Zweden, officieel hetKoninkrijk Zweden (Zweeds:Konungariket Sverige) is eenScandinavisch land inNoord-Europa. Zweden grenst aanNoorwegen in het westen en noorden, aanFinland in het noorden en oosten, aan deBotnische Golf enOostzee in het noorden, midden en zuidoosten en verder aan hetSkagerrak en hetKattegat in het zuidwesten. Sinds 2000 toen deOresundbrug werd geopend is er ook een directe verbinding metDenemarken. In de Oostzee liggen de eilandenÖland enGotland die ook tot Zweden behoren. De hoofdstad en tevens grootste stad isStockholm.
Het land heeft een oppervlakte van 450.295km² en10.202.491(2020) inwoners. Met een bevolkingsdichtheid van000002265722,7/km²(2020) is Zweden het op vier na dunstbevolkte land inEuropa (naNoorwegen,Finland,Kazachstan enIJsland). Het is ongeveer elf keer groter in landoppervlakte danNederland (dat bijna 8 miljoen inwoners meer heeft) en ongeveer vijftien keer groter danBelgië (dat bijna 2 miljoen inwoners meer heeft). Met 82% vormen deZweden de grootste bevolkingsgroep van het land.
De staat Zweden is ontstaan in deMiddeleeuwen en groeide in deVroegmoderne Tijd uit totgrootmacht, die onder meer delen van de huidigeBaltische staten, Finland en hetHeilige Roomse Rijk omvatte. In de 18e, 19e en aan het begin van de 20e eeuw werd veel grondgebied verloren. Sinds 1814, toen het land Noorwegenannexeerde en hiermee vervolgens bijna een eeuw lang eenpersonele unie vormde, is Zweden niet meer in oorlog geweest.
De Zweden zijn een in de Middeleeuwen ontstaan volk, door het samengaan van deGauten en deSvear. De benaming voor Zweden is afgeleid van die laatste stam.
Na het verval van het tijdperk van deVikingen vormde Zweden samen met Denemarken en Noorwegen deUnie van Kalmar (Finland was toentertijd een onderdeel van Zweden). Zweden verliet de Unie van Kalmar aan het begin van de 16e eeuw, en verkeerde vele jaren bijna permanent in staat van oorlog met zijn buren. Het overheersende Denemarken kon het verlaten van de Unie door Zweden slecht accepteren. Denemarken verloor echter aan macht en Zweden veroverdeSkåne,Blekinge enHalland.Koning Erik XIV was een dromer en een gek. Mogelijk was hij schizofreen. Hij gooide een aantal aristocraten in de gevangenis en stond er op om een aantal van hen persoonlijk te vermoorden. Uiteindelijk belandde hij zelf in de gevangenis. Hij werd opgevolgd door zijn broer en stierf in de gevangenis, volgens alle bronnen vermoord door zijn opvolger. Daarop volgde een oorlog tussen Zweden en Denemarken.
In de 17e en 18e eeuw kende Zweden zijn Gouden Eeuw en werd het grondgebied met wapengeweld uitgebreid. In die tijd was Zweden twee keer zo groot als nu: het omvatte naast Finland ook grote delen van deBaltische staten en delen van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie, zoals grote delen van Pommeren, Wismar en Bremen-Verden. Binnen een eeuw gingen deze gebieden weer verloren en Finland ging na een verloren oorlog aan Napoleontische zijde over naar de Russische tsaar. De achterliggende oorzaak hiervan was deGrote Noordse Oorlog (1700-1721).
Dankzij een politiek van strikte neutraliteit is Zweden sinds1814 niet meer in oorlog geweest. Deze politiek is de reden dat Zweden geen lid was van deNAVO. Toch speelde Zweden in deTweede Wereldoorlog een dubieuze rol; men leverdeijzererts aannazi-Duitsland. Ook stond Zweden troepenvervoer toe aan de Duitsers naar Noorwegen voor de invasie van dat land. Ook werd het toegestaan dat Noorse verzetsstrijders in Zweden opgepakt konden worden.
In de 19e en het begin van de 20e eeuw was Zweden een van de armste landen in Europa, met veel werkloosheid en alcoholmisbruik. In deze tijd emigreerde een aanzienlijk deel van de bevolking naar deVerenigde Staten, waar nu nog veel Amerikanen op Zweedse voorouders kunnen wijzen.
