Stellingwarf (ok vaeke andudet asde Stellingwarven) is een regio in et zuudoosten van deperveensieFrieslaand (zudelik van et reviertien deKuunder). De regio bestaot uut de gemientesWeststellingwarf enOoststellingwarf. Disse gemientes hebben saemen een oppervlak van 454,56 km² (laand en waeter). Binnen de twie gemienten wonen 51.339 meensken (1 mei 2013).[1]
Laandschoppelik vormt et oosten van Stellingwarf mit een antal omliggende gebieden deFriese Woolden. Oostelik van Wolvege liggen de zaandgronden mit de bossen, boswallegies en stoefzaanden, naor et westen gaot et gebied over in greiden en waeter. Et westelike Stellingwarf mit zien veengronden liekt daordeur meer op de laandschoppen vanLemsterlaand en deKop van Overiessel. De twie grootste waeterstromen bin de Kuunder in et noorden en de Lende in de zuden. Et hoogste punt van de Stellingwarven is de 27 meter hogeBosbarg, krek zudelik vanAppelsche.
In et greensgebied van Drenthe en Frieslaand leit etNationaol Park Drents-Friese Woold. Dit park bestaot uut bos, heide en stoefzaanden. Veural op de stoefzaanden onstonnen kleine heulvelties en duunties. De soms wel 5 meter dikke zaandlaag is in de laeste iestied deur de wiend aanvoerd. De heidevelden wodden zo intensief deur de laandbouw bruukt, waordeur et zaand begon te stoeven. Rond 1850 bedriegden de zaandhopen de dörpen en akkers in de buurt en wodden de eerste groffe dennen pland om et stoeven tegen te gaon. Rond 1900 wodde keunstmest bruukt bi’j et bebossen van de stoefzaanden en heidegronden (of 'woeste gronden').[2] Bie Appelsche is et bezukerscentrum Drents-Friese Woold vestigd.
DeFochtelervene is een netuurgebied in et oosten van Ooststellingwarf, krek noordoostelik van et Drents-Friese Woold, in et greensgebied van Drenthe en Frieslaand, en is ien van de minnige hoogveengebieden in Nederlaand. In de Fochtelervene komen zowel de ringslange, adder en gladde slange veur. De popelaosie gladde slangen is zo groot, dat sund 2001 de slangenaorend weer in de Fochtelervene veurkomt.
Zuudoostlik van de dörpen Munnikeburen en Scharpenzeel leit et netuurrisservaot deRottige Meente. Et netuurgebied is deur vervening in de 19e en 20e ieuw ontstaon. Et netuurgebied Rottige Meente is in et bezit van Staatsbosbeheer. Noordelik van de Rottige Meente leit et Braandemeer, een laogveen- en moerasgebied dat ok deur turfwinning in de 19e en 20e ieuw is ontstaon. In et westen van Weststellingwarf lopt de weg tussenSchoterziel enSliekenborg over een oolde zeediek. Disse zeediek bescharmde Weststellingwarf, tot de inpoldering van de Noordoostpolder, tegen de Zuderzee.
In et noorden van de Stellingwarven stroomt deKuunder en vormt de noordgrens van de Stellingwarven. DeLende lopt in et oosten midden deur de Stellingwarven en vormt in et westen van Weststellingwarf de greens tussen de gemienten Weststellingwarf en et Stienwiekerlaand. TussenDe Langelille en et Braandemeer stroomt de Kuunder deur Et Wiede, een meertien op de grens van etLemsterlaand en Weststellingwarf. De Lende stroomt deur een aander meertien dat ok Et Wiede hiet. De zudelike Wiede leit tussenWolvege enOoldemark. Petgatten bin te vienden in de Rottige Meente en et Braandemeer. Et Kannedemeer is een veurmaolige zaandofgraving in et buurtschop bieAppelsche. Een aand're veurmaolige zaandofgraving is de Spokeplas ten zuudwesten vanNoordwoolde. De Spokeplas is tegensworig een meertien van omdebi'j vief bunder in et Nationaol Park Drents-Friese Woold.
