Kyrgysie ofKyrgystan (officiääl denKyrgysrepublik) is en land in Middenasie in deTian Sjan- unPamirbargkeatens. Grötste stad is höyvdstadBisjkek. Et land is nåbers medKasachstan in et noorden,Usbekistan in et westen,Tadjikistan in et süden enChina up et ousten en süüdousten. De meyste van de 7 miljoon inwoaners sintkyrgysen. Andere vöärname minderheiden sintusbeken enrussen.
De geskedenisse van Kyrgysie ümvat nen houp kulturen en ryken. Undanks at et fråi afeleagen ligt, is et en krüüspunt van verskeidene groute beskavingen vanweage desyderute en andere historiske handelsweagen. Der hebbet altyd meyrere volker en stammen by mekander woand, sou as deturkiske nomaden, mär et hevt regelmåtig deyl weasd van gröttere ryken. Et eyrste mål at der wat vereaniging küm was under etYenisei Kyrgys-chaganaat. In de13. eywe nöm etMongolenryk et in. Verskeidene mongoolske geslachtslynen regeyrden domåls oaver Kyrgysie. Et wüst sik uutendelik vry to vechten, mär do küm der etDzungar-chanaat oaverhen. Do dee ümmevöllen wörden de Kyrgysen enKiptsjakken underdånen van etKokand-chanaat. In1876 küm Kyrgysie by etRussiske Ryk, wat leidden to et stichten van deSocialistiske Sovjetrepublik Kyrgysie in1936, wat uutendelik nen republik in deSovjetuny wör. Nå de demokratiske herförmingen vanMichael Gorbatsjov in de Sovjetuny wör in1990Askar Akayev as president eköäsen. Den was vöär unafhangelikheid. Up den31. augustus1991 verklården Kyrgysie sik unafhangelik van de Sovjetuny en kreag et nedemokratiske regeyring.
Med de unafhangelikheid wör Kyrgysie ne presidentiälerepublik. Nå detülpenrevoluty wör et ne parlementäre republik, mär al rap tröäk de president meyr macht up sik an. In2021 wör et weader ne presidentiäle republik. Sou lange as et land al besteyt hevt et to kampen med stammenstryd, upstanden, ne wankele ekonomy, oavergangsregeyringen en politike dunderye.
Kyrgysie höyrt by etGemeynebest van Unafhangelike Ståten, deEurasiatiske Ekonomiske Uny,Organisaty van et Kollektive Veiligheidsverdrag, deShanghai Samenwarkingsorganisaty en deVereynigde Natys. Med ne 117. steade up de menskelike untwikkelingsindeks is et enuntwikkelingsland. Nå nåberland Tadzjikistan is et armste land van Middenasie. De ekonomy löänt stark up vöärrådengold,koalen enuranium.
Kyrgyz is afleided van etturkiske woord vöár "Wy sint veertig", wårvan edacht wördt at et verwist nå de veertig stammen vanManas, nen legendarisken held den as veertig stammen by mekander bracht. Et persiske achtervoogsel-stan bedüdt 'steade van.' De sünne med 40 strålen up de vlagge van et land verwist ouk nå disse veertig stammen. In de sünne is ouk nentunduk to seen, nen hölten ring wat et dak van nenyurt by mekander höldt. Nen yurt is ne traditionäle tente van denomaden up de steppen van Middenasie.
Kyrgysie ligt tüsken Kasakstan, China, Tadsjikistan en Usbekistan in, tüsken de gråden 39° en 44° Noorderbreydde, en 69° en 81° ousterlängde. Et ligt wyder van de sey as wat vöär land ouk. Alle kyrgysiske rivyren kummet allemål in afeslöäten meyren en seyen uut. Et land ligt vöär 80% in de Tian Shan-bargen en wördt ouk wal et 'Switserland van Middenasie' nöömd. Höygsten barg isDsjengis Chokusu med ne höygde van 7439 meter. Et land hevt heyl wat vöärråden gold en seldsame metalen in de grund sitten.
Grötsten rivyr is Kara Darya den in et westen Usbekistan inlöpt. Dår kümt et samen med nen anderen grouten rivyr den as ouk in Kyrgysie begint, de Naryn.
Et klimaat verskilt de streake. Et süüdwestelike Ferganadal is subtropisk en dår kan et den sommerdag meyr as 40 gråd worden. De Tian Shanbargen förmet en poolklimaat.