Door technische verbeteringen in transport werd het land in staat gesteld om zijn natuurlijke hulpbronnen in verschillende delen van het land goed te gebruiken, vooralhout uit de uitgestrekte bossen en ijzererts uitKiruna enMalmberget. Dit vormde de basis voor deverzorgingsstaat zoals die zich in het begin van de 20e eeuw langzaam ontwikkelde.
Sinds 19 september 1973 isCarl XVI Gustaf koning van Zweden.
Op 18 mei 2022 diende Zweden een verzoek in om lid te mogen worden van deNAVO.[7] Op deNAVO-top inMadrid van 28-30 juni werd het land, samen metFinland, verwelkomd als kandidaat-lid van de NAVO.[8] Na lange tijd van verzet tegen het lidmaatschap doorTurkije enHongarije ging eerstgenoemde in juli 2023 akkoord met het lidmaatschap.[9] Het land blokkeerde toetreding lange tijd omdat Zweden niet hard genoeg zou optreden tegen dePKK enGülenbeweging. Hongarije had uiteindelijk ook geen bezwaar meer.[10] Zweden werd daarop op 7 maart 2024 NAVO-lid.[11] Finland was eerder in 2023 al toegelaten.
Zweden is het grootste land van Scandinavië; het is 11 keer zo groot als Nederland en 15 keer zo groot als België. Het land is voor het grootste deel bedekt met uitgestrektenaaldbossen, met name in het noordelijk deel van het land. Het zuidelijk en oostelijk deel is vlak tot glooiend, waarbij de binnenlanden die aan Noorwegen grenzen, steeds meer reliëf vertonen en in hetScandinavisch Hoogland overgaan. Het hoogste punt van Zweden is deKebnekaise met 2114 m.
Zweden kent nog grote oppervlakten aan ongerept natuurgebied. Deze liggen met name in het noorden van het land en in het berggebied aan de grens met Noorwegen. Bossen bedekken een groot deel van het land, maar het merendeel hiervan is productiebos dat relatief soortenarm is. Het bosgebied in het noorden en de berggebieden bestaat grotendeels uit naaldbossen. Het uiterste noorden gaat over in toendra met schaarse boomgroei. Verder naar het zuiden en richting de Oostzee komt steeds meer gemengdloofbos voor, bestaande uit beuken, eiken, berken en dergelijke. Hier komt de natuur veel overeen met die van West- en Midden-Europa.
In de Zweedse natuur komen nog gezonde populaties voor van grote zoogdieren zoalselanden,beren enlynxen. In sommige streken zijn er nogwolven enveelvraten, maar die zijn veel zeldzamer.
De natuur wordt in Zweden door de overheid beschermd door middel van natuurreservaten en nationale parken. De natuurreservaten vallen onder de verantwoordelijkheid van hetlänsbestuur, terwijl de nationale parken een aangelegenheid van de centrale rijksoverheid zijn. Hetallemansrecht is wettelijk vastgesteld: men mag particuliere grond betreden om van de vrije natuur te genieten.
Het noordwesten van Zweden maakt deel uit vanLapland ofSápmi, het uitgestrekte woongebied van deSaami, die de oorspronkelijke bewoners van Noord-Scandinavië zijn en die traditioneel rendierhoeders waren. In Noord-Zweden zijn natuurverschijnselen als demiddernachtzon en hetnoorderlicht waarneembaar.
Een karakteristiek Zweeds winterlandschap: sneeuw, heuvels, meren en naaldbossen
Zuidwest-Zweden kent een gematigdzeeklimaat dat in oostelijke en noordelijke richting geleidelijk overgaat in eenlandklimaat. De gemiddelde temperaturen zijn in de zuidelijke helft van Zweden niet of nauwelijks lager dan in Nederland. Wel zet het koude seizoen eerder in (september/oktober) en eindigt het later (april/mei) dan in de Benelux gebruikelijk is. Het warme seizoen (mei-september) kent daarentegen meer zonneschijn door langere dagen, stabielere temperaturen en een geringe luchtvochtigheid. In de zomer zijn er vaak lange en warme periodes met gemiddelden tussen 25 en 30 graden Celsius. De gemiddelde jaarlijkse neerslag is in grote delen van Zweden betrekkelijk laag (ca. 500 – 600mm) als gevolg van deregenschaduw van hetScandinavisch Hoogland. De westkust is hier een uitzondering op, waar gemiddeld meer regen valt (ca. 700 – 1000mm).[12] Net als in de Benelux heeft de Noordzee hier meer grip op het klimaat.
