Peter Debye werd geboren op 24 maart 1884 in een thans niet meer bestaand huis aan deMaastrichter Smedenstraat in het centrum van Maastricht. Hij was de zoon van de smid Joannes Wilhelmus Debye (1859–1937) en de bureauliste van deMaastrichtse stadsschouwburg, Maria Anna Barbara Ruemkens (1859-1940).
In 1906 kreeg Sommerfeld een aanstelling als hoogleraar inMünchen en nam Debye mee als assistent. In 1907 publiceerde Debye zijn eerste artikel, een wiskundig elegante oplossing van een probleem over elektrische kringstromen. In 1908promoveerde hij met een proefschrift overstralingsdruk. Twee jaar later leidde hij dewet van Planck af met een methode die ook volgensMax Planck simpeler was dan die van hemzelf.
In 1910 werd hij privaatdocent teMünchen. In 1911, toenAlbert Einstein een aanstelling aannam als hoogleraar inPraag, nam Debye Einsteins oude hoogleraarschap aan deUniversiteit Zürich over. Hierna volgden verhuizingen naarUtrecht in 1912, enGöttingen in 1913. In dat jaar trouwde Debeye met Mathilde Alberer. Ze kregen een zoon en een dochter. Hun zoonPeter P. Debye werd natuurkundige en werkte voor sommige onderzoekingen samen met zijn vader.
In 1920 keerde Debeye terug naar Zürich. Hij vertrok in 1927 naarLeipzig en in 1934 naarBerlijn. Daar werd hij directeur van hetKaiser Wilhelm Institut für Physik en zag hij toe op de bouw van nieuwe laboratoria. Het instituut was een onderdeel van hetKaiser-Wilhelm-Gesellschaft dat in 1948 werd opgevolgd door hetMax-Planck-Gesellschaft. Het voornoemde instituut heet tegenwoordigMax-Planck-Institut für Physik en is gevestigd in München.
Zijn eerste grote wetenschappelijke bijdrage was de toepassing van het concept vandipoolmoment op de ladingsverdeling in asymmetrischemoleculen in 1912.[6] Hierbij ontwikkelde hij vergelijkingen die het dipoolmoment relateerden aantemperatuur,diëlektrische constante, etc. Als gevolg hiervan worden elektrisch moleculaire dipoolmomenten gemeten indebye, een eenheid die naar hem vernoemd is.
Ook breidde hij in 1912 Einsteins theorie oversoortelijke warmte uit naar lagere temperaturen door ook bijdragen van laagfrequentefononen mee te nemen.[7]
In 1913 breidde hij de theorie vanNiels Bohr over hetatoommodel uit met elliptische banen. Dit concept was ook geïntroduceerd door Arnold Sommerfeld.
In 1914-1915 berekende hij samen metPaul Scherrer het effect van de temperatuur opröntgendiffractiepatronen van kristallijne vaste stoffen. Daardoor ontstaan regelmatige patronen, waaruit omgekeerd de onderlinge posities van atomen in het materiaal te bepalen zijn. Zie ookDebye-Scherrermethode.
In 1923 ontwikkelde hij samen met zijn assistentErich Hückel een verbetering vanSvante Arrhenius' theorie over elektrische geleidbaarheid in elektrolytische oplossingen.[8] Hoewel er in 1926 doorLars Onsager nog een verbetering gedaan werd aan deDebye-Hückeltheorie, wordt de theorie nog steeds beschouwd als een grote stap vooruit in ons begrip van elektrolytische oplossingen.
Ook ontwikkelde hij in 1923 een theorie om hetComptoneffect, het verschuiven van de frequentie vanröntgenstraling in wisselwerking met elektronen, te verklaren. Later werd dit verschijnsel uitgebreid gemeten en beschreven door de AmerikaanArthur Holly Compton, die hiervoor in 1927 deNobelprijs ontving.
Debye in 1937
Debye behield zijn hele leven grote belangstelling voor het probleem van de wisselwerking tussen straling en materie. Kenmerkend voor zijn werk was zijn wiskundige aanpak. In Leipzig deed Debye onderzoek naar de structuur van moleculen en slaagde hij als eerste erin omröntgendiffractie aan te tonen aan geïsoleerde gasvormige moleculen.