InWeststellingwarf bin 26 dörpen (mit dörpsstatus). InOoststellingwarf bin d'r 13 dörpen. Van alle dörpen in Oost- en Weststellingwarf het allienBerkoop eenbeschermd dorpsgezicht. De grootste plakken in Stellingwarf mit meer as 1.000 inwoners per woongebied op1 jannewaori2008 bin(Bron: CBS):
| Stellingwarfse naeme | Nederlaanse naeme | Friese naeme | Antal |
|---|---|---|---|
| Wolvege | Wolvega | Wolvegea | 12.419 |
| Oosterwoolde | Oosterwolde | Easterwâld | 9.836 |
| Appelsche | Appelscha | Appelskea | 4.953 |
| Noordwoolde | Noordwolde | Noardwâlde | 3.789 |
| Haulerwiek | Haulerwijk | Haulerwyk | 3.309 |
| Berkoop | Oldeberkoop | Aldeberkeap | 1.550 |
| Donkerbroek | Donkerbroek | Donkerbroek | 1.876 |
| Steggerde | Steggerda | Steggerda | 1.111 |
| Hooltpae | Oldeholtpade | Aldeholtpea | 1.072 |
| Makkinge | Makkinga | Makkingea | 1.036 |
De Stellingwarven hebben een gemaotigd zeeklimaot. Et klimaot wodt beïnvloed deur deNoordzee. Daordeur ontstaon d'r verschillen tussen et Waddengebied in et noordwesten van Frieslaand en de Stellingwarven in et zuden van de perveensie. De klimaotgegevens bin van et KNMI-meetstesjon in Liwwadden.
 Weergemiddelden veur de Stellingwarven  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maond | jan | feb | mrt | apr | mei | jun | jul | aug | sep | okt | nov | dec | Jaor |
| hoogste maksimum (°C) | 12,6 | 14,4 | 20,4 | 26,0 | 28,7 | 32,5 | 31,4 | 32,8 | 29,1 | 23,8 | 16,4 | 14,2 | 32,8 |
| gemiddeld maksimum (°C) | 4,6 | 5,1 | 8,3 | 11,4 | 15,9 | 18,1 | 20,3 | 20,8 | 17,6 | 13,4 | 8,7 | 5,8 | 12,5 |
| gemiddelde temperetuur (°C) | 2,4 | 2,5 | 5,0 | 7,4 | 11,6 | 14,3 | 16,4 | 16,6 | 13,9 | 10,1 | 6,1 | 3,6 | 9,2 |
| gemiddeld minimum (°C) | −0,2 | −0,4 | 1,6 | 3,2 | 6,9 | 9,8 | 12,2 | 12,0 | 9,8 | 6,6 | 3,3 | 1,1 | 5,5 |
| laagste minimum (°C) | −19,9 | −16,3 | −16,3 | −5,9 | −1,7 | 1,3 | 5,7 | 5,4 | 2,0 | −6,5 | −14,2 | −19,2 | −19,9 |
| neerslag (mm) | 65,6 | 42,1 | 59,4 | 38,4 | 51,4 | 68,7 | 64,2 | 60,2 | 82,1 | 78,4 | 83,7 | 73,0 | 767,2 |
| bron:[3][4] KNMI: Langjarige gemiddelden en extremen, tijdvak 1971 - 2000 | |||||||||||||
Waor de eerste bewoners van de Stellingwarven oorspronkelik wegkommen is niet hielendal wisse. D'r bestaot een verhael, dat ze rond 840 veur ien van de kleinzeunen vanKarel de Grote naor disse streek vlucht bin vanuut een streek in et zuden vanHannover inDuutslaand. Van de periode veur et jaor 1000 bin gien schreven bronnen overleverd. Bi'j deHooltpae is een voestbiele vunnen van omdebi'j 70.000 jaor veur Chr. Disse voestbiele is meugelik een anduding veur anwezegens van Neanderthalers in et gebied.[5] Omdebi'j 10.000 v.Chr. leefden jagers en verzamelders van de zogenaemde Tsjongerkultuur in et gebied, mar vaaste bewoning was d'r in disse tied niet.
