Kawasan yang terdiri daripada Turki moden telah melihat kelahiran peradaban-peradaban utama, termasukEmpayar Byzantium danEmpayar Uthmaniyah dua-duanya berpusat di kotaKustantiniyah menduluiIstanbul moden. Disebabkan oleh lokasinya yang strategik menyaksikan persilangan dua buah benua, budaya Turki merupakan campuranbudaya Timur danBarat yang unik yang sering diperihalkan sebagai jambatan antara dua buah peradaban. Dengan kewujudan kawasan yang kuat dari Adriatik ke China di dalam jalur tanah di antara Rusia dan India, Turki telah memperoleh kepentingan strategik yang semakin bertumbuh.[6][7]
Nama negara ini dalambahasa Turki iaituTürkiye hasilpenasabanetnonimTürk menggunakan akhiran abstrak–iye yang bermaksud "pemilik", "tanah" atau "perihal" (meminjam–iyyabahasa Arab serupa dengan akhiran–ia dalam bahasa-bahasaYunani danLatin). Catatan terawal istilah "Türk" atau "Türük" sebagaiautonim terkandung dalam catatantulisan-tulisan Orkhon oleh kaumGöktürk (Turki Samawi) dari Asia Tengah (c. abad ke-8 M).Tu–kin dijadikan bukti seawal tahun 177 SM sebagai nama berian orang Cina kepada penduduk kawasan selatanPergunungan Altai diAsia Tengah. Nama Melayu "Turki" berasal daribahasa Latin Pertengahan iaituTurchia (s. 1369) melalui bahasa Inggeris.[15][tiada dalam ayat yang diberikan] Nama ini adakata seasal dalam bahasa Yunani, iaituTourkia yang asalnya digunakan oleh bangsaByzantium untukmemperihalkan Hungary pada zaman pertengahan[16][17] (keranaorang Hungary dan Turki mempunyai persamaan leluhur) tetapi kemudian, mereka mula menggunakan nama ini untuk memaksudkan kawasan taklukan Seljuk di Anatolia pada ratusan tahun selepas Pertempuran Manzikert pada tahun 1071.
Pada Disember 2021, PresidenRecep Tayyip Erdoğan mengeluarkan suatu surat pekeliling mewajibkan semua barangan eksport dunia dilabelkanMade in Türkiye ("Buatan Türkiye") serta mendidik pengutamaan nama 'Türkiye' dalam perhubungan sesama badan-badan pemerintahnya;[18][19] pekeliling tersebut memberi alasan pemilihan namaTürkiye kerana nilainya "mewakili dan melambangkan budaya, ketamadunan dan nilai-nilai bangsa Turki sebaiknya". SaluranTRT World memberitakan lanjut perubahan itu juga mengelakkan kekeliruan dengan ungkapan bermaksudayam belanda dalambahasa Inggeris juga disebutturkey.[20]
Sebahagian tembok legendaTroy (VII) yang dikenal pasti sebagai medan pertempuranPerang Troy (sekitar 1200 SM).
PetempatanTroy bermula pada zaman Neolitik, dan berterusan hinggaZaman Besi. Sepanjang sejarah tertulis, penduduk Anatolia pernah bertutur dalam bahasa-bahasaIndo-Eropah,Semitik danKartvelia, antara lainnya. Sebenarnya, berdasarkan kepurbaan bahasa-bahasaHitit danLuwia yang tergolong sebagai Indo-Eropah, sesetengah ilmuwan mengusulkan bahawa Anatolia merupakan pusat hipotesis dari mana terpancarnya bahasa-bahasa Indo-Eropah.[22] Kaum Hattia ialah sebuah bangsa kuno yang menduduki bahagian tenggara Anatolia seawal-awal tahun 2300 SM. KaumHitit Indo-Eropah tiba di Anatolia lalu menyerap kaum Hattia sekitar 2000-1700 SM. Empayar besar pertama di kawasan itu diasaskan oleh kaum Hitit dari abad ke-18 hingga ke-13 SM. BangsaAssyria pula menjajah sebahagian Turki tenggara seawal tahun 1950 SM hingga tahun 612 SM, apabila Empayar Assyria ditakluki olehwangsa Chaldea diBabylon.[23][24] Selepas kejatuhan Hitit, satu lagi kelompok Indo-Eropah, iaitu kaumPhrygia mengambil alih tampuk penguasaan sehingga kerajaan mereka dihancurkan olehorang Kimeria pada abad ke-7 SM.[25] Antara negeri-negeri perwaris Phrygia yang paling berkuasa ialahLydia,Karia danLycia. Kaum Lydia dan Lycia bertutur dalam bahasa yang berumpun Indo-Eropah pada pangkalnya, tetapi kedua-dua bahasa itu telah dipengaruhi unsur bukan Indo_Eropah sebelum zaman Hitit danKeyunanian.