In de hoger gelegen gebieden van het uiterste noorden heerst eenpoolklimaat met veel sneeuw en regen en vaak extreem lage wintertemperaturen.
De inwoners wonen vooral in het zuidelijk deel van Zweden; daar bevinden zich de drie grootste steden: de hoofdstadStockholm aan de oostkust, de havenstadGöteborg aan de westkust en industriestadMalmö in het uiterste zuiden van het land. Meer dan een derde van de Zweden woont in de metropoolregio's van deze drie steden.
Bevolkingsdichtheid in inwoners per vierkante kilometer (2000).
Tussen 1820 en 1930 emigreerden ongeveer 1,3 miljoen Zweden, toentertijd een derde van de bevolking, naar Noord-Amerika. Tegenwoordig zijn er 4,4 miljoen Amerikanen en 330.000 Canadezen die van Zweedse afkomst zijn.
Er zijn geen officiële statistieken die de etniciteit van de Zweedse bevolking noteren. Volgens een schatting uit 2011 waren er 1.858.000 (19,6%) Zweden van buitenlandse afkomst, dat wil zeggen dat één of hun beide ouders buiten Zweden geboren zijn.
Zweden heeft10.202.491(2020) inwoners en een bevolkingsdichtheid van000002265722,7/km²(2020). Veel van hen zijnZweden, en verder wonen er al lange tijdSamen,Noren enFinnen in het land. Sinds de jaren zestig komen er ook mensen uit alle delen van de wereld, voornamelijk uit het voormaligeJoegoslavië, uitIran,Irak,Syrië,Chili,Turkije,Polen,Hongarije enArgentinië en in mindere mate uitSomalië enMarokko.
De Vikingen spraken een gemeenschappelijkeGermaanse taal,Oudnoords of Norrön. Tegenwoordig is er duidelijk onderscheid tussen hetDeens,Noors en het Zweeds.
Zweeds is pas in 2009 formeel tot deofficiële taal van het land gemaakt, hoewel dit uiteraardde facto al veel langer het geval was. Erkende minderheidstalen zijn hetSamisch, hetMeänkieli, hetFins, hetJiddisch en hetRoma.
Uit een in 2005 uitgevoerde enquête van deEurobarometer bleek dat 89% van de Zweedse bevolking toen Engels kon praten en verstaan.
Tot 1781 bleef dekatholieke Kerk in Zweden strikt verboden. Vanaf 1783 benoemde de paus er apostolisch vicarissen. Het apostolisch vicariaat werd in 1953 verheven tot bisdom.
De overheersende godsdienst is tegenwoordig de evangelisch-lutherseZweedse Kerk. Anderechristenen zijn katholieken,orthodox-christenen enbaptisten. Daarnaast kent Zweden kleine groepenmoslims,joden enboeddhisten. SommigeSamen praktiseren hetanimisme.In 1952 werd de status van de Zweedse Kerk als staatskerk opgeheven en volledigegodsdienstvrijheid ingevoerd. Sinds 2000 zijn Zweden bij hun geboorte niet meer automatisch lid van de staatskerk.
Zweden kent sinds het einde van de 20e eeuw een zekereontkerstening, waardoor een groeiende groep mensen officieel geen godsdienst aanhangt. Minder dan 4% van de leden van de Kerk bezocht in een gemiddelde week een kerkdienst, en ongeveer 2% van de leden kan als regelmatige kerkganger beschouwd worden.[13] In 2022 was 52,8% van de bevolking lid van de Zweedse Kerk.[2]
In 2021 werd ongeveer 35,2% van de baby's gedoopt in de Zweedse Kerk.[14] Hoewel de meerderheid van de Zweedse bevolking dus nog wel gedoopt is, wordt het percentage vanatheïsten in Zweden in diverse onderzoeken geschat tussen 46% en 85%.[15] Daartegenover staat dat het aantal kerkelijke huwelijken toeneemt en dat 80% van de volwassenenkerkbelasting aan de Zweedse Kerk betaalt.
de eigenlijke grondwet,Regeringsformen, van kracht sinds 1975, waarin zijn vastgelegd de rechten en vrijheden van staatsburgers en de organisatie van de staat;
de wet op de troonopvolging,Successionsordningen uit 1810, laatstelijk gewijzigd in 1979 om vrouwelijke opvolging mogelijk te maken;
de wet op de persvrijheid,Tryckfrihetsförordningen uit 1766, die naast de vrijheid van drukpers ook de vrije toegang tot overheidsdocumenten regelt;
de grondwet op devrijheid van meningsuiting,Yttrandefrihetsgrundlag. Deze grondwet uit 1992 vormt een aanvulling op de wet op de persvrijheid.
