In Nederland maakt men het onderscheid tussenoceanische rivieren die in eenzee ofoceaan uitmonden, encontinentale rivieren die in eenmeer, eenmoeras ofwoestijn eindigen.
In Franstalig België maakt men naar Frans voorbeeld soms het onderscheid tussenstroom (fleuve), een waterloop die in een zee of oceaan uitmondt, en eenrivier (rivière) die in een stroom of meer uitmondt. InVlaanderen wordt dit onderscheid in de spreektaal niet gemaakt.[1] DeNijl en deAmazone zijn volgens deze definitie stromen; het is echter gebruikelijk om ook deze stromen als rivier aan te duiden. Eenbeek is de aanduiding voor een kleine rivier. Een rivier die in een andere rivier uitmondt, wordtzijrivier genoemd (zijrivier van eerste orde); een rivier die in een zijrivier uitmondt, wordtbijrivier genoemd (zijrivier van tweede of hogere orde). Het stroomgebied van een rivier beslaat het oppervlak dat in deze rivier of haar zijrivieren afwatert. De scheidingslijn tussen twee stroomgebieden wordtwaterscheiding genoemd. De bepaling van de linker- en de rechteroever van een rivier gebeurt ziende vanaf de bron, dus in de stroomrichting van de rivier.
Naar devorm van een rivier maakt men onderscheid inmeanderende envlechtende rivierbeddingen. Een meanderende rivier bestaat uit één stroomgeul die kronkelt (meandert), waarbij de bochten kunnen uitbouwen en zichzelf afsnijden. De bedding van een vlechtende rivier, ook wel genoemdverwilderde rivier, kent verschillende stroomgeulen die door elkaar heen vlechten en regelmatig verschuiven. Soms heeft één rivier meerdere, min of meer parallel lopende geulen. Dit doet zich voor inrivierdelta's en in vlakke riviervalleien. In laaggelegen, vlakke rivierdalen (zoals Nederland) zijn rivieren van nature meanderend, vooral als ook de afvoer van de rivier redelijk constant is, bijvoorbeeld omdat zij een groot stroomgebied heeft (Rijn, Amazone, Mississippi). Rivieren waarvan de afvoer over het jaar sterk wisselt zijn vaak van het vlechtende type. In delaatste ijstijd was de Rijn in Nederland een vlechtende rivier.
Naar deligging, van de bron tot de monding, maakt men onderscheid inbovenrivier,middenrivier enbenedenrivier, gekenmerkt door afnemend verhang, afnemende snelheid en verschil in eroderend vermogen en sedimentatie. Materiaaltransport en depositie geschieden, onder invloed van afnemende stroomsterkte, in een aflopende reeks van blokken, grof grind, fijn grind, grof zand, fijn zand, silt, zavel, lichte klei en zware klei.
- Aftakking: een rivier die water afvoert van de hoofdrivier.
- Bifurcatie: een natuurlijke verbinding tussen twee of meer stroomgebieden.
- Brakwatergrens: de grens tussen zoet en zout water.
- Debiet: de hoeveelheid water die per tijdseenheid door de rivier stroomt.
- Estuarium: een verbrede, veelal trechtervormige monding van een rivier, waar zoet rivierwater en zout zeewater vermengd worden en zodoende brak water ontstaat, en waar getijverschil waarneembaar is.
- Rivierdelta: een stelsel van aftakkingen van een rivier, voordat deze in zee of in een groot meer uitmondt.
- Stroomgebied: het gebied waarvan de rivieren met hun zijtakken water ontvangen.
- Stroomonthoofding: het proces waarbij een rivier door achterwaartse erosie de tot dat moment geldende waterscheiding op een bepaalde plaats doorbreekt en een tweede rivier in zich opneemt.
- Uiterwaard: gronden die gelegen zijn tussen een winterdijk en de bedding van een beek of rivier.
- Verhang: de verhouding tussen het verval en de afstand tussen twee plaatsen.
- Verval: het absolute hoogteverschil tussen twee plaatsen in een rivier.
- Zelling: een ondiep stuk grond langs een rivier.
- Zijrivier: een rivier die water aanvoert naar en uitmondt in een hoofdrivier.
Volgens velen was deNijl met zijn 6650 km de langste rivier ter wereld, daarbij is de lengte van deWitte Nijl inbegrepen, die ook wel als afzonderlijke rivier wordt gezien. Het is in ieder geval de langste rivier van Afrika. DeAmazone was al de grootste en blijkt sinds 18 november 2009 ook nog eens de langste te zijn met 6800 km. Dit na de ontdekking van de echte oorsprong, en die is ten zuiden van Peru (en niet in het noorden van Peru).