Wangsa Seljuk merupakan satu cabang kelompokTurki OğuzKınık yang menetap di persisiandunia Islam, di utaraKaspia danLaut Aral diKekhaganan Yabghu di pergabungan Oğuz[29] pada abad ke-10. Pada abad ke-11, bangsa Seljuk mulai berhijrah dari tanah leluhur mereka ke arah kawasan timur Anatolia, yang kemudiannya menjadi tempat asal baru puak-puak Turkik Oğuz selepasPertempuran Manzikert pada tahun 1071.
Pada tahun 1243, tentera Seljuk ditumpaskan olehMongol, sehingga menyebabkan kuasa empayar Seljuk beransur merosot. Ekoran daripada itu, salah satu kerajaan kecil Turki yang diperintah olehUthman I akan berkembang menjadiEmpayar Uthmaniyyah dalam 200 tahun berikutnya, dan meluas di seluruhAnatolia, rantauBalkan danSyam.[31] Pada tahun 1453, pihak Uthmaniyah melengkapkan penaklukan Empayar Byzantium dengan menawan ibu kotaKustantiniyah.
Kuasa dan prestij Empayar Uthmaniyah memuncak pada abad ke-16 dan ke-17, khususnya ketika pemerintahanSulaiman al-Qanuni. Empayar ini sering bertembung denganEmpayar Rom Suci dalam kemaraannya tanpa putus-putus ke arahEropah Tengah melalui rantau Balkan dan bahagian selatanKomanwel Poland-Lithuania.[7] Di laut, empayar ini bersaing dengan Liga-Liga Suci yang terdiri daripadaSepanyol Habsburg,Republik Venice danKesatria Santo Yohanes demi menguasaiMediterranean. DiLautan Hindi, tentera laut Uthmaniyah kerap bertembung dengan armadaPortugis demi mempertahankan monopoli turun-temurun ke atas laluan-laluan perdagangan maritim antaraAsia Timur danEropah Barat; laluan-laluan ini berdepan dengan persaingan baru dengan penemuanTanjung Harapan oleh Portugis pada tahun 1488. Selain itu, Uthmaniyah adakalanya berperang dengan Parsi gara-gara pertikaian wilayah atau disebabkan oleh perbezaan agama pada abad ke-16 hingga ke-18.[32]
Pada 18 September 1922, tentera-tentera pendudukan sudahpun diusir, dan tertubuhnya sebuah negara Turki baru. Pada 1 November,parlimen yang baru ditubuhkan secara rasminya membubarkan Kesultanan, maka berakhirnya 623 tahun di bawah pemerintahan Uthmaniyah.Perjanjian Lausanne 24 Julai 1923 membawa kepada pengakuan antarabangsa akan "Republik Turki" yang baru dibentuk sebagainegara pewaris Empayar Uthmaniyah, dan republik tersebut diisytiharkan secara rasmi pada 29 Oktober 1923, di ibu negara baru iaituAnkara.[7]
Mustafa Kemal menjadiPresiden Turki yang pertama lalu memperkenalkan banyak pembaharuan radikal yang bertujuan menubuhkan sebuah republik sekular baru daripada tinggalan zaman silam Uthmaniyah.[7] Mengikut Undang-Undang Nama Keluarga, parlimen Turki memberi Mustafa Kemal nama keluarga kehormat "Atatürk" (Bapa Turki) pada tahun 1934.[38]
Turki kekal berkecuali sepanjangPerang Dunia Kedua tetapi bersekutu denganPihak Berikat sebagai tanda sokongan istiada pada 23 Februari 1945, kemudian menjadi salah satu anggota piagam Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada tahun yang sama.[8] Kesukaran yang dihadapi olehYunani selepas perang dalam meredakanpemberontakan komunis di samping tuntuanKesatuan Soviet untuk membina pangkalan tentera diSelat Turki, menyeruAmerika Syarikat untuk mengisytiharkanDoktrin Truman pada tahun 1947, yang mengemukakan niat AS untuk menjamin keselamatan Turki dan Yunani, sehingga kedua-dua negara itu menerimasokongan tentera dan ekonomi AS.[39]
Zaman parti tunggal berakhir pada tahun 1945, dan disusuli oleh zaman peralihan yang huru-hara ke arah demokrasi berbilang parti pada puluhan tahun berikutnya, tetapi ia disampuk olehrampasan kuasa tentera pada tahun1960,1971,1980 dan1997.[41] Pada tahun 1984,PKK melancarkan pemberontakan terhadap kerajaan Turki. Konflik yang meragut lebih 40,000 nyawa ini masih berterusan hingga hari ini.[42] Semenjak peliberalan ekonomi Turki pada 1980-an, negara ini telah menikmati pertumbuhan ekonomi yang pesat dan kestabilan politik yang lebih kukuh.[43]
Turki ialahrepublikberpresiden sejak 9 Julai 2018. Semenjak penubuhan republik pada tahun 1923, Turki telah mengembangkan tradisisekular yang utuh.[44]Perlembagaan Turki mentadbir kerangka undang-undang negara, dan menggariskan rukun-rukun utama kerajaan serta menetapkan Turki sebagai negara unitari yang terpusat.