In Zweden kent men eenceremonieel koningschap. Het staatshoofd is geen lid van de regering. De functie is louter ceremonieel; zo worden bijvoorbeeld internationale verdragen niet ondertekend namens het staatshoofd maar namens de regering, in tegenstelling tot bij alle andere leden van de EU. Sinds 19 september 1973 iskoningKarel XVI Gustaaf van Zweden staatshoofd. Hij zal te zijner tijd worden opgevolgd doorprinsesVictoria Ingrid Alice Desiree (geboren 14 juli 1977).
Depremier, in Zweden staatsminister genoemd, wordt gekozen door het parlement. Hij of zij benoemt de ministers, die in Zweden staatsraden heten. Sinds 2022 isUlf Kristersson regeringsleider, als opvolger vanMagdalena Andersson, die tussen 2021 en 2022 de eerste vrouwelijke premier van Zweden was.
Het Zweedse parlement, deRijksdag, bestaat uit één kamer. Deze telt 349 leden. 310 hiervan worden gekozen in 28 districten, waarna er uiteraard een "minder proportionele verdeling" kan optreden. Om dat effect tegen te gaan worden de overgebleven 39 zetels volgens nationale proporties (zoals in Nederland met alle 150 gebeurt) verdeeld, zodat de uiteindelijke samenstelling van het parlement het werkelijke kiesgedrag weerspiegelt. Voor kleine partijen is er echter een drempel: men moet ten minste 4% van de totale stemmen hebben als partij om in aanmerking te komen voor de 39 proportioneel verdeelde zetels. Ook kan men sinds 1998 makkelijker voorkeurstemmen uitbrengen. Men wordt met voorkeurstemmen gekozen als men ten minste 8% van het totale aantal stemmen behaalt dat de partij in totaliteit behaalde. 26% van de Zweden bracht in 2002 een voorkeurstem uit, en uiteindelijk kwamen daardoor 10 van de 349 leden met voorkeurstemmen in de Rijksdag.[16]
De Zweedse politiek wordt gekenmerkt door een sterk sociaal karakter gecombineerd met een sterke nationale drang tot het scheppen van gelijke kansen voor ieder individu. Het land staat meestal zeer hoog genoteerd in deindex van de menselijke ontwikkeling van deVerenigde Naties.
Ook de links/rechts-opdeling speelt vanouds een belangrijke rol. In het verleden heeft de arbeidersbeweging zich dan ook georganiseerd en is er een sociaaldemocratische partij, deSocialdemokraterna, ontstaan. Deze partij is vanaf 1930 tot midden jaren zeventig aan de macht geweest, wat overigens niet betekent dat ze altijd een meerderheid had. Ze hebben vaak minderheidsregeringen gevormd met bijvoorbeeld de steun van de kleinere linkse partijenVänsterpartiet enMiljöpartiet. De links-rechtsscheiding is weerspiegeld in de belangrijke rol voor de partijblokken: deRödgröna-coalitie op links en deAllians för Sverige op rechts. Zweden kent tevens een populistisch-rechtse partij,Sverigedemokraterna, die in 2010 voor het eerst dekiesdrempel van 4% wist te halen en sindsdien in de Rijksdag vertegenwoordigd is. Aanvankelijk werd eencordon sanitaire door andere partijen ingesteld, maar in aanloop van deZweedse parlementsverkiezing van 2022 vormde de partij een blok met de andere rechtse partijen. Sverigedemokraterna werd na de verkiezingen de grootste rechtse partij en steunt de huidige minderheidsregering van hetkabinet-Kristersson.
Voor het lokale en regionale zelfbestuur is Zweden ingedeeld in 20 provincieraden (landsting) en 290 gemeenten (kommuner). De gemeente Gotland oefent tevens de bevoegdheden van een provincieraad uit. Het volksvertegenwoordigende orgaan in de provincieraden en gemeenten wordtlandstingsfullmäktige respectievelijkkommunfullmäktige genoemd. Het uitvoerende orgaan wordtlandstingsstyrelse respectievelijkkommunstyrelse genoemd.
