Sfinks (utt.svings ellersvinks) er eitfabeldyr med kropp som eiløve og hovud av eitmenneske eller eit anna dyr. Sfinksar er særleg kjende frådet gamle Egypt, særleg gjennomsfinksen i Giza. Vesenet blei seinare teke opp igresk mytologi, der det tok opp trekk frå ein annan skikkelse. I seinare europeisk kultur blei sfinksen teke opp i kunst frårenessansen. Ein finn også sfinks-aktige figurar i andre kulturar frå middelhavslanda og Asia.
Den egyptiske sfinksen stammar fråDet gamle riket (2000-talet f.Kr.). Den vanlegaste framstillinga av sfinksen er som ei liggande løve med menneskehovud, men ein finn også sfinksar medfalk-,hauk- ellervêrhovud. På denne tida var det vanleg å laga skulpturar av løver med hovudet til guddomen knytt til området dei blei laga, eller som var viktig i landet då. Sfinksen var knytt til solgudenSekhmet og blei seinare symbol forsola,farao og landetEgypt. Han verna mot vondt, og blei sett opp for å vernagraver ogtempel.
Gresk sfinks.
Foto: Ricardo André Frantz
Idet gamle Hellas hadde sfinksen gjerneørnevinger, og kunne i tillegg ha bryst som ei kvinne ogslangehale. Denne sfinksen er best kjend for å ha vaktaTheben ved å stilla alle som gjekk forbi eigåte, og derette kvela og sluka dei som ikkje kunne svara. SogeheltenØdipus løyste gåta, og sfinksen kasta seg ned frå klippa han stod på og døydde.
Mednyklassisismen gjekk ein noko tilbake til den ukledde og uflidde klassiske sfinksen i europeisk utsmykking. Også iromantikken ogsymbolismen avbilda ein sfinksen, hovudsakleg med peik til den greske mytologien heller enn den egyptiske, sjølv om desse sfinksane ikkje alltid hadde vinger.