Kuasa eksekutif dilaksanakan olehPerdana Menteri danMajlis Menteri-Menteri yang membentuk pemerintahan, manakala kuasaperundangan pula terletak di tangan parlimen ekadewan, iaituPerhimpunan Kebangsaan Agung Turki. Para menteri selalunya tetapi tidak semestinya ahli parlimen.Cabangkehakiman pula bebas daripada badan eksekutif dan perundangan, dan Mahkamah Perlembagaan ditugaskan untuk memastikan kepatuhan undang-undang dan dekri-dekri negara dengan perlembagaan.Majlis Negara ialah tribunal muktamad bagi kes-kes pentadbiran, sementaraMahkamah Rayuan Tinggi pula sama untuk kes-kes lain.[46]
Perdana menteri dipilih oleh parlimen secara undi percaya dalam kerajaan dan selalunya merupakan ketua parti politik yang paling banyak kerusinya di parlimen. Perdana menteri sekarang ialah bekas datuk bandar İstanbul,Recep Tayyip Erdoğan, dari partiAKP yang memenangi majoriti mutlak kerusi parlimen dipilihan raya umum 2002 yang diadakan ekoran krisis ekonomi tahun 2001, dengan 34% undian.[47]
Recep Tayyip Erdoğan telah dua kali dipilih sebagai Perdana Menteri sejak 2002, dan partinya memenangi 47% undian pada pilihan raya umum 2007.
Pada tahun 2007, selepas AKP mempertahankan majoriti di Parlimen padapilihan raya umum,[48] timbulnya beberapa peristiwa yang menyentuh dasar sekular negara dan peranan kehakiman dalam cabangperundangan. Antaranya ialahpemilihan Abdullah Gül sebagai Presiden, yang pernah terlibat dengan parti-partiIslamis;[49] serta cadangan kerajaan untuk memansuhkanlarangan bertudung dalam universiti yang dibatalkan oleh Mahkamah Perlembagaan, menyebabkan parti pemerintah didenda dan hampir diharamkan.[50]
Hak mengundi sejagat untuk kedua-dua jantina telah dilaksanakan di seluruh Turki sejak tahun 1933. Setiap warganegara Turki yang mencapai usia 18 tahun berhak untuk mengundi. Pada tahun 2004, terdapat 50parti politik yang berdaftar di negara.[51] Mahkamah Perlembagaan boleh menarik balik pembiayaan awam parti politik yang didapatinya anti-sekular ataupemisah, ataupun mengharamkan kewujudannya sama sekali.[52][53]
Terdapat 550 orang ahli parlimen yang dipilih untuk penggal empat tahun oleh sistemperwakilan berkadar senarai parti dari 85 daerah pemilihan yang mewakili 81wilayah pentadbiran di Turki (İstanbul terbahagi kepada tiga daerah pilihan raya, manakala Ankara danİzmir masing-masing dibahagikan kepada dua kerana jumlah penduduknya yang ramai). Untuk mengelakkanparlimen tergantung yang boleh mendatangkan perpecahan politik yang berlarutan, hanya parti-parti yang meraih sekurang-kurangnya 10% undian yang dibuang dalam pilihan raya parlimen negara yang mendapat hak pewakilan dalam parlimen.[51] Disebabkan had minimum ini, dalam pilihan raya 2007 hanya tiga parti yang memasuki parlimen secara rasmi (berbanding dua pada tahun 2002).[54][55]
Sejak tahun 1974, Turki tidak memperakui Republik Cyprus (atau Cyprus Yunani) sebagai pemerintah tunggal pulau itu, sebaliknya menyokong masyarakat Cyprus Turki dalam bentukRepublik Turki Cyprus Utarade facto yang hanya diiktiraf oleh Turki.[57]
Satu lagi aspek penting dalam hubungan luar Turki ialah hubungannya dengan Amerika Syarikat. Atas dasar ancaman bersama dariKesatuan Soviet, Turki menyertai NATO pada tahun 1952 untuk mengeratkan hubungan dua hala dengan Washington sepanjangPerang Dingin. Dalam suasana pasca–Perang Dingin, kepentingan geostrategik Turki beralih ke arah kehampirannya denganTimur Tengah,Kaukasus danBalkan. Sebagai balasan, Turki mendapat faedah daripada sokongan politik, ekonomi dan diplomasi Amerika Syarikat, termasuk isu-isu utama seperti bidaan Turki untuk menyertai EU.
Kemerdekaan negara-negara Turkik dari Kesatuan Soviet pada tahun 1991, yang berkongsi warisan kebudayaan dan bahasa dengan Turki, membolehkan Turki meluaskan hubungan ekonomi dan politiknya ke dalamAsia Tengah,[58] sekaligus membolehkan penyiapantalian paip petroleum dan gas asli yang bernilai berbilion dolar dariBaku,Azerbaijan ke pelabuanCeyhan di Turki.Talian paip Baku–Tbilisi–Ceyhan membentuk sebahagian strategi dasar luar Turki untuk menjadi pembuluh tenaga ke Barat. Bagaimanapun, sempadan Turki denganArmenia, sebuah negara Kaukasus, masih ditutup berikutan pendudukan wilayah Azerinya ketikaPerang Nagorno-Karabakh.[59]
Angkatan Tentera Turki terdiri daripadaTentera Darat,Tentera Laut danTentera Udara.Gendarmerie danPengawal Pantai beroperasi di bawah Kementerian Hal-Ehwal Dalam Negara pada zaman damai, tetapi masing-masing dibawa ke bawah perintah Tentera Darat dan Laut sewaktu berperang, barulah mereka mendapat penguatkuasaan undang-undang dalaman dan fungsi ketenteraan.[60]
Tentera Turki merupakanangkatan bersenjata yang paling ramai anggota tetap dalam NATO, mengekoriTentera Amerika Syarikat, dengan sejumlah lebih sejuta kakitangan beruniform yang berkhidmat di kelima-lima cabangnya.[61] Turki dianggap sebagai kuasa tentera terbesar di Timur Tengah di samping Israel.[62]
Setiap warganegara lelaki Turki yang tegap diwajibkan untukberkhidmat dalam tentera (melainkan dilarang) dalam masa tiga minggu hingga 15 bulan, bergantung pada pendidikan dan tempat kerja.[63] Turki tidak menerima pengingkar turut hati nurani dan tidak menawarkan alternatif awam kepada khidmat tentera.[64]
Turki telah menghantar tenteranya ke misi antarabangasa di bawah PBB dan NATO sejak 1950, termasuk misipengamanan diSomalia dan bekasYugoslavia, serta menyokong tentera campuran dalamPerang Teluk. Turki menyimpan 36,000 orang askar di Cyprus utara; kehadiran mereka disokong dan dihalalkan oleh kerajaan tempatande facto, tetapiRepublik Cyprus dan masyarakat antarabangsa menganggapnya sebagai tentera pendudukan haram, dan kehadirannya pernah dikecam dalam beberapa resolusi Majlis Keselamatan PBB.[69] Turki pernah menghantar tentera keAfghanistan untuk menyertaiangkatan penstabilan AS danAngkatan Bantuan Keselamatan Antarabangsa (ISAF) perintahan NATO yang diluluskan oleh PBB sejak tahun 2001.[61][70]
Ketua Turus Am dilantik oleh presiden dan bertanggungjawab kepada perdana menteri. Majlis Menteri-Menteri bertanggungjawab kepada parlimen atas hal-ehwal keselamatan negara serta kebersediaan tentera untuk mempertahankan negara. Bagaimanapun, kuasa untuk mengisytiharkan perang serta menghantar Tentera Turki ke negara luar atau membenarkan tentera negara asing berpangkalan di Turki hanya terletak dalam tangan parlimen.[60] Komander sebenar tentera ialah Ketua Turus AmGeneral Işık Koşaner sejak 30 Ogos 2010.[71]
Ibu negara Turki ialahAnkara. Perwilayahan Turki terbahagi kepada 81 wilayah untuk tujuan pentadbiran. Wilayah-wilayah ini dikumpulkan kepada tujuhkawasan untuk tujuanbanci; tetapi pembahagian kawasan ini tiada tujuan pentadbiran. Setiap wilayah dibahagikan kepada daerah, iaitu sejumlah 923 daerah.
Bandaraya terbesar dan ibu negara pra-Republik,Istanbul, ialah pusat kewangan, ekonomi dan kebudayaan negara.[73] Kira-kira 75.5% penduduk Turki tinggal di kawasan bandaraya utama.[74] Keseluruhannya, 19 wilayah masing-masing diduduki lebih sejuta penduduk, manakala 20 lagi wilayah diduduki antara 500 ribu hingga sejuta penduduk. Hanya dua wilayah yang penduduknya kurang daripada 100,000.