In december 1938 ontdektenHahn,Strassmann enMeitner de eerstekernreactie. HetHeereswaffenamt, niet blind voor de militaire mogelijkheden van deze ontdekking, besloot in oktober 1939 het beheer over het Max Planck Instituut, tegen alle afspraken in, over te nemen. Volgens een overeenkomst met de Rockefeller-Foundation (de geldschieter bij de bouw) mocht het instituut niet voor oorlogsdoeleinden worden gebruikt. Debye werd met verlof gestuurd. Toen hij een verzoek zijn Nederlands staatsburgerschap op te geven weigerde, werd hem ook de toegang tot zijn instituut ontzegd. Zo stapte hij op 23 januari 1940 in Genua op de boot naar deVerenigde Staten om daar volgens eerdere afspraken de Baker-Lectures te geven aanCornell-universiteit inIthaca (New York).
Op 23 juni 1941, toen hij al in de Verenigde Staten woonde, stuurde Debye echter een telegram naar Berlijn met het verzoek terug te mogen keren op zijn post. Mogelijk werd het verzonden om familieleden in Berlijn niet in gevaar te brengen, want op 14 augustus 1941 diende hij een verzoek in om de Amerikaanse nationaliteit te verkrijgen. Uiteindelijk bleef hij op Cornell, werd er hoogleraar en tien jaar lang hoofd van de scheikundige faculteit. In 1946 werd hij Amerikaans staatsburger. In tegenstelling tot de Europese periode van zijn leven, toen Debye elke paar jaar verhuisde naar een andere universiteit, bleef hij de rest van zijn carrière op Cornell. Hij ging in 1952 met pensioen, maar bleef onderzoek doen tot zijn dood in 1966, met name naar kunststoffen en polymeren.
In april 1966 kreeg hij eenhartaanval. In november van dat jaar volgde een tweede, die hem fataal werd. Hij overleed op 82-jarige leeftijd en werd begraven inIthaca, in de staat New York.
KunstwerkDipoolmomenten (Felix van de Beek, 1998) ter ere van Peter Debye op het naar hem genoemde plein in Maastricht
In deplasmafysica is een verschijnsel datDebye-afscherming genoemd wordt, vernoemd naar hem. Bij dit verschijnsel schermtplasma een elektrostatisch veld af. Andere wetenschappelijke vernoemingen naar Debye zijn:
Debye poseert voor beeldhouwerTjipke Visser in 1937. Over de verblijfplaats van het beeld is niets bekend
In hetStadhuis van Maastricht werd op 9 november 1939, in aanwezigheid van Debye en zijn moeder, een bronzen portretbuste van de Nobellaureaat onthuld. Van de doorCharles Vos ontworpen buste bevond zich een tweede afgietsel in deGemeentelijke HBS van Maastricht, Debyes oude school. De huidige verblijfplaats is onbekend. Op 4 augustus 1962 nam hij in de MaastrichtseBonbonnière de naar hem genoemde Peter Debyeprijs in ontvangst. De prijs werd uitgereikt namens de een jaar eerder opgerichteEdmond Hustinx Stichting. De Peter Debyeprijzen worden sinds 1977 uitgereikt door deUniversiteit Maastricht, met ondersteuning van de Hunstinxstichting.[11] Op 8 november 1966, enkele dagen na de dood van Debye, vond een plechtige herdenking plaats bij het borstbeeld in de hal van het stadhuis. Daarbij waren burgemeester en wethouders, de voltallige gemeenteraad en een afvaardiging van leraren en leerlingen van zijn oude school aanwezig. Eerder had hij van zijn geboortestad de eremedaille ontvangen.[12] In deMaastrichter Smedenstraat is ter plekke van het niet meer bestaande geboortehuis van Debye een plaquette aangebracht.
In 2006, veertig jaar na zijn dood, raakte Debye in opspraak. Aanleiding was een kritische publicatie van wetenschapsjournalistSybe Rispens inVrij Nederland met de titel 'Nobelprijswinnaar met vuile handen'.[14] Het artikel deed veel stof opwaaien en diverse media besteedden er aandacht aan. Sommigen waren van mening dat er eerst gedegen onderzoek door hetNIOD had moeten komen. Maar het publieke oordeel over Debye was toen al geveld.[15] DeUniversiteit Maastricht besloot in februari 2006, enkele weken na het verschijnen van het artikel, dat de Peter Debye Prijs niet meer onder die naam zou worden uitgereikt. Het College van Bestuur van deUniversiteit Utrecht besloot omstreeks dezelfde tijd dat het naar Debye vernoemde instituut een andere naam zou krijgen.
