Åland (uitspraak: [ˈoːland]) (Fins:Ahvenanmaa) is eenFinseregio met verregaandeautonomie. Het grondgebied valt samen met de gelijknamige eilandengroep de Ålandseilanden in deScherenzee, aan de monding van deBotnische Golf, halverwegeZweden enFinland. Tussen Zweden en Åland ligt deÅlandzee. Van de ruim 26.000eilanden enscheren hebben 6.757 eilanden een oppervlak groter dan ¼ hectare. Deze hebben allemaal een naam. Van deze eilanden zijn er zo'n 65 bewoond. Het inwonertal bedroeg in 2020 ruim 30.000, twintig jaar eerder waren dat er nog zo'n 26.000.[1] Ongeveer 40% van de inwoners woont in de hoofdstadMariehamn en nog eens 18% in de buurgemeenteJomala. Åland heeft maar één klein stukjegrens op land: op het onbewoonde eilandjeMärket, dat voor de helft Zweeds grondgebied is. Åland is geheelZweedstalig, het Zweeds is de enige officiële taal en communicatie met de Finse overheid geschiedt in het Zweeds. De regio is sinds 1856 gedemilitariseerd: forten of militaire aanwezigheid zijn verboden, en de bewoners hoeven niet te voldoen aan de Finsedienstplicht.
De naam van Åland was in hetOernoords oorspronkelijkAhvaland, dat 'land van water' betekent. HetProtogermaanse woord 'ahwō' is verwant aan hetLatijnse woord voor water: 'aqua'.In het Zweeds ontwikkelde het woord zich eerst totÁland en uiteindelijk tot Åland, wat letterlijk 'beek-land' betekent, hoewel Åland nagenoeg geen rivieren of beken heeft. De Finse enEstische benamingen van deze regio, respectievelijkAhvenanmaa enAhvenamaa zijn vermoedelijk van dezelfde oorspronkelijke naam afgeleid.
Tijdens deijstijden was dit gebied bedekt door een kilometers dikke ijslaag, en door het gewicht daarvan geheel onder water gedrukt. Nadat het ijs van de laatste ijstijd (hetWeichselien) was verdwenen, veerde het land op. Door deze zogehetenpostglaciale opheffing, die tot heden doorgaat, steeg de bodem en kwamen ongeveer 10.000 jaar geleden de eerste toppen van de Ålandeilanden boven water te liggen. Dit water was de voormaligeYoldiazee die door hetzelfde proces van opheffing net was afgesloten van deAtlantische Oceaan en zo veranderd was in hetAncylusmeer.
In desteentijd bestond de eilandengroep uit enkele zeer kleine eilandjes, die met name 's winters periodiek bewoond werden doorpelsjagers die waarschijnlijk over het ijs of perboomstamkano vanuit het oosten arriveerden. De oudst bekende tekens van menselijke bewoning in dit gebied dateren van 4000 jaar voor Christus en behoren tot dekamkeramiekcultuur. De oorspronkelijke eilandjes vormen nu de hoogste toppen, waaronder de 129 meter hogeOrrdalsklint. Rond 2500 voor Christus verscheen dePitted-warecultuur in deze regio, enkele eeuwen later gevolgd door deKiukainencultuur. Rond de 1e eeuw voor Christus bereikte - relatief laat - het gebruik vanbrons deze regio, waardoor debronstijd begon. In de 5e en 6e eeuw zijn er geen tekenen van bewoning in dit gebied te vinden; de oorzaak is onbekend. Rond de 7e eeuw vestigde zich vanuit het westen een nieuwe golf kolonisten in de regio. Gedurende deijzertijd en de periode van deVikingen was deze regio vrij dicht bevolkt, wat te zien is aan tallozewalburchten engrafvelden uit deze tijd.
Er wordt verondersteld dat de Ålands-eilanden in de12e eeuw werden veroverd of bezet door de Zweedse koningErik IX van Zweden ('Erik de Heilige'), tijdens een van dekruistochten tegen de heidense Finnen.In deMiddeleeuwen fungeerden de Ålandseilanden lange tijd als bruggenhoofd toen Finland deel ging uitmaken van hetZweedse rijk. De belangrijkste communicatie-ader, depostroute, liep over deze eilanden. Het kasteelKastelholm dat langs deze route lag, had een centrale rol. Bestuurlijk werd de eilandengroep bij Finland ingedeeld, wat gevolgen zou hebben voor haar latere status.
Vanwege de militair-strategische ligging had Åland te lijden van de oorlogen tussen Zweden en Rusland. Tijdens deGrote Noordse Oorlog (1700-1721) werd de eilandengroep door de Russen onderPeter de Grote verwoest en werd een groot deel van de bevolking geëvacueerd, totdat de eilanden bij deVrede van Nystad in 1721 weer Zweeds werden. Toen heel Finland aan het eind van deFinse Oorlog in 1809 onder tsaarAlexander I in Russische handen viel, werd Åland, met uitzondering van de helft van het rotseilandjeMärket, bij deVrede van Fredrikshamn gedwongen hierin mee te gaan. Na afloop van deKrimoorlog, waarbij het nog onvoltooide Russische fortBomarsund door de Fransen en Engelsen werd vernietigd, werd in deVrede van Parijs (1856) vastgelegd dat de eilandengroep geen militaire bedreiging meer mocht vormen en gedemilitariseerd moest worden. Åland bleef echter wel in Russische handen, omdat geen ander land er aanspraak op wilde maken.
In de18e eeuw, en ook nog in 1853 en 1862, werden de eilanden geteisterd door ernstigemalaria-epidemieën[2], door het talrijk voorkomen van de mugAnopheles claviger en het overvloedig voorkomen van poeltjes waarin deze muggen konden groeien.
Bij de uitbraak van deEerste Wereldoorlog heeft Rusland, in strijd met de Vrede van Parijs, de eilanden bewapend en in 1916 werd er zelfs in samenwerking met de Britten een duikboothaven aangelegd.[3] Toen Finland in 1917 kort na het uitbreken van deRussische Revolutie onafhankelijk werd, brak een discussie over de toekomst van Åland uit. De meerderheid van de bewoners, volledig op Zweden georiënteerd, zocht middels eenreferendum aansluiting bij dat land: 95% van de inwoners stemde vóór aansluiting bij Zweden: de 'Ålandbeweging'. Finland wilde de archipel echter graag behouden.De kwestie werd voorgelegd aan de pas opgerichteVolkenbond, die in 1921 besliste dat de eilanden bij Finland zouden blijven, mits autonomie en behoud van de Zweedse cultuur gegarandeerd bleven. Ook werd de militair neutrale status verder vastgelegd. Dit had tot gevolg dat schepen die onder Ålandse vlag voeren gedurende deTweede Wereldoorlog neutraal waren, en relatief veilig transporten voor zowel de geallieerden als voor de Duitsers konden verzorgen.
postzegel uit 1984 met vlag van ÅlandÅlandse kentekenplaat. Deze beginnen vrijwel altijd met de letters ÅL.
Åland heeft een autonome regering en een eigenparlement en is lid van deNoordse Raad met één zetel. Åland is met één afgevaardigde vertegenwoordigd in hetFinse parlement. Verder bezit Åland een eigen politiekorps, een eigenvlag (sinds 1954), een eigen volkslied (Ålänningens sång), eigenkentekenplaten, een eigeninternetextensie (.ax) en geeft het sinds 1984 eigenpostzegels uit. Het vijfcijferige systeem vanpostcodes wordt met Finland gedeeld: Åland heeft de postcodes van 22000-22999. Eveneens heeft Åland een eigen postservice. Ålandse schepen varen niet onder Finse maar onder Ålandse vlag.
De autonome status is verankerd in artikel 120 van deFinse Grondwet en wordt nader uitgewerkt in een zogeheten autonomiewet, die de bevoegdheden van Åland regelt.[4] Finland kan de autonomie niet eenzijdig inperken, omdat artikel 69 van de autonomiewet bepaalt dat deze alleen gewijzigd kan worden als zowel het Finse als het Ålandse parlement daar mee instemmen met een 2/3 meerderheid.
Vanwege de speciale staatkundige status hebben er in het najaar van 1994 tweereferenda plaatsgevonden over toetreding tot deEuropese Unie. Het eerste referendum vond plaats als onderdeel van het Finse referendum; het tweede referendum betrof de aparte status van Åland. Bij dit laatste referendum werd met 73,64% van de stemmen gestemd vóór deelname aan de EU.[5] Daarmee is het het enige autonome territorium dat lid is van de EU, aangezienFaeröer in 1973 het EU-lidmaatschap afwees, enGroenland in 1985 de EU verliet.Bij de toetreding tot de EU heeft Åland binnen de EU een speciale status bedongen, vooral op belastingtechnisch gebied. Dat laatste vooral omdat anders de belangrijkste inkomstenbron voor de eilanden zou wegvallen.
Åland kent het 'hembygdsrätt'[6]: het recht van domicilie: iedereen die een of beide ouders heeft die Ålander zijn, verkrijgt automatisch dat recht; iedereen die de Finse nationaliteit heeft, ten minste 5 jaar in Åland heeft gewoond en aantoont de Zweedse taal voldoende machtig te zijn, kan dit recht aanvragen. Iedereen die langer dan 5 jaar buiten Åland woont, verliest dat recht. Enkel mensen die het hembygdsrätt hebben, mogen in Åland land kopen, een woning kopen, een bedrijf beginnen en het stemrecht uitoefenen. De regering kan uitzonderingen hierop toestaan.
Åland heeft binnen Finland een grondwettelijk afwijkende status, waarbij een grote mate van zelfbestuur hoort. In 1922 vonden de eerste verkiezingen plaats in Åland, en op 9 juni 1922 werd het eerste Ålandse parlement geïnstalleerd. 9 juni is daarom denationale feestdag van Åland. Het Ålandse parlement (Lagting) telt dertig leden; de uitvoerende macht berust bij de landschapsregering. De regering heeft een minister-president (Lantråd) en 6 ministers. Bij de verkiezingen in 2019 haalden alle 8 de deelnemende partijen dekiesdrempel en er werd eencoalitieregering van drie partijen gevormd.
Åland kent 16 gemeenten (kommuner) met elk een eigen gemeentebestuur. Sommige gemeenten werken intensief samen.
Nachtelijke bedrijvigheid in de westelijke haven van Mariehamn
De drie belangrijkste pijlers onder de economie van Åland zijn scheepvaart, handel en toerisme. In mindere mate spelen landbouw, visserij en industrie een rol. Het land heeft van oudsher een rijke scheepvaarthistorie: In het verleden was Mariehamn de thuishaven van vele grote zeezeilschepen, waarvan hetmuseumschip dePommern in de haven van de hoofdstad de herinnering draagt. Maar ook nu zijn meerdere groterederijen in Mariehamn gevestigd, en draagt de scheepvaartindustrie voor ongeveer 40% bij aan de economie.
Doordat Åland wel tot deEuropese Unie behoort maar niet binnen hetbtw-gebied van de Europese Unie valt, kunnen op schepen die Åland aandoen, tabakswaren en alcoholica btw-vrij verhandeld worden, wat de scheepvaartmaatschappijen en indirect de lokale economie ten goede komt. De grote veerboten tussenStockholm enHelsinki ofTurku maken om die reden allemaal een tussenstop op Ålands grondgebied: in Mariehamn ofLångnäs.
Het toerisme profiteert van het relatief milde klimaat op deze eilanden. Jaarlijks wordt Åland bezocht door ongeveer 200.000 toeristen; voornamelijk Zweden en Finnen. Een belangrijk deel van het toerisme heeft betrekking op hotelovernachtingen (212.000 overnachtingen in 2017), maar er is ook veel verhuur van vakantiehuisjes die over heel Åland verspreid te vinden zijn, en daarnaast op vele indoor- en outdooractiviteiten die er worden bedreven. Daarnaast bestaat een groot deel van de bezoekers uit passagiers van cruiseschepen die vooral uit zijn op accijnsvrij alcohol inkopen. De landbouw heeft voornamelijk een lokale betekenis en levert met name granen en aardappelen op. Veeteelt is er bijna niet. Visserij is zeer bescheiden, maar er verschijnen in toenemende mateviskwekerijen. De industrie bestaat voornamelijk uit talrijke kleine bedrijfjes, met als uitzondering enkele grote bedrijven zoals een fabriek die medische materialen (infusen, katheters) produceert en een groot bedrijf dat aardappelchips fabriceert.
Een opkomende industrie is dewindenergieproductie. Ongeveer 20% van het totale energieverbruik van Åland (51,5MWh in 2018) wordt opgewekt met windenergie.[7] Er zijn met name grotewindmolenparken ten zuiden vanLemland.