Perwilayahan Turki berbentuk seakan-akan segiempat tepat, panjangnya lebih 1,600 kilometer (1,000 batu) dan lebarnya 800 km (500 batu).[73] Ia terletak di antara garis lintang35° dan43° U, dan garis bujur25° dan45° E. Kawasan Turki, termasuk tasik sekali, menduduki tanah seluas 783,562[77] kilometer persegi (300,948 batu persegi), yang mana 755,688 kilometer persegi (291,773 batu persegi) terletak diAsia Barat Daya dan 23,764 kilometer persegi (9,174 batu persegi) yang selebihnya diEropah.[73] Turki ialah negarake-37 terbesar di dunia dari segi keluasan. Negara ini dikelilingi oleh laut dari tiga arah, iaitu:Laut Aegia di barat,Laut Hitam di utara danLaut Mediterranean di selatan. Turki juga merangkumiLaut Marmara di barat laut.[78]
Bahagian Turki dalam benua Eropah, iaituTrakia Timur, membentuk sempadan Turki dengan Yunani dan Bulgaria. Bahagian Asia puka,Anatolia, terdiri daripada sebuah penara tinggi di tengah-tengah dengan dataran-dataran pantai yang sempit, di antara banjaran Köroğlu danPontus ke utara danPergunungan Taurus di selatan. Turki Timur mempunyai landskap yang lebih bergunung-ganang, dan di situ terletaknya punca sungai-sungai sepertiFurat,Tigris danAras, dan merangkumiTasik Van danGunung Ararat, puncak tertinggi di Turki pada 5,165 meter (16,946 kaki).[78][79]
Turki dibahagikan kepada tujuh kawasan banci:Marmara,Aegia,Laut Hitam,Anatolia Tengah,Anatolia Timur,Anatolia Tenggara danMediterranean. Rupa bumi Anatolia utara yang tidak rata di sepanjang Laut Hitam menyerupai jaluran yang panjang dan sempit. Kawasan ini merangkumi kira-kira satu perenam jumlah keluasan Turki. Sebagai arah aliran am, penara pedalaman Anatolia makin ke arah timur berceranggah.[78]
Gunung Ararat (Ağrı Dağı) ialah puncak tertinggi di Turkei pada 5,165 m (16,946 kaki).
Kepelbagaian lanskap Turki merupakan hasil pergerakan bumi kompleks yang membentuk rantau itu selama ribuan tahun dengan kejadiangempa bumi yang agak kerap dan letusangunung berapi yang kadang-kala.Selat Bosporus danDardanelles lahir daripadagaris sesar yang merentasi Turki hingga membentuk Laut Hitam. Terdapat garis sesar gempa bumi menyeberangi bahagian utara negara dari timur ke barat, yang menyebabkangempa bumi besar pada tahun 1999.[80]
Kawasan pantai Turki dekat Laut Aegia dan Mediterranean mengalamiiklim Mediterranean yangsederhana, dengan musim panas yang panas dan kering dan musim sejuk yang sederhana dingin dan lembap. Kawasan pantai Turki dekat Laut Hitam pula beriklim lautan dengan musim panas yang hangat dan lembap, dan musim sejuk yang sejuk dan juga lembap. Pantai Laut Hitam Turki menerima jumlah kerpasan tertinggi dan merupakan satu-satunya kawasan di Turki yang menerima kerpasan tinggi sepanjang tahun. Bahagian timur pantai itu mendapat purata 2,500 milimeter setahun, iaitu kerpasan tertinggi di negara.
Kawasan pantai Turki dekat Laut Marmara (termasuk Istanbul), yang menghubungkan Laut Aegia dan Laut Hitam, mengalami iklim peralihan antara Mediterranean sederhana dan Lautan sederhana yang musim panasnya antara hangat dan panas, dan sederhana kering, dan musim sejuknya antara nyaman dan sejuk, dan lembap. Salji ada turun di kawasan pantai Laut Marmara dan Laut Hitam hampir setiap musim sejuk, tetapi tidak kekal lebih daripada beberapa hari sahaja. Selain itu, salji jarang turun di kawasan pantai Laut Aegia dan jarang sekali di kawasna pantai Mediterranean.
Keadaan cuaca mungkin lebih melampau di pedalaman yang lebih gersang. Kawasan gunung yang dekat dengan pantai menghalang pengaruh Mediterranean daripada menjangkau ke pedalaman, maka penara Anatolia di tengah pedalaman Turki mendapatiklim kebenuaan dengan perubahanmusim yang ketara.
Musim sejuk di penara pula agak melampau. Suhu serendah −30°C hingga −40 °C (−22 °F hingga −40 °F) boleh berlaku di Anatolia timur. Salji boleh kekal atas tanah selama sekurang-kurangnya 120 hari dalam setahun. Di barat, suhu musim sejuk berpurata di bawah 1 °C (34 °F). Musim panasnya panas dan kering, dengan suhu pada amnya melebihi 30 °C (86 °F) pada waktu siang.Kerpasan tahunan berpurata sekitar 400 milimeter (15in), yang mana jumlah kerpasan sebenar ditentukan oleh aras tinggi tanah. Kawasan paling kering adalah di dataran Konya dan dataran Malatya, di mana curahan hujan tahunan biasanya kurang daripada 300 milimeter (12 in). Umumnya, Mei adalah yang paling lembap, manakala Julai dan Ogos pula paling kering.[81]
Turki mencatatkanKDNK pariti kuasa beli ke-15 tertinggi[82] danKNDK nominal ke-17 tertinggi di dunia.[83] Negara ini merupakan salah sebuah anggota pengasasOECD danG-20 ekonomi utama. Dalam 60 tahun pertama republik, iaitu tahun 1923 hingga 1983, Turki banyak berpegang kepada pendekatan separastatis dengan perancangan belanjawan kerajaan yang ketat serta batasan yang dikenakan oleh kerajaan ke atas penglibatan sektor swasta, perdagangan luar, aliran mata wang asing, danpelaburan langsung asing. Pada tahun 1983, Perdana MenteriTurgut Özal melaksanakan serantaian pembaharuan yang bertujuan menganjakkan ekonomi daripada sistem statis yang tertebat, kepada model yang lebih berasaskanpasaran dan sektor swasta.[43]
Walaupun pembaharuan mendatangkan pertumbuhan pesat, namun pertumbuhan ini berselang-seli dengankemelesetan mendadak dan krisis kewangan pada tahun 1994, 1999 (ekoran gempa bumi pada tahun itu),[84] dan 2001,[85] menyebabkan purata pertumbuhanKDNK tahunan pada 4% dari tahun 1981 hingga 2003.[86] Ketiadaan pembaharuan fiskal tambahan, sertakurangansektor awam yang berat dan menggelembung dan berleluasanyaamalan rasuah, menyebabkaninflasi tinggi, sektorperbankan yang lemah danmakroekonomi yang makin tidak menentu.[87] Sejak krisis ekonomi 2001 serta pembaharuan yang dilancarkan oleh menteri kewangan ketika itu,Kemal Derviş, inflasi akhirnya jatuh kepada kadar satu angka, keyakinan pelabur dan pelaburan asing melonjak naik, dan pengangguran juga menyusut.
Turki beransur-ansur membuka pasarannya menerusi pembaharuan ekonomi dengan mengutangkan kawalan kerajaan terhadap perdagangan luar negara sertapenswastaan industri milik awam. Pembebasan pelbagai sektor kepada pelibatan swasta dan luar negara berterusan walaupun banyak diperbahaskan dalam politik.[88] Walaupun nisbah hutang awam kepada KDNK tetap di bawah tahap ketika kemelesetan 2001, namun ia mencapai 46% pada tahun 2010 Q3. Kadar pertumbuhan KDNK dari tahun 2002 hingga 2007 berpurata 7.4%,[89] sekaligus menjadikan Turki sebagai salah sebuah ekonomi yang paling pesat membangun di dunia ketika itu. Bagaimanapun, pertumbuhan KDNK susut kepada4.5% pada tahun 2008,[90] dan pada awal tahun 2009, ekonomi Turki terjejas olehkrisis kewangan sedunia, yang mana IMF meramalkan kemelesetan keseluruhan 5.1% pada tahun itu, berbanding dengan anggaran kerajaan Turki sebanyak 3.6%.[91]
Pada awal abad ke-21, inflasi tinggi yang berlarutan ini akhirnya terbendung dan ini membawa kepada pelancaran mata wang baru, iaitulira baru Turki, pada 1 Januari 2005, untuk mengukuhkan pemerolehan pembaharuan ekonomi serta menghapuskan tinggalan ekonomi yang tidak stabil.[92] Pada 1 Januari 2009, lira baru Turki dinamakan semula sebagailira Turki, pengenalanwang kertas dansyiling baru. Kesan pembaharuan ekonomi berterusan, inflasi susut kepada 8.2% pada tahun 2005, dan kadar pengangguran pula pada 10.3%.[93]
Sektor pelancongan telah mengalami pertumbuhan pesat sejak awal 1990-an, dan membentuk sebahagian penting dalam ekonomi negara. Pada tahun 2008, terdapat 31 juta orang pelancong yang melawati negara ini dan menyumbangkan $22 bilion kepada pendapatan Turki.[97] Sektor-sektor utama ekonomi Turki yang lain ialah perbankan, pembinaan, pembuatan kelengkapan rumah, elektronik, tekstil, penapisan petroleum, keluaran petrokimia, makanan, perlombongan, besi dan keluli, industri mesin dan automotif. Turki mempunyai industri automotif yang besar dan berkembang, dan menghasilkan 1,147,110 buah kenderaan bermotor pada tahun 2008, menjadikannya sebagai pengeluar ke-6 terbesar di Eropah dan ke-15 terbesar di dunia.[98][99] Turki juga salah sebuah negarapembina kapal utama di dunia; pada tahun 2007, negara ini menduduki tangga keempat di dunia (mengekori China, Korea Selatan dan Jepun) dari segi bilangan penerimaan tempahankapal, dan tangga ke-4 juga di dunia (mengekori Itali, Amerika Syarikat dan Kanada) dari segi bilangankapal layar mewah.[100]
