas marcant lei limits dau terren dins lo sens de la longor son dichas linhas de banda e aquelei que lei marcan dins lo sens de la largor son dichas linhas de fons. Lei gàbias son situadas au mitan de cada linhas de fons. Tènon una autor de 2,44 m e una largor de 7,32 m. Son fachs d'una estructura generalamentmetallica amb un fielat per retenir lobalon quand un but es marcat. Au nivèu dau but, la linha de fons es dicha linha de but. Au mitan dau terren, una linha dicha linha centrala permet de devesir lo terren entre doas mitats egalas. Enfin, davans cada but, se situa una zonarectangulara dicha zòna de reparacion que tèn una largor de 16,5 m dins lo sens de la longor dau terren e una longor de 40,32 m dins lo sens de la largor.
Una partida oficiala es devesida entre dos periòdes de jòc de 45 mn desseparats per una pausa de 15 mn. Per d'enfants, aquelei duradas pòdon èsser pus feblas. Durant lo debanament d'un periòde, locronomètre es generalament pas arrestat e lo temps de jòc perdut es ragantat en fin de periòde. Ansin, la durada vertadiera d'un periòde se situa generalament entre 45 e 50 mn. Dins certanei tipes de competicions, dos periòdes suplementàrias de 15 mn pòdon se debanar en cas d'egalitat entre doas equipas. Enfin, se la situacion d'egalitat demòra, una sesilha de tirs au but pòu èsser organizada per designar un venceire.
L'objectiu de cada equipa es de marcar lo nombre maximum de but. Un but es validat per l'arbitre se lo balon intra totalament dins la gàbia, es a dire que lobalon dèu passar totalament la linha de but.
Lei fautas son definidas per lei Lèis dau Jòc e son sancionadas per leis arbitres, especialament l'arbitre principau que decidís dau debanament de la partida. Lei comportaments defenduts pòdon se debanar sus lo terren ò en fòra e l'autoritat de l'arbitre es pas limitat au terren. Per exemple, pòu sancionar lo comportament d'un remplaçant, d'un entraïnaire ò d'un oficiau.
Sus lo terren, una fauta es generalament caracterizada per una accion violenta, un contacte entre laman e lobalon, un movement volontari destinat a geinar un adversari ò un comportament antiesportiu. Es sancionada per un còp franc dirèct – es a dire qu'es possible de lo tirar dirèctament dins la gàbia adèvrsa – au profiech de l'equipa victima de la fauta. Dins la superficia de reparicion, lo còp franc es remplaçat per unpenalti. Per lei fautas menoras (errors tecnicas, fòra jòc...), lo còp franc dirècte es remplaçat per un còp franc indirècta, compres se la fauta aguèt luòc dins la superficia de reparacion.
Per lei fautas pus grèvas, l'arbitre pòu tanben donar de cartonjaunes oroges a son autor. Un carton roge marca l'expulsion, sensa remplaçament, d'un jogaire. Dos cartons jaunes son sancionats per un carton roge.
L'organizacion internacionala dirigent lo fotbòl es la FIFA. Pasmens, aquela darriera es compausada de sièis confederacions que tènon una autonòmia granda:
Asia: Confederacion Asiatica de Fotbòl (AFC).
Africa: Confederacion dau Fotbòl African (CAF).
Euròpa: Union deis Associacions de Fotbòl Europèas (UEFA).
America dau Nòrd e Centrala: Confederacion deis Associacions de Fotbòl d'America dau Nòrd e Centrala e dei Caribas (CONCACAF).
Oceania: Confederacion de Fotbòl d'Oceania (OFC).
America dau Sud: Confederacion sudamericana de Fotbòl (CONMEBOL).
Cada confederacion gropa lei federacions nacionalas continentalas.
Lei competicions internacionalas principalas son la Copa dau Monde e lei campionats continentaus. La premiera es organizada per la FIFA e lo rèsta per lei confederacions. Regardan leis equipas nacionalas e lei clubs.
Lei competicions nacionalas son organizadas per lei federacions nacionalas. Son generalament au mens compausadas d'un campionat de plusors divisions e d'una copa nacionala segon lo modèl desvolopat enAnglatèrra a la fin dau sègle XIX. Lei campionats pus famós son situats enAnglatèrra, enEspanha, enAlemanha, enItàlia e enFrança.
Se lo fotbòl femenin es aparegut en1895, demorèt un espòrt marginau fins ais ans 1970 e foguèt enebit per certanei federacions. Sa renaissença comencèt en decembre de1969 amb la decision de l'UEFA de la reconóisser oficialament. Dempuei leis ans 1990, conoís ansin un desvolopament important amb la creacion d'una Copa dau Monde en1991 e la professionalizacion de certanei campionats.
↑Pasmens, uei, lo tèrme «football» es pus frequent que «soccer» dins leisIllas Britanicas en causa de l'influéncia dau rèsta daucontinenteuropèu. En revènge, «soccer» contunia de predominar dins l'anglésestatsunidenc.
↑La pus anciana forma de protofotbòl coneguda a l'ora d'ara sembla èsser locuju qu'èra practicat enChina coma entraïnament militar au sègle III avC.
↑(fr) Jean-Michel Mehl,Les jeux au royaume de France du XIIIe au début du XVIe siècle, Paris, Fayard, 1990, p.72.
↑(fr) Jean Jules Jusserand,Les sports et jeux d'exercices dans l'ancienne France, Paris, 1901 (rééd., Paris-Genève, Champion-Slatkine, 1986), p. 266.
↑Pasmens, avans aquela data, leis arbitres avián ja lo drech d'expulsar un jogaire
↑Tradicionalament, lo malhòt de l'arbitre esnegre. Pasmens, aquò cambièt dins lo corrent deis ans 1990.
_(14777984175).jpg)