Om ontvolking van de toch al dunbevolkte kleinere eilanden tegen te gaan, is er een netwerk vanglasvezelkabels aangelegd, zodat ook mensen die op afgelegen eilanden wonen,internetdiensten kunnen aanbieden en op die manier in hun bestaan kunnen voorzien.
Het aantal mensen dat gedurende heel 2018werkeloos was, bedroeg 92 (37 vrouwen en 55 mannen); het aantal mensen dat eendeel van dat jaar werkeloos was, bedroeg 1.352.[8] Hetwelvaartsniveau van Åland was het hoogst van heel Finland. In 2015 bedroeg hetbruto binnenlands product 1,268 miljard euro.
De veerhavenBerghamn, vanwaar veerboten naar Zweden vertrekken.
Åland, met name hethoofdeiland, heeft een goede verkeersinfrastructuur. Veerboten vanaf Zweden en Finland arriveren op meerdere plaatsen, en er is op de eilanden een goede weginfrastructuur. De grotere wegen hebben vrijliggendefietspaden. De bewoonde eilanden worden onderling verbonden door een netwerk van bruggen, dijken en pontjes, en veerverbindingen verzorgd doorÅlandstrafiken, dat ook enkele busverbindingen op het hoofdeiland verzorgt. Åland heeft één internationale luchthaven:Luchthaven Mariehamn, vlak bij de hoofdstad. Daarnaast is er nog een kleineairstrip op het eilandKumlinge. Veel bewoonde eilanden hebben bovendien eenhelipad, dat gebruikt kan worden voor (medische) noodgevallen en als de wateren om de eilanden zover zijn dichtgevroren dat scheepvaartverbindingen uitvallen, maar nog niet zover dat het mogelijk is om met auto's over het ijs heen te rijden.
Åland kent meerdere koren en theater- en muziekgezelschappen. Bekende schrijvers alsSally Salminen,Anni Blomqvist enUlla-Lena Lundberg komen van Åland en hebben erover geschreven. De Finse landschapsschilderVictor Westerholm had er eind 19de eeuw zijn zomerverblijf waar hij een kunstenaarskolonie stichtte en hij schilderde veel Ålandse landschappen. In de zomer zijn er meerdere muziekfestivals.
De grote meerderheid van de inwoners van Åland, 78,3%, rekent zichzelf tot deEvangelisch-Lutherse Kerk van Finland. Ruim 20% beschouwt zichzelf als ongelovig. Andere religies zijn marginaal vertegenwoordigd.
Åland heeft enkele zeer oude kerkgebouwen. Het oudste is dekerk van Jomala, gewijd aanOlaf II van Noorwegen,patroonheilige van Åland. Deze kerk is vermoedelijk gebouwd tussen 1260 en 1280. De grootste kerk van Åland,die in Sund, dateert uit dezelfde eeuw. Door haar dikke stenen muren heeft ze meerdere branden en oorlogen heelhuids doorstaan.
Wiklöf Holding Arena, sportterrein voor meerdere sporten, in Mariehamn
Åland heeft enkele tientallen sporthallen, verspreid over het hoofdeiland. Ze zijn geschikt voor talloze sporten, variërend van voetbal, hockey, tennis, judo, schieten, curling, bowling etc. Daartoe behorenEckeröhallen; een grote hal metkunstgras inStorby in het uiterste westen, en een indoor ijsbaan in Mariehamn. Er zijn twee overdekte zwembaden: één in Mariehamn, het andere inGodby.
Er zijn ook zeer veel buitensporten mogelijk, variërend van paardrijden, fietsen, wandelen en golfen tot aan vele watersporten zoals zwemmen, surfen, kajakken, zeilen en duiken. 's Winters zijn er wintersporten mogelijk, waaronder schaatsen en langlaufen op de dichtgevroren meren en zee.
IFK Mariehamn is een van de meest bekende sportclubs van de eilandengroep. De voetbalafdeling kwam in 2005 als eerste Ålandse club ooit uit in deVeikkausliiga, het hoogste Finse voetbalniveau. In 2016 werd opnieuw geschiedenis geschreven, toen werd IFK Mariehamn voor het eerst Fins landskampioen.
De vrouwenvoetbalclubÅland United werd in 2009 en 2013 al eens de beste ploeg van de Finse vrouwencompetitie, in 2020 werd het opnieuw landskampioen.
