De Jupitermaand Io opnahmen vun de RuumsondGalileo
Io (, ok:Jupiter I) is de binnerste vun de veer grodenMaanden vun’nJupiter, de ok as ünner den BegreepGalileische Maanden bekannt sünd. Dat Sünnere an Io is de utermatig starkeVulkanismus, de so dull op keen annern Himmelkörper vun’tSünnsystem vörkummt. Opdeckt worrn is Io1610 vunGalileo Galilei, bekannt worrn is he denn1676 vun wegen de eerste Meten vun deLichtsnelligkeit dör den AstronomOle Rømer. He harr dorto de ünnersöcht, wanneer sik de Io verdüstern de in Afhangigkeit vun de Positschoon vun Jupiter to deEer.
De Naam kummt ut degreekschen Mythologie. Dor isIo een vun de Leevsten vunZeus, wat in de röömschen Mythologie Jupiter is. De Naam is al kort na’t Opdecken vunSimon Marius vörslahn worrn, künn sik aver lange Tiet nich dörsetten. Eerst Mitt vun’t20. Johrhunnert is de Naam wedder in Bruuk kamen. Dorvör weer dat begäng, de Maanden eenfach blots mit röömsch Tallen to beteken. Io weer dorna de MaandJupiter I.
De Galieleischen Maanden sünd so hell, dat een de al in enFeernglas oder en lüttTeleskop bekieken kann.
Io ümlööpt den Jupiter mit en middleren Afstand vun üm un bi 421.600km un bruukt dorför ruchweg 1 Dag, 18 Stünne un 27,6 Minuuten. De Bahn hett enExzentrizität vun 0,0041[1] un is üm 0,04° gegen deÄquatereven vun’n Jupiter verkippt.
De Dörmeter vun Io liggt in’n Dörsnitt bi 3643,2km. Se hett butendem en teemlich hoge middlereDicht vun 3,56g/cm³. Ehr Dörmeter un ehr Dicht sünd dormit beid’n beten grötter as deMaand vun de Eer. Anners as de Iesmaanden vun’t butere Sünnsystem, gliekt Io also mehr de terrestrischenPlaneten as de Eer, de vör allen utSilikat-Steen opboot sünd. Daten, de vun deRuumsondGalileo optekent worrn sünd, laat dorop sluten, dat Io en Karn utIesen un vielleicht ok lütte Andelen vunIesensulfiden bargt, de tomindst 990km in’n Dörmeter meten deit.
In’n Ünnerscheed to de annern Galileischen Maanden is op Io so goot as keenWater nawiest worrn. Dat künn dormit verklort warrn, dat Jupiter in sien Fröhtiet bannig hoge Temperaturen opwiest hett, so dat Water un annere flüchtige Stoffen vun den binnersten Maand utneiht sünd.
För deRotatschoon bruukt Io 1 Dag, 18 Stünnen un 27,6 Minuuten. Dat heet, Io wiest, as veele annere Maanden ok, enbunnen Rotatschoon op. Se hett enAlbedo vun 0,61, wat so veel heet as, dat 61% vun dat instrahlte Sünnlicht vun de Bavenflach wedder torücj reflekteert warrt. De Temperatur an de Bavenflach liggt in’n Dörsnitt bi ruchweg -143°C.
Fröher, vör de Misschonen vun Rummsonden, hebbt de Wetenschopplers glöövt, dat de Galileischen Maanden vun Kraters överseit weern, jüst so as de Maand vun de Eer. Man wull över de Verdelen un de Tall vun de Kraters torüchsluten, wo oolt de Maanden sünd. Man, asVoyager 1 unVoyager 2 de eersten Biller na de Eer sennt hebbt, hett man överrascht faststellt, dat de Maanden anners utsehn doot. Bi Io liggt dat an den starken Vulkanismus, mit den man natürlich nich rekent harr.
Billerreeg vun de beiden aktiv utbreken VulkanenZamama unPrometheus opnahmen vun de NASA-Sond GalileoSchema vun de Bahnresonanzen vun Io mit Europa un Ganymed.