Van de rivieren die door de Lage Landen stromen is deRijn de langste met zijn 1320 km. Op de wereldranglijst bezet hij een gedeelde 111de plaats. De tweede rivier is deMaas met 900 km en daarna volgen deSchelde met 350 km en deLeie met 202 km.
Sinds deMiddeleeuwen zijn de kleinere deltariviertakken in Nederland afgedamd (Linge,Oude Rijn,Hollandse IJssel) en zijn de grotere takken voorzien vanbandijken en anderedijken. Depolders tussen de rivieren (bijvoorbeeldBetuwe) werden zo beschermd tegenoverstroming. Verder zijn veel meanders van beken en van grote rivieren vanwegekanalisatie afgesneden.
Een natuurlijke rivier zonder bescherming zal in de buitenbocht uitslijpen en in de binnenbocht verzanden. Om de rivier op dezelfde plaats te houden legt menkribben enstrekdammen aan. Door de aanleg hiervan krijgt de rivier een regelmatige loop en wordt de vaargeul op z'n plaats én op diepte gehouden.
Met het oog op veiligheid en verwachte toekomstigeklimaatverandering wordt sinds de bijna-overstromingen in 1993 en 1995 grondig nagedacht over dijkverhogingen en het anderszins voorkómen van overstromingen langs de grote rivieren (bijvoorbeeld nieuweoverlaatgebieden om bijhoogwater de hoogste afvoerpieken af te kunnen toppen). In Nederland bestaat hiervoor het planRuimte voor de rivier en in België hetSigmaplan.
Door de mens veroorzaakteopwarming van de Aarde kan ertoe leiden dat rivieren hun loop veranderen. In de zomer van 2016 veroorzaakte het terugtrekken van deCanadesegletsjer Kaskawulsh (Yukon) een abrupte wijziging in de loop van de rivieren stroomafwaarts. Honderden jaren lang liep het smeltwater in noordelijke richting door deSlims River naar deYukon, en zo naar deBeringzee. Maar door een intensere smelting in de lente van 2016 loosde de terugtrekkende gletsjer zijn smeltwater plots in deAlsek River die zuidwaarts stroomt en uitmondt inGolf van Alaska. De overgang zou op enkele dagen tijd zijn gebeurd, tot grote verrassing van de wetenschappelijke waarnemers. In hun rapport noemen ze dit een volstrekt nieuw fenomeen, toe te schrijven aan de klimaatverandering.[2][3]
InArgentinië veroorzaakte in 2018 de massalesojateelt mede het ontstaan van instabiele nieuwe rivierbeddingen, die bovendien bijdroegen tot grootschalige erosie en andere schade aan de infrastructuur.[4][5]
In de Verenigde Staten behoorde volgens depublic trust doctrine in de meeste staten het water in rivieren en meren, en de toegang ertoe, aan iedereen. Maar dat recht is in verschillende staten ingeperkt, of zelfs opgeheven.[6]
In Vlaanderen worden debevaarbare waterlopen beheerd doorDe Vlaamse Waterweg. De onbevaarbare waterlopen zijn doorgaans eigendom van, en worden beheerd door deVlaamse Milieumaatschappij, deprovincie, degemeente, of soms dewatering, naargelang de categorie.[7][8]
In Nederland worden de grote rivieren beheerd doorRijkswaterstaat, de kleinere rivieren (vaak onbevaarbaar) worden beheerd door dewaterschappen. De bevaarbareLinge is bijvoorbeeld in het beheer bij hetwaterschap Rivierenland.
Hetgebruik van het rivierwater wordt in internationaal verband geregeld binnenverdragen, zoals hetIndus-Waterverdrag. Voor de Benelux zijn met name hetMaasverdrag, deAkte van Mannheim (voor de Rijn) en hetScheldetractaat van belang, alhoewel deze verdragen zich meer richten op de scheepvaart en de waterkwaliteit, en veel minder op de waterverdeling.
Een van de eerste stemmen die pleitten voor rechten van natuurlijke elementen was Christopher D. Stone, zoon vanonderzoeksjournalistI.F. Stone, inShould Trees Have Standing? (1972[9]). Als aan bedrijven rechten worden toegekend, zo redeneerde hij, dan ook aan natuurlijke objecten zoals bomen. Sedert het begin van de21e eeuw hebben in meerdere landen een of meer rivieren derechtspersoonlijkheid gekregen. Dit gebeurde soms door de wetgever, maar meestal door een hoog rechtscollege. Afgezien daarvan is het belangrijk wie zich dan namens de rivier kan opstellen (In loco parentis): soms is dat alleen de overheid, in andere landen kunnen ook burgers en gemeenschappen een zaak inleiden.[10][11][12]
Enkele voorbeelden van rivieren met rechtspersoonlijkheid:
