| Plautdietsch | |
|---|---|
| Internationaole naeme | Plautdietsch |
| Aandere naeme | Mennonitisch Platduuts |
| Taelgebied | verschillende enklaves in westelik, centraol en veural zuudwestelikSiberië en noordelikKazachstan enKirgizië; verschillende gemienschoppen inNoord- enZuud-Amerike enDuutslaand |
| Antal sprekers | 400.000 |
| Jaor | 2004 |
| Dialekten | ondudelik |
| Taelklassifikaosie | |
| Biebelvertaling | gien (Ni'je Testement 1987) |
| Schrift | etLatiense alfabet |
| Taelstaotus | et Plautdietsch wodt nargens erkend as minderhiedstael |
| Taelkode ISO 639-1 | n.v.t. |
| Taelkode ISO 639-2 | n.v.t. |
| Taelkode ISO 639-3/DIS | pdt |
EtPlautdietsch ofMennonitisch Platduuts is een tael die tot deZuudwest-Germaanse groep van deWest-Germaanse taelen beheurt. Pattie taelkundigen zien et Plautdietsch, vanwege et feit dat et uut et Oost-Nederduuts ontstaon is, nog altied as een subdialekt van etOost-NederduutseNederprusisch. De meersten zien et tegensworig liekewel as een apatteNedersaksische dialektgroep, ok omdat et veur sprekers van etNederduuts (in noordelikDuutslaand) en etNedersaksisch (in noordoostelikNederlaand) deur zien ieuwenlange ofzunderlike ontwikkeling niet hielendal meer verstaonber is.
De naemePlautdietsch het dezelfde oorsprong as et woordPlatduuts ofPlattdüütsch, de woordendietsch ofduuts/düütsch betekenen in beide gevallen nietDuuts, martael van et volk.
Een groot pat van de luden in de mennonitische gemienschoppen waor et Plautdietsch ontston, was ofkomstig uutFrieslaand en aandere patten vanNederlaand. In de woordeschat van et Plautdietsch bin, naost etNedersaksisch, nog altied invloeden van etNederlaans en etFries herkenber. Et Plautdietsch wodt daoromme ok wel zien as een tussenvorm van et Nederduuts en et Nederlaans.
Et Plautdietsch is ontstaon uut deNederduutse dialektgroepNederprusisch, mit een protte Nederlaanse invloeden, dat spreuken wodde in de mennonitische gemienschoppen die vanof de zestiende ieuw an de revier deWiesel in et hudigePolen leefden. Diemennonieten weren geleuvige vlochtelingen, die inNederlaand en et noorden vanDuutslaand vervolgd wodden omdat ze anhangers weren van deFriese karkhervormerMenno Simonsz uutWitmarsum.
Vanof1787, doe heur woongebied in hanen kwam van et keuninkriekPrusen, reisden ze veerder naor et oosten toe en vestigden ze kelonies an de kust van deZwarte Zee, in wat tegensworigOekraïne is, in een gebied dat ontvolkt was deurdatRuslaand et doe krekt veroverd had op deTurken. Vanof1874, doe ze ok inRuslaand vervolgd weren veur heur leven, emigreerden een protte mennonieten naorKanneda, deVerienigde Staoten en lanen inZuud-Amerike.
De mennonieten die inOekraïne aachterbleven, weren in1941 mit de aandere Ruslaand-Duutsers naorSiberië enCentraol-Azië deporteerd. Sund de val van etkommunisme en et uutmekeervalen van deSovjetunie in1991 is et grootste pat van heur naorDuutslaand emigreerd.
Zoas bie zovule taelen die gien standerd schrieftael hebben, binnen der verschillende regionaole verschillen ontstaon. De grootste verschillen bin in de19e ieuw ontstaon in de twie mennonitische nederzettings in Ni'j-Ruslaand (et hudige Oekraïne), dat bekend staot asChortitza of deoolde kelonie enMolotschna (deni'je kelonie). Hieronder een overzicht van de grootste verschillen:
| veurbeeld | oolde kelonie (Chortitza) | ni'je kelonie (Molotschna) | Platduuts | Stellingwarfs |
|---|---|---|---|---|
| warkwoorden en aandere uutgangen op -en | räden | räde | reden, räden | spreken, praoten |
| oa-tweeklaank | Froag[freaɣ] | Froag[froaɣ] | Frag | vraoge |
| u/y-klaank | Hus/Hüs[hys] | Hus[hus] | Hus | huus |
| s/ts sound | Zol (Ssol)[sol] | Zol (Tsol)[tsol] | Tal | getal |
Een peer aandere verschillen bin bi'jgelieks de uutspraoke van de c, en woorden as jenau/jeneiw, mar volgens pattie studies, komp dat deur de maote van onderwies en de invloed van et Russisch en Duuts.
Patttie Plautdietsche sprekers spreken een mingelmoesien hiervan. Zo he'j bi'jgelieks meensken die ofkomstig bin van de Bergthal-kelonie in Ni'j-Ruslaand (Oekraïne), een dochterkelonie van de oolde kelonie, die krekt dezelde klaanken van de oolde kelonie hebben, mar de -n op et aende niet uutspreken, zoas sprekers van de ni'je kelonie dat wel doen.
Et Plautdietsch wodt spreuken deur zoe'n 400.000 meensken, waorvan 150.000 et nog elke dag bruukt. Veur zwat 111.000 meensken inZuud-Amerike is et Plautdietsch zels de ienigste tael die ze spreken kunnen.
De lanen waor tegensworig de grootste groepen Plautdietsche sprekers wonen, binDuutslaand, tussen de 90.000 en 145.000 sprekers, enKanneda, waor et Plautdietsch as memmetael spreuken wodt deur 80.000 meensken en as twiede tael deur nog es 20.000 luden. Zie de onderstaonde tebel veur een verdieling van de Plautdietsche sprekers over de verschillende lanen.
|
In et sprekerstal inParaguay bin ok 19.000 meensken mitrekend die zowel Plautdietsch asStanderdduuts as memmetael hebben. Veerder wodt et Plautdietsch ok spreuken deur een protte kleine gemienschoppen inKosta Rika,Argentinië enUruguay.
Plautdietsch is een Nederduuts dialekt, en het detwiede Germaanse klaankverschoeving dus niet mitmaekt, die etHoogduuts van de Nederduutse dialekten onderscheid. De veurnaemste verschillen tussen et Hoogduuts en Nederduuts bin:
| Duuts | Nederduuts | Plautdietsch | Nederlaans | Engels | |
|---|---|---|---|---|---|
| Hoogduuts pf, f = Nederduuts p | Pfeife | Piep | Piep | pijp | pipe |
| Apfel | Appel | Aupel | appel | apple | |
| Hoogduuts z, s, ss, ß = Nederduuts t | Zunge | Tung | Tung | tong | tongue |
| was | wat | waut | wat | what | |
| essen | eten, äten | äte(n) | eten | to eat | |
| Fuß | Foot | Foot | voet | foot | |
| Hoogduuts ch = Nederduuts k | machen | maken, moaken | moake(n) | maken | to make |
| Hoogduuts t = Nederduuts d | tun | doon | doone(n) | doen | naor do |
| Teil | Deel | Deel | deel | part (vergeliek "dole", "deal") | |
| Hoogduuts b = Nederduuts w (v-klaank), f | Leben | Lewen, Läwen | Läwe(n) | leven | life |
| Korb | Korf | Korf | korf | basket | |
| Engels th = aandere Germaanse taelen d | danken | danken | danke(n) | danken | to thank |
Krek as et Nederlaans, Fries en Nederduuts, het et Plautdietsch allienig de veraandering vanth naord.
| Oorspronkelijke klaank | Duuts | Nederduuts | Plautdietsch | Nederlaans | Engels |
|---|---|---|---|---|---|
| iː | Wein[vaɪn] | Wien[viːn] | Wien[viːn] | wijn[ʋɛin] | wine[wain] |
| yː | Feuer[fɔʏɐ] | Füür[fyːɐ] | Fia[fiːɐ] | vuur[vyːr] | fire[faɪɚ] |
| uː | Haus[haʊ̯s] | Huus[huːs] | Hus[huːs] (Mol),[hyːs] (o. kel.) | huis[ɦœʏ̯s] | house[haʊs] |
Zoas hier te zien is, binnen et Nederlaans, Engels en et Duuts vergeliekbere klaankverschoevings ondergaon, Plautdietsch hef allienig de oolde Germaanse/yː/ saemenvoegd mit/iː/, wielst de lange/uː/ beweerd bleven is in et dialekt van de ni'je kelonie. De variaanten van de oolde kelonie spreken et now meer uut as/yː/.