Op de Bavenflach vun Io sünd so goot as keenImpaktkraters to finnen. Se is veelmehr vunVulkanismus prägt un verännert sik dorüm stännig. Io is mit Afstand de vulkaansch aktivste Himmelskörper in’t hele Sünnsystem.
BiEruptschonen warrt fletigenSwevel unSweveldioxid utsmeten, un dat mit Snelligkeiten bit to 1km/s. Vun wegen de lütteSworkraft künnt de Partikeles bit to 300km hooch sleudert warrn. Se fallt denn wedder torüch op de Eer un billt dor düchtige Aflagern.
Nawiest worrn is de Vulaknismus op Io to’n eersten mol 1979 op fotograafsche Opnahmen vun de Ruumsond Voyager1, wat to de Tiet veel Acht utlööst hett. Dat weer neemlich dat eerste mol, dat op en annern Himmelskörper as op de Eer aktiven Vulkanimus opdeckt worrn is. De Utbröök künnt bannig ünnerscheedlcih utfallen. Al in en Tietruum vun blots veer Maanden, de twüschen de Ankunft vunVoyager 1 unVoyager 2 vergahn weern, künn faststellt warrn, dat de Aktivität in eenige Rebeden vullstännig ophöört harr, wieldat an annere Steden ne’e Vulkanen opdeckt weern. Ok de Aflagern ründ üm de vulkaanschen Kraters harrn sik düütlich ännert.
Dör de Biller, de üm un bi twintig Johr later dör de RuumsondGalieleo opnahmen worrn sünd, kann een nu sehn, dat de stännigen Vulkanutbröök de Bavenflach vun Io dör dat utsmeten Material jümmers wedder verännert. De Maand wiest deplanetooogsch jüngste Bavenflach in’t Sünnsystem op. Se warrt op ruchweg 10Millionen Johr schätzt. Dat is ok de Grund, worüm op de Bavenflach kuum Inslagkraters to sehn sünd, vun wegen dat de dör de planetoloosche Aktivität gau wedder planeert warrt.
De Oorsaak vun den Vulkanismus op Io is in deTiedenkräft to söken, de den Maand wiel den Ümloop üm Jupiter regelrecht dörkneden un dordör ophitten doot. Allen al de Tiedenkräft dör’n Jupiter sülvst op Io sünd mehr as 6000-mol starker as de, de op’n Maand vun de Eer wirkt. Dorto kamt de Tiedenkräft, de vun Europa un vun Ganymed, de ok noch mol in de Gröttenorden as bi’n Maand leegt. Dör deBunnen Rotatschoon is de afslute Stärk vun de Tiedenkraft aver man nich so bedüden, man ehr Ännern mit de Tiet. Dör enResonanzeffekt mit de Maanden Europa un Ganymed warrt Io op en licht elliptische Ümloopbahn dwungen, in de Oort, dat jemehr Ümloopbahnen in de Proportschoon 1:2:4 to’nanner staht. Dör de licht elliptische Bahn ännert sik de Tiedenkräft, so dat de Wirken alleen dör de Verännern vun’n Afstand jümmer noch dusendmol so groot is as bi’n Maand vun de Eerd. Dör de Ellips sütt dat vun Io ut so ut, as schwank Jupiter wiel den Ümloop an’n Himmel licht hen un her. Dör den lütten Afstand to’n Jupiter föhrt disseLibratschoonsbewegen vun’n Maand to Tiedenbargen vun Högen bit to 300&m, de perioodsch wannert. De vergliekbore Deformatschoon liggt bi de fastenEerdköst wiet dorünner un kann dör de Kräft vun Maand un Sünn tohopen hööchstens bit to 32cm bedrägen.[2] Wenn de Ümloopbahn vun Io nipp un nau en Krink weer, denn bleven de Tiedenbargen ahn Bewegen un op den Maand geev dat keen Vulkanimus.
Bavenflachenstrukturen an de Dag-Nach-Grenz opnahmen vun de Ruumsond Galileo
De Bavenflach vun Io is blots wenige Millionen Johr oolt un ännert sik stännig vun wegen de vulkaansche Aktivität. In’n Groten un Ganzen is de Bavenflach teemlich flach mit Högenünnerscheden vun weniger as een Kilometer. Man dat gifft ok en poor Bargen, vun bit to negen Kilometer Hööch, de nich dör Vulkanimus tostannen kamen sünd, man wohrschienlich dörtektoonsche Vörgäng. En Vergliek vun de Biller vun Voyager2 mit de twintig Johr jüngeren vun Galileo düüt ok op gaue Verfallsvörgäng hen, de all na korte Tiet to sehn sünd.