Deze satellietopname geeft een indruk van het enorme aantal eilanden in deze archipel
Åland is gelegen op de overgang tussenOostzee enBotnische Golf, op een strategische positie tussenStockholm enTurku. Het bestaat uit vele duizenden eilanden. Het exacte aantal eilanden is niet vast te stellen, omdat vele eilanden kleine kale rotsen zijn, waarbij niet duidelijk is wanneer het alleen een rots is en wanneer een echt eiland. Het gebied gaat in het oosten over in deArchipel van Turku, eveneens bestaande uit duizenden eilanden. Het water rondom deze beide eilandengroepen wordt wel deScherenzee of Archipelzee genoemd.
Door depostglaciale opheffing komt het land hier elke eeuw ongeveer 70cm omhoog, waardoor er continu nieuwe eilanden ontstaan maar ook eilanden verdwijnen doordat ze aan elkaar of aan het vasteland vastgroeien. Veel delen van het hoofdeiland dragen dan ook nog de naam van een voormalig eiland, en ook dragen sommige eilanden meerdere namen doordat ze vroeger uit meerdere aparte eilanden bestonden. Door de bodemstijging gebeurt het ook regelmatig dat vaarwegen onbevaarbaar worden, en dat havens verder in de richting van de zee verlegd moeten worden.
Door de (absolute)zeespiegelstijging wordt dit effect enigszins teniet gedaan.
Door het ijs gladgeschuurde rode granietrotsen: typisch voor de bodem van Åland
Het overgrote deel van Åland bestaat uitmetamorf enstollingsgesteente. Het hoofdeiland bestaat voornamelijk uit roodgraniet[9]; in het oosten komtgneis voor. Het gesteente dateert uit hetPrecambrium (1,6 miljard jaar geleden) en behoort tot hetBaltisch schild. In deze periode waren er in het gebied verschillendemagmakamers, waarvan er een in het noorden vanBrändö goed op de kaart te herkennen is: deÅva-ring.
Het hoofdeiland heeft een centraal meer van zo'n 9km in diameter:Lumparn. In tegenstelling tot de zee in de omgeving heeft dit meer nagenoeg geen eilanden. De reden is dat dit eeninslagkrater is van eenmeteoriet die hier circa 1 miljard jaar geleden is ingeslagen en een schotelvormige kom heeft achtergelaten.
Het land is zwaar gevormd door deijstijden, toen het land onder het gewicht van een ijslaag van wel 3km dik geheel onder water werd gedrukt, en de rotsen doorgletsjers werdengladgeschuurd. In de afgelopen 13.000 jaar is het land geleidelijk omhoog gekomen en dat gebeurt nog steeds: de al eerder genoemde postglaciale opheffing. De hoogste toppen bevinden zich in het noordoosten van het hoofdeiland. DeOrrdalsklint is, met een hoogte van momenteel 129 meter, de hoogste top.
Uitkijktoren in een natuurgebied in het zuiden van Åland
Door de invloed van het water van de Oostzee is het klimaat op de eilanden wat droger en zonniger dan op het vasteland van Zweden en Finland. Debodem is - indien aanwezig - meestal erg dun, waardoor met name de kleinere eilanden vaak kaal en rotsig zijn, hooguit begroeid met gras en struiken. Op de plaatsen waar zich wel een begroeibare bodem heeft kunnen afzetten, groeit van oorspronggemengd bos, met dennen, sparren, eiken, berken, essen, iepen, esdoorns en lindes. Van oorsprong komen er in Åland 25 soorten zoogdieren voor: voornamelijk knaagdieren maar ook elanden, edelherten en reeën. Op de eilanden broeden 130 vogelsoorten, waaronder dezeearend, die in de jaren 70 nagenoeg uitgestorven was maar tegenwoordig dankzij een intensief beschermingsprogramma regelmatig te zien is.
Åland kent talloze grotere en kleinere natuurgebieden, waar speciale regels gelden. Op veel plaatsen zijn natuurpaden aangelegd enuitkijktorens geplaatst.
Hetallemansrecht dat in het grootste deel van Scandinavië geldt, is in Åland beperkt van kracht: op veel gebieden iswildkamperen en het plukken van wilde bloemen en planten niet toegestaan. Ook mogen veel gebieden niet betreden worden tijdens hetbroedseizoen van vogels.