Over de vreuge middeliewen is ok niet veul bekend. In disse tied was Stellingwarf een onderdiel van et Friese woongebied, tot de Franken in et jaor 734 de Friezen versleugen in de Slag an de Boarn. Nao de verdieling van etFrankische Riek neffens et Verdrag van Verdun in 843 wodde Stellingwarf een onderdiel van et oostelike Frankische Riek. Daoruut ontston in de negende ieuw etHeilige Roomse Riek.
Op 26 november 944 schonk keizer Otto I van et Heilige Roomse Riek "et recht van foreest" (et jachtrecht) in de Pagus Thriente an Bisschop Balderik van Utrecht. Hiermit kwam de regio onder bestuur van et Utrechtse bisdom. De Pagus Thriente omvatte Drenthe en Overiessel, tot an et reviertien deKuunder. Onder de bisschoppen van Utrecht hiette et gebiedOversticht.
De naemeStellingwarf wodt veur et eerst vermeld in1309.Stelling betekent bestuurder;warf betekent plak waor recht spreuken wodt. Stellingwarf wodde bestuurd deur drie stellingen, die jaorliks keuzen wodden. Mit hulpe van de Friezen kon et grootste pat him bevri'jden van et juk van de bisschop van Utrecht, onder aandere deur deSlag bi'j Aone in 1227. Daornao het Utrecht wel perbeerd de Stellingwarvers d'r weer onder te kriegen, mar echt goed is dat niet lokt. In 1309 vernielden de Stellingwarvers etkasteel van de bisschop inVollenhove, waordeur disse et min of meer opgaf. Van 1309 tot 1504 was Stellingwarf feitelik een onofhaankelike boerenrippebliek, deVri'je Naosie der Stellingwarven. EtStellingwarver Laandrecht is in de 15e eeuw opschreven en verscheen in et jaor 1480.[6] In et laandrecht staon oolde rechtsregels; et is uut et Latien naor et Nederlaands vertaeld. Et laandrecht is een bewies van deFriese Vri'jhied in de Stellingwarven, naodat de luden in de Stellingwarven heur vri'jmaekt hadden van de bisschop. In et Freeska Landriucht (in 1480 as drokt boek publiceerd) staot Stellingwarf in et Traktaat van deZeuven Friese Zeelanen bi'j et vierde Zeelaand nuumd.[7] De komst in 1498 van de Hertog van Saksen in Frieslaand betekende et aende veur de onofhaankelike boerenrippebliek. Stellingwarf wodde in 1500 bi'j Frieslaand voegd en wodde een Friese grieteni'je in et jaor 1500. In etzelde jaor kwam Stellingwarf bi'j et gouwZeuvenwoolden. In 1504 kwam d'r een aende an de rechten van de Stellingen.[8] De hertog dee in 1515 alles over anKarel V.
In 1517 wodde Stellingwarf opsplitst in twie grieteni'jen:Stellingwarf-Oostaende enStellingwarf-Westaende.[9]
Stellingwarf kwam as onderdiel van Frieslaand in de twiede helft van de zestiende ieuw bi'j de Republiek van de Zeuven Verienigde Nederlaanden, die in 1568 formeel uutroepen wodde. Veur een diel langes de Kuunder en een diel langes de Lende wodde nao 1580 deFriese waeterlinie anlegd. Et gebied langes de schaansen, stuwen en dammen wodde tiedens de Tachtigjaorige Oorlog tegen de Spanjaarden en in et Rampjaor tegenBernhard von Galen en Fraanse hulptroepen onder waeter zet. Mit de komst van de Franzosen in 1795 wodde de Bataafse Rippebliek sticht. Van 1798 tot 1801 was Zeuvenwoolden een onderdiel van it Fraanse Departement van de Oolde Iessel. In 1801 gong de Bataafse Rippebliek over in et Bataafse Gemenebest en wodde et Departement Frieslaand vormd. In 1806 gong et Bataafse Gemenebest over in et Koningriek Hollaand dat tot 1810 bestaon het. In 1814 wodde Frieslaand weer een perveensie van Nederlaand. In de Fraanse tied wodde Ooststellingwarf opdield in twie gemienten (mairies); Berkoop en Oosterwoolde. Nao de Fraanse tied wodden Berkoop en Oosterwoolde weer ien grieteni'je/gemiente.[10]
In de zeuventiende en achttiende ieuw is de vervening de inkomstenbron veur de bevolking. In de twiede helte van de19e ieuw is et grootste pat van et vene ofgreven. Daordeur kwamen grote sociaol-economische veraanderingen. InNoordwoolde gaot de bevolking over op et bessembienen en et maeken van heidebuunders. Mit de wilgentien die overal veurhanen is wodden maanden vlecht. As de wilgentien opbruukt is wodt rotan invoerd.[11] Rond 1900 is et rietvlechten een belangriek onderdiel wodden van de economie van Noordwoolde en omkrieten.