Ekonomi Turki semakin bergantung pada perindustrian di kota-kota utama, terutamanya di wilayah barat negara, dan makin kurang bergantung pada pertanian. Namun begitu, pertanian tradisional tetap sebuah tunggak utama ekonomi Turki. Pada tahun 2007, sektor pertanian menyumbangkan 9% KDNK, sementara sektor perindustrian pula menyumbangkan 31% dan sektor perkhidmatan pula 59%.[90] Bagaimanapun, sektor pertanian masih menyumbangkan 27% pekerjaan di negara.[101] Pada tahun 2004, dianggarkan bahawa 46% jumlah pendapatan boleh guna diterima oleh 20% penerima teratas, manakala 20% yang terbawah menerima 6%.[102] Menurut dataEurostat, KDNK PPS per kapita Turki berada pada 45% purata EU pada tahun 2008.[103]
Turki memanfaatkanKesatuan Kastam Kesatuan Eropah – Turki yang dimeterai pada tahun 1995, untuk meningkatkan pengeluaran industri yang bertujuan eksport, pada masa yang sama menikmati pelaburan asing dari EU di negara. Kini, Turki juga mendapat peluang perjanjian perdagangan bebas bersama Kesatuan Eropah (EU) - tanpa keanggotaan penuh - yang membolehkannya mengilangkan barangan jualan bebas tarif di seluruh pasaran EU.[104][105]
Pada tahun 2008, jumlah eksport mencecah $142 bilion[90] (rakan eksport utama: Jerman 11%, UK 8%, Itali 7%, Perancis 6%, Sepanyol 4%, AS 4%; jumlah eksport ke EU 57%.) Bagaimanapun, jumlah import yang lebih besar pada $205 bilion pada tahun yang sama,[90] menggugat imbangan perdagangan (rakan import utama: Rusia 14%, Jerman 10%, China 8%, Itali 6%, AS 5%, Perancis 5%, Iran 4%, UK 3%; jumlah import EU 40%; jumlah import dari Asia 27%).[106][107]
Setelah bertahun-tahun mengalami kekuranganpelaburan langsung asing (FDI), Turki berjaya menarik FDI berjumlah $22 bilion pada tahun 2007, dan dijangka menarik perangkaan yang lebih tinggi pada masa akan datang.[108] Langkah penswastaan besar-besaran, kestabilan yang dirangsang oleh permulaan rundingan penyertaan Turki ke dalam EU, pertumbuhan yang kukuh dan stabil, serta perubahan struktur sektor perbankan, peruncitan dan telekomunikasi, semuanya menyumbang kepada peningkatan pelaburan asing.[88]
Jangka hayat Turki berada pada 71.1 tahun untuk lelaki dan 75.3 tahun untuk wanita, atau purata 73.2 tahun untuk seluruh umat.[110]Pendidikan adalah wajib dan percuma untuk anak-anak berumur 6 hingga 15 tahun. Kadar celik huruf ialah 96% untuk lelaki dan 80.4% untuk wanita, dengan purata keseluruhan 88.1%.[111] Peratusan yang agak rendah untuk wanita terutamanya disebabkan oleh adat resam kaumArab danKurdi yang tertumpu di kawasan tenggara negara.[112]
Perkara 66Perlembagaan Turki menakrifkan "orang Turki" sebagai "seseorang yang terikat dengan negara Turki secara ikatan kewarganegaraan"; maka, kegunaan istilah "orang Turki" di sisi undang-undang yang memaksudkan warganegara Turki adalah berbeza dengan takrifan etnik. Bagaimanapun, majoriti penduduk Turki adalahEtnik Turki.
KaumKurdi, sebuah kelompok etnik yang berlainan dan tertumpu di kawasan tenggara negara, iaitu etnik bukan Turki yang terbesar dengan mengisi kira-kira 18% penduduk, mengikutCIA.[113] Kelompok-kelompok minoriti tidak mendapat keistimewaan kecuali tiga yang diiktiraf secara ramsi, sementara istilah "minoriti" itu juga masih menjadi isu sensitif di Turki. Data yang boleh dipercayai tentang campuran etnik penduduk sukar dicari, kerana perangkaan banci Turki tidak merangkumi statistik keetnikan.[114]
Turki didiami lebih 73.7 juta orang, yang mana hampir tiga perempat mereka tinggal dikawasan bandar. Jumlah penduduknya makin meningkat 1.5% setahun, menurutbanci 2009. Pada tahun 1927, ketika banci pertama diambil di Turki, jumlah penduduknya ialah 13.6 juta.[118] Puratakepadatan penduduknya ialah 92 orang se-km². 67% jumlah penduduk berada dalamkelompok usia 15–64 tahun 67%, 26% berumur 0–14 tahun dan 7% lagi berusia 65 tahun ke atas.[119]
Wilayah-wilayah yang paling ramai penduduk di Turki ialahİstanbul (+12 juta),Ankara (+4.4 juta),İzmir (+3.7 juta),Bursa (+2.4 juta),Adana (+2.0 juta) danKonya (+1.9 juta).[120] Sekitat 70.5% penduduk tinggal di kawasan bandar utama.[121] Keseluruhannya, 19 wilayah masing-masing diduduki lebih sejuta penduduk, manakala 20 lagi wilayah diduduki antara 500 ribu hingga sejuta penduduk. Hanya dua wilayah yang penduduknya kurang daripada 100,000.