De Zweedse cultuur wordt meestal onder de Scandinavische culturen gevat. Terwijl de Scandinavische landen cultureel veel met elkaar gemeen hebben zijn er ook verschillen. Cultuuraspecten met wortels in Zweden worden niet per definitie "Zweeds" genoemd, daarentegen worden 'geïmporteerde' cultuuraspecten soms wel als Zweeds ervaren - ook door de Zweden zelf. Het is daardoor onontkoombaar dat het begrip "Zweedse cultuur" niet goed af te bakenen valt, en op alles betrekking heeft dat over het algemeen als Zweeds ervaren wordt.
De Zweedse taal is een belangrijke cultuurdrager, ook enkele typische Zweedse tradities zoalsmidzomer en zogenaamdekräftskivor moeten zeker onder de Zweedse cultuur worden gevat.
Naast de traditionelechristelijke feest- en gedenkdagen kent Zweden ook enkele eigen feestdagen, die vaak op heidense en seizoensgebonden thema's zijn gebaseerd. Op 30 april vieren ZwedenWalpurgisnacht (Valborg) en worden grote vreugdevuren ontstoken. In juni wordt met hetmidzomerfeest dezonnewende gevierd. HetLuciafeest op 13 december is een lichtfeest dat het begin van de kerstperiode markeert.
Andere feestdagen zijn van recentere datum. Zo worden in augustus massaalkreeftenfeestjes georganiseerd, tuinfeestjes waarop rivierkreeften worden gegeten. Deze feestjes markeerden oorspronkelijk het ingaan van de wettelijk toegestane periode voor de kreeftvangst. Hoewel deze wet inmiddels is aangepast en de meeste kreeft geïmporteerd wordt aangevoerd is het kreeftenfeest een terugkerende traditie. De datum van 4 oktober geldt officieus alskanelbullens dag, wanneer Zweden in binnen- en buitenland zich tegoed doen aankaneelkoeken.
Denationale feestdag van Zweden (Svenska flaggans dag) is6 juni, een datum die sinds de 19e eeuw als zodanig wordt beschouwd. De dag werd gevierd ter nagedachtenis van 6 juni 1523, toen Gustav Vasa de personele unie met Denemarken afbrak en koning van de zelfstandigestaat Zweden werd.
Verder zijn hetEurovisiesongfestival en de nationale voorronde (Melodifestivalen) erg populair in Zweden. Het muziekevenement is tot op de dag van vandaag elk jaar een kijkcijfertopper. Zweden behoort tot de meest succesvolle landen op het Eurovisiesongfestival en wist het al zeven keer te winnen.
Culturele minderheden hebben deels hun eigen muziek behouden.Sofia Jannok, een Zweedse zangeres, zingt zowel in het Zweeds als in hetNoord-Samisch en mengt traditionelejoik metvispop enpopmuziek.
ZieZweedse keuken voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
De Zweedse keuken geldt, zoals dat ook voor andere Scandinavische keukens het geval is, van oudsher als praktisch en eenvoudig.Vis,wild enaardappelen vormen traditioneel de hoofdingrediënten. Bekende Zweedse gerechten zijnköttbullar (gehaktballetjes),kräftor (rivierkreeftjes),pyttipanna (een eenpansgerecht met aardappelen, uien en vlees),smörgåsbord (een feestmaaltijd met vier gangen),ärtsoppa med pannkakor (erwtensoep met pannenkoekjes) ensurströmming (zure haring). Kanelbullar (koeken met kaneel) behoren tot de meest typisch Zweedse koekjes.
In Zweden zijn enkele wintersporten alsijshockey,bandy,innebandy,schaatsen enskiën populair, mede in verband met de lange winters. In de zomer is er veel watersport op de meren. Ook is voetbal een populaire sport in Zweden (zieVoetbal in Zweden). In totaal zijn er meer dan 2 miljoen Zweden lid van een sportvereniging, vooral in de sportenvoetbal (1 miljoen leden),golf (600.000) enatletiek (200.000). Ook depaardensport heeft veel leden. In de jaren '70 en '80 was Zweden een toonaangevend tennisland met de wereldtoppersBjörn Borg,Mats Wilander enStefan Edberg die gezamenlijk 24 Grand Slams in het enkelspel wonnen (zieTennis in Zweden).
Op economisch gebied is Zweden in het buitenland vooral bekend om het Zweeds ontwerp, multinationale winkelketens, zoals deIKEA enH&M,Spotify en de houtproductie. Aan het begin van de 21e eeuw is het land nog altijd een grote houtproducent. Daarnaast exporteert hetijzererts (via het staatsbedrijfLKAB),staal,kristal, papier, elektronica, motorvoertuigen en machines.
