Nattverd ('aftanmål') ellereukaristi (gr. ευχαριστω, ‘gjeva takkseiing’) er eikristenliturgisk handling basert påJesu Kristi siste måltid med disiplane førekrossfestinga. Nattverden blir òg kallakommunion (lat. «communio», ‘fellesskap’).
Nattverden minnar om det sistepåskemåltidetJesus hadde med disiplane sine, då Jesus rituelt vigde brødet og vinen som dei matvarene under måltidet som skulle minne om han. Men denteologiske forståinga av nattverden har variert gjennom tidene, og har mellom anna blitt gitt eit utvida innhald ved å ha vore knytt til krossfestinga av Jesus på eit relativt konkret vis. I vår tid kan synet på nattverden variere mykje frå kyrkjesamfunn til kyrkjesamfunn, sjølv om dei fleste kristne er samde om at nattverden inneber at Jesus er til stades på ein særskild måte for dei som tek del i ritualet.
Ijødedommen er det skikk å innleie kveldsmåltid på heilagdagar sompesah (opphavet til den kristnepåska),sjabu‘ót (opphavet til den kristnepinsa) medkiddúsj — signingar av vinen og høgtidsdagen lesne over eit glasvin, etterfølgt av handvask med signing, og deretter ei signing sagt overbrød. Denne skikken var veletablert allereie påJesu tid. Når ein samla seg til høgtidsmåltid i det gamleIsrael, signa ein soleis alltid vinen og brødet.
Det siste påskemåltidet på ei italiensk freske frå rundt 1100.Ei jente får sin første nattverd.Nattverden avLeonardo da VinciEin katolsk prest som gjev nattverd, måla avFrancisco Goya.
Dei tresynoptiske evangelia (Matteusevangeliet,Markusevangeliet ogLukasevangeliet) skildrarJesu siste måltid saman med disiplane påskjærtorsdag. Jesus gav brød til disiplane og sa «...dette er min lekam...». Deretter gav han dei vin og sa «...dette er mitt blod...». Orda hans vart avslutta med «...gjer dette til minne om meg». Det er denne siste setninga som er basis for at dei aller fleste kyrkjer gjev nattverden ein framståande plass i gudsdyrkinga.
Kvar enkelt kristen tradisjon har si eiga forståing av innhaldet og tydinga til nattverden. Medan mange forståingar overlappar kvarandre — mellomden katolske ogden ortodokse står striden først og fremst om ein skal bruke syra ellerusyra brød — finst det òg større skilnader mellom ulike syn. Dei teologiske syna på nattverden er i stor grad også knytte til andre viktige teologiske spørsmål, som til dømes læra om fritak frå skuld og spørsmålet om kristen eining.
Iden katolske kyrkja er nattverden eit av de sjusakramenta. Desse blir rekna som hjelpemiddel i ei utvikling mot sameining medGud, og saman meddåpen blir nattverd sett på som det viktigaste av sakramenta. Handlinga blir sett på som eitoffermåltid, men det er ikkje snakk om å «gjenta» offeret avJesus på krossen. I staden skal offeret gjerast nærverande for dei kristne i brød og vin.
Trua pårealpresensen, det at brød og vin faktisk blir til Kristi lekam og blod, er sentral i katolsk nattverdsforståing. Elementa i nattverden ser fortsatt ut som, smaker som og luktar som brød og vin, men substansen deira er endra. Denne læra, som blir kallatranssubstansiasjonslæra, erdogmatisk definert. Fordi det ikkje er mogleg å forstå fullt ut kva som eigentleg skjer, blir forvandlinga òg omtala som «Truas mysterium».
Forvandlinga blir sett på som vedvarande, det vil seia at elementa held fram med å vere Kristi lekam og blod. Tilstanden vil først bli oppheva dersom elementa ikkje lenger kan kjennast som brød og vin, til dømes når brødet er smuldra opp eller vinen er surna og blitt tileddik. Forvandla (konsekrert) brød blir difor teke vare på i ein spesiell behaldar, eittabernakel, og blir tilbede og vist ærefrykt, til dømes ved at ein kneler for det når ein kjem inn i ei kyrkje. Om ein del av elementa blir sølt, må ein straks syte for at dei ikkje blir vanhelga.