In de Twiede Wereldoorlog wodde et Kamp It Petgat bi’jBlesdieke as strafkamp veur Joden bruukt. Et kamp het vier maonden as strafkamp diend en wodde in de nacht van 2 op 3 oktober 1942 ontruumd. Kamp Ybenhaer bi’jDe Fochtel wodde bruukt as warkkamp veur mannelike Joodse dwangarbeiders. Op 2 oktober 1942 wodden 215 meensken transporteerd naor kamp Westerbork om vandaor transporteerd te wodden naor Auschwitz en Sobibór.[12] De bevrijding begon in de Stellingwarven in de nacht van 7 op 8 april 1945. 60 Fraanse parachutisten wodden bi’jHaulerwiek enAppelsche dropt.[13] Kamp Oranje, een aander kamp bi’j De Fochtel, wodde nao de Twiede Wereldoorlog bruukt as strafkamp veur NSBers en laeter as opvangskamp veur Molukkers. Kamp Ybenhaer wodde nao de oorlog van 1951 tot 1968 ok een opvangkamp veur Molukkers. Nao 1968 was et veurmaolige kamp een oefenterrein van et Nederlaanse leger. De oprichting van zuvelfebrieken nao 1880 en de laandbouwmechanisaosie nao de Twiede Wereldoorlog veraanderden et agrarische karakter van et hiele gebied. Toegelieke ontston de lichte industrie die now een belangrieke economische rol speult.
De naeme Stellingwarf wodde veur et eerst vermeld in 1309. Daorom wodde in 2009 et 700-jaorig bestaon van de Stellingwarven vierd. De griffioen komt op de gemientewapens van West- en Ooststellingwarf veur. Een gelieksoortig figuur staot op een zegel uut de middelieuwen ofbeeld.[14] Ok op een ofbeelding mit de twie gemientewapens uut 1580 staon gelieksoortige figuren.[15] Bi'j et feest veur et 700-jaorig bestaon van de Stellingwarven wodde een speciaole vlagge maekt mit de griffioenen van beide gemienten d'r op.
Mit paosken wodden in de Stellingwarvenpaosvuren anstoken. Dit is eenSaksische tredisie in de Stellingwarven die ok in veule aand're gebieden in Noordwest-Europa hullen wodt. In Ooststellingwarf en omkrieten wodt op et gebied van kunst, kultuur en schrieveri’j veul daon deur deStichting Kunstwerf. Elke zoemer wodt inBerkoop et kunstevenement Eupen Stal (Open Stal) hullen waorbi'j omdebi'j 15 keunsteners op verschillende lekaosies expeseren mit hun wark. Disse keunst- en kiekroute wodt al sund 1971 hullen. Een aander groot evenemint in Stellingwarf is dePinksterlaanddagen. Sund 1933 wodt dit anarchistisch festival - mit poletieke bi'jienkomsten, praoties, lezings en warkwinkels - in Appelsche hollen.
Klokkestoelen bin te vienden in Appelsche, Buil, De Fochtel, Donkerbroek, Else, Langedieke, Ni'jberkoop, Ni'jhooltwoolde, Ni'jlaemer, Oosterwoolde en Spange. Vreuger stonnen d'r ok klokkestoelen in De Haule, Hooltwoolde, Noordwoolde, Oosterzee en Steggerde.