Sveriges riksbank (Rijksbank van Zweden) is decentrale bank van Zweden en wordt soms simpelweg de Bank van Zweden genoemd.
De munteenheid is deZweedse kroon (SEK) (meervoud: Zweedse kronen). 1 Zweedse kroon bestaat uit 100öre. 1 euro is ongeveer 10,35 Zweedse kronen waard en 1 Zweedse kroon dus ongeveer 9,61 eurocent (19 oktober 2018). In september 2003 werd er eenreferendum gehouden over de invoering van deeuro als wettig betaalmiddel. Dit werd door een meerderheid van 62% door het Zweedse volk afgewezen. Ook al is Zweden door het lidmaatschap van de EU verplicht tot het invoeren van de euro (men heeft niet zoals het Verenigd Koninkrijk en Denemarken een uitzonderingspositie verkregen), zal men pas een nieuw referendum houden als de publieke opinie veranderd is.[17] Inmiddels is veel wetgeving aangepast, zodat de euro gelijkgesteld is met de kroon ten behoeve van de Europese handel met Zweden. Geld overmaken naar en van Zweedse bankrekeningen in euro's is bijvoorbeeld kosteloos, net als binnen de eurozone.
DeSontbrug en Drogdentunnel verbinden Malmö (linksboven) en Kopenhagen
Tussen Zweden enDenemarken ligt een gecombineerde brug/tunnel, waarvan deSontbrug het opvallendste gedeelte is. Ook zijn er internationale veerdiensten van en naarDuitsland, Denemarken,Polen,Estland enFinland. Internationaal vliegverkeer is mogelijk van en naar Växjö, Malmö, Göteborg en Stockholm. Het Zweedse spoorwegennet heeft een lengte van 11.481 kilometer, waarvan 9400 geëlektrificeerd. Het beheer van het spoorwegennet is in handen van de overheidsdienstBanverket, die ook voor de verkeersleiding zorgt. Op de hoofdlijnen wordt vooral door het voormalige staatsbedrijfStatens Järnvägar (SJ) personenvervoer bedreven. Bekende treinen van de SJ zijn de hogesnelheidslijnenSJ X2.
Hetwegennet is 210.760km lang. Op doorgaande wegen in Zweden mag men in de regel 70 of 90km/h en in enkele gevallen in het midden en noorden ook 110km/h rijden. Op de autosnelwegen is meestal 110km/h toegestaan. In een enkele regio is 120 km/h op autosnelwegen toegestaan. Op de Zweedse wegen wordt sindsDagen H in 1967 aan de rechterzijde van de weg gereden.
De energiemarkt in Zweden is bijna volledig geprivatiseerd. Dat wil niet zeggen dat de staat geen invloed heeft op de wijze waarop Zweden zijn energie verkrijgt; met name na deoliecrisis van 1973 heeft de Zweedse overheid besloten zich te richten op de opwekking van elektriciteit viakernenergie enwaterkracht. Zweden streeft naar onafhankelijkheid van olie in 2020.
Zweden produceerde 35 miljoenton olie-equivalent (Mtoe, 1Mtoe = 11,63TWh) in 2014. 49% was kernenergie, 50% was duurzame energie. Dat was niet genoeg voor de energievoorziening, hetTPES (total primary energy supply) was 48Mtoe. Het land importeerde 15Mtoe fossiele brandstof meer dan het exporteerde. Van de energie ging ongeveer 16Mtoe verloren bij conversie, vooral bij elektriciteitsopwekking met kernenergie. 2Mtoe werd gebruikt voor niet-energetische producten zoals smeermiddelen, asfalt en petrochemicaliën. Voor eindgebruikers resteerde 30Mtoe, waarvan 11Mtoe aan elektriciteit.
De uitstoot van kooldioxide was 37 megaton, dat is 3,9 ton per persoon. Het wereldgemiddelde was 4,5 ton per persoon.[18]
In de periode 2012-2016 veranderde het eindgebruik weinig. De hoeveelheid met wind opgewekte elektriciteit verdubbelde en leverde 12% van alle elektriciteit aan eindgebruikers in 2016.[19]
↑(en)Martin, M. & Zuckerman, P.(2006).The Cambridge Companion to Atheism(pdf). Cambridge University Press,"Atheism—Contemporary numbers and Practices",p. 56.ISBN 0-521-84270-0.Gearchiveerd op16 februari 2023.Geraadpleegd op16 februari 2023.
.svg)
_nl.png)
_(2).jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