De kwestie had betrekking op het feit datAlbert Einstein in 1940 een (vergeefse) poging had gedaan om de komst van Debye naar de VS te voorkomen, vanwege diens vermeende medewerking aan hetHitler-regime.[15] Einstein had een niet zo vriendelijke brief ontvangen over Debye van een onbekend iemand(?), maar wist in eerste instantie niet wat hij ermee aan moest: in de prullenbak gooien of doorsturen. Hij koos voor het laatste. Het is niet zeker of Einstein de bron van de brief vertrouwde. Volgens sommigen waren er nooit problemen tussen Einstein en Debye geweest.[bron?] Rispens herontdekte deze brief veertig jaar na Debyes dood en publiceerde deze in zijn boekEinstein in Nederland en inVrij Nederland, en baseerde daarop zijn negatieve oordeel over Debye.
Na de eerste ophef over het artikel waren er ook stemmen te horen die het opnamen voor Debye. Zo vond de natuurkundigeMartinus Veltman, zelf Nobelprijswinnaar en schrijver van het voorwoord in Rispens boek over Einstein, dat de genomen maatregelen bestuurlijke dwalingen waren. Die mening werd gedeeld doorDieter Hoffmann, die onder andere een studie over natuurwetenschappers in het Derde Rijk op zijn naam had staan (Die Physikalische Gesellschaft im Dritten Reich).[16] OokGijs van Ginkel, senior managing director van het Debye Instituut in Utrecht en oud-voorzitter van de Commissie Onderwijs en Onderzoek Beleid van de Universiteit Utrecht (UU), betreurde de beslissing van de UU in een opinieartikel.[17] InDagblad De Limburger werd op 27 juli 2006 gesteld dat Debye de geallieerden juist had geholpen door hen te informeren over de vorderingen die de Duitsers maakten in de ontwikkeling van de atoombom.[18] Documenten over het tippen van de geallieerden zouden gevonden zijn in deCornell-universiteit (VS), alwaar Debye lange tijd hoogleraar was. Volgens het artikel zou Debye de geschiedenis in belangrijke mate hebben beïnvloed ten gunste van de geallieerden.
Eind 2007 presenteerde hetNIOD een onderzoek uitgevoerd door dr. Martijn Eickhoff over deze zaak.[19] Hierin werd geconcludeerd dat Debyes houding gekenmerkt werd door een combinatie van idealisme en opportunisme. Gesteld werd dat hij de continuïteit van zijn onderzoek had laten prevaleren boven solidariteit met zijn joodse collega's.[20]Cees Andriesse, emeritus-hoogleraar van de Universiteit Utrecht, stelt in een interview inNRC Handelsblad: "Debye hoorde níet bij de kleine groep wetenschappers die echte nazi's waren. Hij heeft geen joden vervolgd en uit niets is gebleken dat hij een jodenhater was".[21] Het door Eickhoff benadrukte eigen initiatief tot het schrijven van een brief door Debye op 9 december 1938 aan alle leden van hetDeutsche Physikalische Gesellschaft, waarin hij de joodse leden opriep hun lidmaatschap te beëindigen, was voor Andriesse niet overtuigend. Andriesse verwees naar een ander geval (betreffende de uitgeverijSpringer-Verlag), waarbij evenmin aangetoond kon worden dat het ontslag van joodse werknemers een eigen initiatief van de uitgever betrof.
Op 17 januari 2008 meldde de Universiteit Utrecht dat het fysisch-chemisch instituut weer naar Debye zou worden genoemd.[22] Een speciale onderzoekscommissie had geconcludeerd dat de samenwerking met de nazi’s niet kon worden bewezen. De Universiteit Maastricht bleef bij haar eerder ingenomen standpunt dat het imago van Debye niet paste bij een prestigieuze onderscheiding. DeEdmond Hustinx Stichting uit Maastricht, die de prijs financierde, verklaarde dat zij de Peter Debye Prijs zal blijven uitreiken, echter in een andere opzet.[23][24] De gemeente Maastricht besloot naar aanleiding van het rapport de namen van het Peter Debyeplein en -laan te handhaven. BurgemeesterOnno Hoes vroeg de Universiteit Maastricht in 2011 haar standpunt over Debye te herzien.[25]
↑https://profs.library.uu.nl/hoogleraar/debije-p-j-w/;Catalogus Professorum Academiae Rheno-Traiectinae; Catalogus Professorum Academiae Rheno-Traiectinae-identificatiecode: 460; geraadpleegd op: 5 februari 2019.
↑Martijn Eickhoff(2007).In naam der wetenschap? P.J.W. Debye en zijn carrière in nazi-Duitsland.. Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD),pp. 195.
.jpg)