An’n opfalligsten sünd de Strukturen vun en poor Hunnert vulkaanscheCalderas, de in’n Dörmeter bit to 400km groß un deelwies eenige Kilometer deep sünd. Dorblangen gifft dat ok Seen ut smölt Swevel. De Aflagern vun den Swevel un de Swevelverbinnen hebbt en riek Spektrum vun Klören, wat to dat ungewöhnliche Utsehn vun den Maand föhrt.
Bito sünd wiet reckenLavaströöm vun en nedderviskosen Fletigkeit to sehn, de sik över mehrere Hunnert Kilometer teht. Ut de Daten vun de Voyageropteken is utweert worrn, dat disse Lavaströöm to’n gröttsten Deel ut Swevel un Swevelverbinnen tosamensett sünd. Ünnersöken vunInfrarootstrahlen vun de Eer ut hebbt wiest, dat dat ok so nöömteHotspots mit Temperaturen bit to 2000K gifft. För smölten Swevel is dat al veel to hitt. Dat kann dorüm ok wesen, dat de Lavaströöm ut smöltSilikat bestaht. Aktuelle Ünnersöken vun’tHubble-Teleskop düüt dorop hen, dat dat Material riek anNatrium is.
Io hett enAtmosphäär, de aver bannig dünn is. Se reckt bit in een Hööch vun 120km un sett sik utSweveldioxid un mööglicherwies Sporen vun annere Gasen tohopen. DeIonosphäär geiht bit in een Hööch vun üm un bi 700km. Se besteiht utSwevel-Suerstoff- unNatriumionen. Dör de vulkaansche Aktivität warrt se jümmer wedder nee versorgt. dordör warrt de Deelkenverlust dör de Wesselwirken mit deMagnetosphäär vun’n Jupiter utgleken.
De 330km hoge Eruptschoonswulk vun den VulkanTvashtar, opnahmen vunNew Horizons an’n 28. Februar 2007.
Op ehr Bahn bewegt sik Io dör datMagnetfeld vun’n Jupiter, wat to’nIndukschoon vunelektrische Strööm föhrt. Dorbi warrt ruchweg 1000GW mit en Spannungspotential vun ungefähr 400.000V tüügt. Ünner disse Bedingen warrtAtomen in de böveren Atmosphäärioniseert un in’nWeltruum rutsleudert. Dör dissen Partikelstroom verlütt Io in een Sekunn mehrereTunnenMasse.
DeIonen billt’nTorus längs de Io-Bahn üm den Jupiter, de in’t infrarode Licht bannig lüücht. Partikel, de dör denSünnwind ut den Torus wegreten warrt, künnen mitverantworrtlich wesen för de ungewööhnlich wiet utdehnte Magnetosphäär vun’n Jupiter. In de Jupiteratmosphäär warrt disse Ionen so dull gaumaakt, dat se en so starke Strahlen utlööst, dat ok de strahlensekerste Elektronik vun Ruumsonden in de Neeg vun Io na korte Tiet ehrn Geist opgeven dee.
Dör den sülven Mechanismus, dör denn utPolaarlichter utlöst warrt, billt sik in de Jupiteratmosphäär ünner Io ok en Lüchten ut, dat en Lüchtspoor na sik tütt. Man, worüm de Lüchtsteed ok en poor swacke Lüchtpunkten vörutneihn doot, dat is physikaalsch opstunns nich klor.[3]
De Positschoon vun Io hett starken Influss op datUtsennen vunRadiobülgen, de vun’t Jupitersystem afstrahlt warrt. Wenn Io vun de Eer ut tosehn is, stiggt de Intensität vun de Radiostrahlen düütlich an. Spekulatschonen över en eegenDipoolfeld, as de JupitermaandGanymed dat hett, künnt na den Besöök dör de Ruumsond Galieleo utslaten warrn.[4]