Et land hevt last van klimaatverandering. Et is der vaker unwys heyte en dan weader krigt et machtige skuurs reagen üm de ouren.
Kyrgysie hevt sou'n 6,5 miljoon inwoaners. Dårvan is 34% junger as 15 en 6,2% boaven de 65. Tweydarde woanet landelik, en darde in städelike gebeden. Hunger hebbet se nauweliks, volgens de wearldwyde hungerindeks (36. up 127 landen).
De grötste etniske grupe förmet de kyrgysen, en turkisk volk. See maket 77,8% uut van de bevolking. In et noorden woanet årdig wat russen (4%), in et süden kün y noch wal es usbeken teagenkummen (14%). Andere minderheiden sint de dunganen (1%), tadsjiken (0,9%), uyguren (0,5%) en kasakken (0,4%). Et land hevt 80 verskillende volker.
De kyrgysen sint van oldsher halv-nomadiske herders. Se woanden in runde tenten (yurts) en hölden sköäpe, paerde en yakken. Usbeken en tadsjiken doot meyr an vaste landbouw in vöäral et Ferganadal.
Et land is upedeyld in söäven streaken (kyrgysisk: облустар,oblustar) en 44 marken (аймактар,aymaqtar). De städen Bisjkek en Osj förmet ne eygene marke. De streaken, markestäden en öäre marken sint:
- Bishkek Stad
- Lenin
- Oktyabr
- Birinchi May
- Sverdlov
- Batken (streake)
- Batken (marke)
- Kadamjay
- Leylek
- Chüy-streake
- Alamüdün
- Chüy-marke
- Jayyl
- Kemin
- Moskva
- Panfilov
- Sokuluk
- Ysyk-Ata
- Jalal-Abad
- Aksy
- Ala-Buka
- Bazar-Korgon
- Chatkal
- Nooken
- Suzak
- Toguz-Toro
- Toktogul
- Naryn
- Ak-Talaa
- At-Bashy
- Jumgal
- Kochkor
- Naryn-marke
- Osj
- Alay
- Aravan
- Chong-Alay
- Kara-Kulja
- Kara-Suu
- Nookat
- Özgön
- Talas-streake
- Bakay-Ata
- Kara-Buura
- Manas
- Talas-marke
- Issyk-Kul-streake
- Ak-Suu
- Issyk-Kul-marke
- Jeti-Ögüz
- Tong
- Tüp
- Stad Osj
Up Tadsjikistan nå is Kyrgysie et minst untwikkelde land van Middenasie. Van de lüde leavet 22,4% under de årmoodsgrense. Vöäral van et uutmekandervallen van de Sovjetuny en de unafhangelikheid hevt de kyrgysiske knippe nen flinken knauw had; 98% van allen uutvoor güng dårhen. Ungeväär 350.000 kyrgysen gåt hen warken in Rusland en stüret nu centen weaderümme. Sou'n 15% van et BBP is dervan afhangelik.
Souwat de hälvde van de inwoaners warket in de landbouw, wat souwat 36% van et BBP upleyvert. Et land is bargachtig, wat good is vöär veyholderye. Dat leyvert wul, vleisk en süvelprodukte up. Et vöärnaamste groigood isgrån,sükerbeten,aerdappel,katoon,tabak,gröönkost envrüchten. Pesticiden en peteröäly sint håste neet te betalen vöär gewoane lüde, düs geyt et meyste noch med de hande enpaerd.
Et land is ryk in grundstoffen askoalen,gold,uranium enantimone, mär hevt håste ginaerdöäly of-gas. Ne vöärname industry in et land is metaalbewarking. De regeyring hoapet at butenlandske investeerders dår geld in willet steaken. Döär et slim bargachtige landskop kan Kyrgysie nen machtigen pleyr waterkracht upwekken en uutvoren.
De lätste jåren geyt et readelik good med et land. De ekonomiske groi was tüsken 2022 en 2024 9%. Et land wil wark maken van de Kambarata-1, nen grouten waterkrachtdam, en de China-Kyrgisie-Usbekistan-spoorlyne.
De meyste turisten kummet up et Issyk-Kul-meyr af. Dår sint ouk de meyste hotels en resorts to vinden.
.svg)