| Hoogduuts | Plautdietsch | Nederlaans | Engels | |
|---|---|---|---|---|
| /ɪ/ naor/ɛ/ | Fisch, dünn | Fesch, denn | vis, dun | fish, thin |
| /ɛ/ naor/a/ | helfen, rennen | halpe(n), rane(n) | helpen, rennen | to help, naor run |
| /ʊ/ naor/ɔ/1 | Luft, Brust | Loft, Brost | lucht, borst | air (uut et Latiens; vergeliek Eng. "lift", "loft"), breast |
| /aː/ naor/au/ | Mann, Hand | Maun, Haunt | man, hand | man, hand |
| Hoogduuts | Plautdietsch | Nederlaans | Engels | |
|---|---|---|---|---|
| grün, schön | jreen, scheen | groen, mooi/schoon | green, beautiful (vergeliek et veroolderdesheen) | |
| naor ei[ɛ] | Heu, rein | Hei, rein | hooi, schoon | hay, clean |
| /œ/ naor e, a | Götter | Jetta | goden | gods |
| Hoogduuts | Plautdietsch | Nederlaans | Engels |
|---|---|---|---|
| Herz | Hoat | hart | heart |
| machen | moake(n) | maken | to make |
| fragen | froage(n) | vragen | to ask (vergeliek et Oold-Engelse fraegn) |
| hoch | huach | hoog | high |
| Horn, Hörner | Huarn, Hieena | hoorn, hoorns | horn, horns |
Et verdwienen van de r is voltooid op de meerste plekken an et aende van een woord, nao klinkers die veur in de mond uutspreuken wodden en veur alveolaire medeklinkers, mar wodt beweerd in de onbepaolde wies van warkwoorden, nao korte klinkers, en somtieds nao klinkers die aachterin de mond wodden uutspreuken, zoas in et veurbield van Huarn, Hieena.
| Proto-Germaans | Hoogduuts | Plautdietsch | Nederlaans | Engels | |
|---|---|---|---|---|---|
| /a/ =/o/ | *watraz, *fadar, *namōn | Wasser, Vater, Name | Wota, Voda, Nomen | water, vader, naam | water, father, name |
| /ai/ = ee[ɔɪ] | *saiwalō, *ainaz, *twai | Seele, eins, zwei | Seel, eent, twee | ziel, een, twee | soul, one, two |
| /æ/ /au/ = oo[ɔʊ]1 | *raudas, *hattuz | rot, Hut | root, Hoot | rood, hoed | red, hat |
Alle woorden mit een /g/ of /k/ die veurof gaon wodden veur of volgd wodden deur een klinker die veur in de mond uutspreuken wodt (/e/ of /i/, desjwa niet mitrekend) bin verschoeven naor /j/ en /c/ (de laeste wodt schreven as kj of tj), ok al as der is een aandere medeklinker tussen de klinker en de medeklinker. Een intervokale /g/ wodt palataliseerd as /ɟ/, en schreven as gj of dj. (Zoks gebeurde ok in et Engels, mar niet zo algemien). Waor een /e/ of /i/ verzunken is tot /a/, wodt de palataliseerde klinker beweerd. Ok waor et Duuts een /ç/-klaank hef, behoolt et Plautdietsch et zels nao et verlegen van een veur in de mond uutspreuken klinker.
| Duuts | Plautdietsch | Nederlaans | Engels |
|---|---|---|---|
| gestern | jistren | gisteren | yesterday |
| geben | jäwen | geven | naor give |
| Kirche | Kjoakj | kerk | church |
| Brücke | Brigj | brug | bridge |
| Milch | Malkj | melk | milk |
| recht | rajcht | recht | right |
De tekst vanOns Heit in et Plautdietsch, et Platduuts en et Nederlaans
| Plautdietsch | Platduuts | Nederlaans |
|---|---|---|
| Ons Voda em Himmel, | Uns Vader, die is in Himmel. | Onze Vader, die in de hemel zijt, |
| lot dien Nome jeheilicht woare; | Heiliget is dien Naam. | Uw naam worde geheiligd. |
| lot dien Rikjdom kome; | Dien Riek sall komen. | Uw (konink)rijk kome. |
| lot dien Welle jedone woare, | Dien Will doch doon, | Uw wil geschiede, |
| uck hia oppe Ead, soo aus em Himmel; | up Welt as dat is in Himmel. | op aarde zoals in de hemel. |
| jeff ons Dach fe Dach daut Broot, daut ons fehlt; | Gäv uns dis Dag uns dagliks Brod. | Geef ons heden ons dagelijks brood, |
| en vejeff ons onse Schult, | Un vergäv uns uns Schuld, | en vergeef ons onze schuld, |
| soo aus wie den vejewe, dee sich jeajen ons veschuldicht ha; | as wi vergäven uns Schuldners. | zoals ook wij vergeven onze schuldenaars / zoals ook wij aan anderen hun schuld vergeven; |
| en brinj ons nich en Vesekjunk nenn, | Un bring uns nich in Versuchung | En leid ons niet in verzoeking / in bekoring, |
| oba rad ons von Beeset. | Aber spaar uns van de Übel. | maar verlos ons van de boze / het kwade. |
| wiels die jehet daut Rikj, | Denn dien is dat Riek | Want van U is het koninkrijk, |
| en dee Krauft en dee Harlichtjeit en Eewichtjeit. | un de Kraft un de Herrlichkeit in Ewigkeit! | en de kracht en de heerlijkheid in eeuwigheid. |