Det er strenge reglar rundt feiringa av nattverd. Han kan berre skje i eimesse forretta av einordinertprest ellerbiskop. Elementa må veraalkoholhaldigdruevin ogbrød avkveitemjøl. Brødet skal helst vereusyra, men ein kan òg nyttasyra brød om dei trengst. Berre katolikkar og dei som høyrer til kyrkjer med tilnærma lik nattverdsteologi (til dømes ortodokse kristne) kan motta nattverden i katolske messer.
Iden ortodokse kyrkja er nattverden òg eit sakrament og eit offermåltid. Han blir sett på som ein forløpar for den endelege unionen med Gud (theosis). Forståinga av realpresens og andre sider ved nattverden liknar det katolske synet.
Nattverden kan berre feirast i den guddommelege liturgien av ein ordinert prest eller biskop. Normalt kan berre ortodokse kristne ta imot dette sakramentet, men katolikkar utan kyrkje i nærleiken kan i nokre tilfelle få nattverden.
Ortodoks teologi legg mindre vekt enn katolsk på å forklara kva det er som skjer ved forvandlinga av elementa, men konstaterer at det skjer. Nokre ortodokseteologar aksepterer transsubstansiasjon som forklaring, men dette er ikkje universelt akseptert.
Dei ulikeprotestantiske kyrkjene har svært ulik nattverdsteologi.Lutherske kyrkjer lærer ikkje at brød og vin vert endra, men at noko nytt kjem til på mirakuløst vis: elementa vert konsentrerte i kraft av Kristi verkekraftige innstiftingsord. Kristus er verkeleg og fysisk tilstades i, med, og under brødet og vinen. I luthersk doktrine har dette etter Luther til tider vorte kallakonsubstansiasjon: dei to substansane eksisterer side ved side. Luthersk tradisjon har visse offeraspekt i nattverdsforståinga, men avviser tankegangen om at presten utfører ein meritorisk offergjerning som i katolsk og ortodoks teologi.
Jeg troer, at jeg i Kalk og Disk Hans Blod og Legem nyder, At jeg i Hiertet bliver frisk, Naar hand sig selv frembyder. Vill en Calviin staa der imod? Min Tro staar derfor lige god, Hvad skiøtter jeg hans Grille? Giv hannem kon det bare Brød, Giv mig i Brødet JEsu Kiød, Saa faar enhver sin Ville.
Andre kristne, som reformerte og ei rekkje frikyrkjelege samfunn, avviser den lutherske nattverdsteologien. ReformatorenCalvin hadde eit dualistisk syn på nattverden; nattverdsgjesten tek imot brød og vin i det ytre, men gjennom handlinga verkar Den heilage anden som fornyar den andelege styrken til den truande. Calvin avviste tanken om at Kristus var fysisk tilstades i brødet og vinen. Enkelte andre kyrkjesamfunn avviser òg det kalvinske synet, og legg ei rein symbolsk tolking til grunn for sin nattverdsteologi.
Nattverden utgjer ein vesentleg del avhøgmessa, og det vert feira nattverd ved meir enn halvparten av alle sundagsgudstenester i Den norske kyrkja. Etter gjeldandeliturgi har nattverdsfeiringa følgjande ledd:[1]
Nattverdmåltidet - anten ved at nattverdgjestene knelar rundt altarringen og etbrød og drikkvin, eller ved at dei går fram til alteret og dyppar brødet i vinen før dei et det. Ved utdelinga syng kyrkjelyd og kor salmar, eller det vert framført song og musikk. Sidan nattverdutdelinga kan ta ein del tid, er det skrive mange nattverdssalmar, nokre med mange vers. Utdelingsorda lyder: «Dette er Jesu lekam». «Dette er Jesu blod».