Binnen de gemienten Oost- en Weststellingwarf wonen 51.850 meensken (1 jannewaori 2011). In de Stellingwarven was 3% van de bevolking in 2010 van niet-westerse komof.[16] De historische bevolkingsontwikkeling van de Stellingwarven is as volgt:[17]
| Jaor | 1714 | 1811 | 1870 | 1900 | 1920 | 1950 | 1970 | 1990 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Weststellingwarf | 3.592 | 5.428 | 13.284 | 15.050 | 18.563 | 19.942 | 21.602 | 24.398 | 25.829 |
| Ooststellingwarf | 1.766 | 2.884 | 9.328 | 9.582 | 12.884 | 17.364 | 19.532 | 24.799 | 26.235 |
| Tot. inwonerantal | 5.358 | 8.312 | 22.612 | 24.632 | 31.447 | 37.306 | 41.134 | 49.197 | 52.064 |
Bi'jkaans de helte van inwoners van de Stellingwarven is christelik. De ciefers bin van et CBS angaonde religie bin neffens COROP-regio berekend. Hieronder volgen de ciefers veur de COROP-regio Zuudoost-Frieslaand van 2003[18]:
| Religie in Zuudoost-Frieslaand | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rooms Katteliek | Griffermeerd | Nederlaans Hervormd | Islam | Gien karkelike gezindte | |||||||||||
| 9,5 % | 15,9 % | 14,8 % | 1,9 % | 52,8 % | |||||||||||
Et gebied onderscheidt him vanFrieslaand deurdat d'r vanoolds gienFries praot wodt, marNedersaksische dialekten die tegereStellingwarfs nuumd wodden. Ok de dialekten van (et noorden van) deKop van Overiessel en van een pat van westelik Drenthe (omdebi'j de gemienteWesterveld) wodden taelkundig tot et Stellingwarfs rekend. Et kenmarkende van et Stellingwarfs is et gebruuk van de ae-klaank (lange è): et Nederlaansewater is in et Stellingwarfswaeter (Et waeter klaetert in de glaezen dat et zoe daevert). Behalven an etNederlaands mos et dialekt ok an et Fries terrein votgeven; veural Ooststellingwarf is sinds de negentiende ieuw stark verfriest wodden.
Hoeveul et Stellingwarfs, Fries en Nederlaands in de Stellingwarven praot wodden as thuustael is onderzocht in een Quick-Scan van de perveensie Fryslân in 2007, 2011 en 2015. De risseltaoten bin zo:
| Risseltaoten Quick-Scan 2007[19] | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Thuustael | Weststellingwarf | Ooststellingwarf | |||||||||||||
| Stellingwarfs | 29% | 12% | |||||||||||||
| Fries | 18% | 41% | |||||||||||||
| Nederlaands | 53% | 47% | |||||||||||||
| Risseltaoten Quick-Scan 2011[20] | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Thuustael | Weststellingwarf | Ooststellingwarf | |||||||||||||
| Stellingwarfs | 22% | 11% | |||||||||||||
| Fries | 22% | 39% | |||||||||||||
| Nederlaands | 56% | 50% | |||||||||||||
| Risseltaoten Quick-Scan 2015[21] | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Thuustael | Weststellingwarf | Ooststellingwarf | |||||||||||||
| Stellingwarfs | 20% | 13% | |||||||||||||
| Fries | 24% | 38% | |||||||||||||
| Nederlaands | 53% | 44% | |||||||||||||
| Overig | 3% | 5% | |||||||||||||
Neffens de Taaltelling Nedersaksisch van 2005 praot 53,2% van de Weststellingwarvers et Stellingwarfsinderdaod een boel thuus; bi'j de Ooststellingwarvers is dat 29,5%.
Wolvege het een centrumfunktie in de regio Stellingwarf. Daor bin een groot antal winkels te vienden en et is et heufdplak van Weststellingwarf het goede noord-zuud verbiending deur et treinspoor en een vierbaensweg.Wolvege is bekend om sien drafsportcentrom en woonboulevard. Appelsche het veur et toerisme een belangrieke funktie. Buten Appelsche leit et attraktiepark Duinen Zathe en et Nationaol Park Drents-Friese Woold trekt veul toeristen naor et plak. In de Stellingwarven is gien hoger onderwies. Daorveur moet men naor Liwwadden, Zwolle, Meppel ofGrunningen. Een aander belanriek plak in et Stienwiekerlaand isStienwiek. Veur veul meensken in de Stellingwarven is dat plak naost Et Vene et belangriekste winkelcentrum in de regio.
De belangriekste autoverkeersweg die de Stellingwarven mitEt Vene enLiwwadden in et noorden enStienwiek enZwolle in et zuden verbient is de in de jaoren tachtig van de twintigste eeuw anlegde vierbaensweg A32. Parallel hieran lopt et treinspoor van Liwwadden/Et Vene naor Stienwiek/Zwolle mit een treinstation in Wolvege. De N351 is de belangriekste oost-west verbiending en lopt vanEmmeloord overDe Kuunder, deurWolvege, naorOosterwoolde. Aand're belangrieke verkeersaoders bin de N380 en de N381 in Ooststellingwarf. De Stellingwarven het gien eigen lochthaven. Lochthaven Eelde (Groningen Airport Eelde) is et kotsbi'j de Stellingwarven, disse lochthaven leit omdebi'j 30 kilometer noordoostelik van Oosterwoolde. Een aander vliegveld is et VliegveldDrachten, omdebi'j 20 kilometer noordelik van Oosterwoolde. De busverbiendingen wodden in de Stellingwarven verzorgt deur Qbuzz en Connexxion.
Bestuurlik omvat Stellingwarf de gemientenOoststellingwarf enWeststellingwarf (ok wel Stellingwarf-Westaende en Stellingwarfs-Oostaende) in Frieslaand. Et heufdplak van Ooststellingwarf is Oosterwoolde en et heufdplak van Weststellingwarf is Wolvege. D'r bin verschillende plannen om de beide gemienten te laoten fuseren.[22] De beide gemienteraoden hebben 21 zetels. De zetelverdieling nao de gemienteraodsverkiezings van 2010 is as volgt:
| Gemienteraodszetels | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Parti'j | W'warf | O'warf | |||||||||||||
| PvdA | 6 | 5 | |||||||||||||
| CDA | 4 | 4 | |||||||||||||
| VVD | 5 | 2 | |||||||||||||
| GroenLinks | 3 | 1 | |||||||||||||
| ChristenUnie | - | 1 | |||||||||||||
| D66 | - | 1 | |||||||||||||
| Ooststellingwerfs Belang | - | 7 | |||||||||||||
| Weststellingwerfs Belang | 3 | - | |||||||||||||
| SDP | - | - | |||||||||||||
| Tetaol | 21 | 21 | |||||||||||||
_Stuyvesant_portrait_c1660.jpg)
In de Stellingwarven bin meerdere bekende personen geboren. An de iene kaant bin et meensken die bepalend west bin veur Stellingwarf of zien kultuur, an de aand're kaant bin et meensken die internationaole betekenisse had hebb'n.
Pieter Stuyvesant was direkteur-generaal van de Nederlaanse klonie Ni'j-Nederlaand. In Wolvege, Scharpenzeel en Peperge staon monumenten veur Stuyvesant. Hi'j is meugelik de bekendste persoonlikhied uut de Stellingwarven en is hoogstwarschienlik in Peperge geboren.Onno Zwier van Haren was een politikus en dichter uut et geslacht van de Van Haren's en bewoner van Lindenoord.
Johan Veenstra is een Stellingwarver schriever uut Ni'jhooltpae. Hi'j is schriever van dichtbundels, verhaelen en romans in et Stellingwarver dialekt.
Gerrit de Vries uut Berkoop was in 1986 wereldkampioen 100km ploegentiedrit.Monique Knol is een veurmaolig hadfietster die een goolden en broonzen medallie wunnen hadde bi'j et dameshadfietsen op de Olympische Zoemerspeulen van 1988.
Commons: Weststellingwarf – foto, video en audiobestaanden Commons: Ooststellingwarf – foto, video en audiobestaanden