Bahasa Turki ialah satu-satunyabahasa rasmi di seluruh Turki. Sukar juga untuk mencari data yang boleh dipercayai tentang penghuraian bahasa penduduk atas sebab-sebab yang dinyatakan di atas.[114] Menurut CIA, bahasa Turki dituturkan oleh 70-75% orang dan bahasa Kurdi pula oleh kira-kira 18% orang.[123] Penyiar awam,TRT menyiarkan rancangan dalam bahasa setempat dan loghat daerahArab,Bosnia,Adyghe danKurdi selama beberapa jam seminggu.[124] Sebuah saluran televisyen awam,TRT 6 yang menyiarkan tayangan berbahasa Kurdi sepanjang masa, dibuka pada awal tahun 2009.[125]
Turki ialah sebuahnegara sekular tanpa sebarangagama rasmi;Perlembagaan Turki menjaminkebebasan beragama dan berfikir.[126][127]Islam merupakan agama yang dominan di Turki kerana dianuti oleh sekitar 97% penduduknya,[128] tetapi melebihi 99% juga diambil kira sekali golongan sekular yang berlatar belakang Muslim.[129][130][131] Firma-firma penyelidikan menunjukkan bahawa perangkaan Muslim sebenar adalah sekitar 97[132]–98%.[133]
Majoriti besar orang Turki hari ini beragamaIslam dan mazhab yang paling ramai penganutnya ialahIslam Sunnah fahamanHanafi yang didukung secara rasmi olehEmpayar Uthmaniyah. Walaupun tiada perangkaan tepat mengenai mazhab-mazhabIslam, namun mengikut pantauan 2006, 82% mengaku sebagai SunniHanafi, 9.1% SunniSyafii, dan 5.7% SyiahAlawi; namun para ilmuwan berpendapat bahawa jumlah umat Alevi mungkin sekitar 15 hingga 20 juta.[134][135] Masyarakat Alevi adakalanya digolongkan dalamIslam SyiahImamiyyah. Menurut majalah tempatan Aksiyon, bilangan orang Imamiyyag Syiah (kecuali Alevi) ialah 3 juta (4.2%), dan mereka tertumpu di Istanbul, Iğdır, Kars, Ankara, İzmir, Manisa, Çorum, Muğla, Ağrı dan Aydın.[136] Juga terdapat sebilangan pengamalkesufian.[137] Lembaga agama Islam yang tertinggi di Turki ialahKepresidenan Hal-Ehwal Agama (Turki:Diyanet İşleri Başkanlığı) yang mentafsir fahaman undang-undangHanafi, dan bertanggungjawab atas memantau operasi 80,000 masjid yang berdaftar di negara serta mengambil kerja imam setempat dan sewilayah.[138] Peranan agama sentiasa kuat dipertikaikan sejak terbentuknya parti-parti Islamis.[139] Republik Turki diasaskan berlandaskan perlembagaan sekular yang tegas melarang pengaruh sebarang agama dalam pemerintahan, termasuk Islam. Juga terdapat isu-isu sensitif seperti hakikat bahawatudungtidak boleh dipakai di universiti dan bangunan kerajaan kerana dilihat sebagai lambang agama Islam; namun wujudnya usaha untuk menggesa supaya larangan itu ditarik balik.[140][141][142][143]
Menurut pantauan Penyelidikan dan Perundingan KONDA yang dijalankan di seluruh Turki pada tahun 2007:[155] 40.8% mengaku diri sebagai"orang beriman yang berusaha menunaikan kewajipan agama" (beragama); 42.3%"penganut yang tidak menunaikan kewajipan agama" (tak beragama); 4.0%"orang yang warak sepenuhnya, menunaikan segala kewajipan agama" (warak sepenuhnya); 10.3%"orang yang tidak percaya akan kewajipan agama" (bukan penganut); dan 4.09% lagi"orang yang tiada kepercayaan agama" (ateis). Yang bukan penganut dan ateis membentuk 15.2% jumlah penduduk, menurut pantauan KONDA itu.[155]
Turki kaya dengan kepelbagaian budaya yang berupa campuran pelbagai unsur tradisi dan budayaTurkik Oğuz,Anatolia,Uthmaniyah (yang berupa kesinambungan budayaYunanu-Rom danIslam) danBarat, bermula denganPembaratan Empayar Uthmaniyah dan masih berterusan hingga kini. Campuran ini berpunca daripada hasil pertemuan kaum dan budaya Turki dengan kaum-kaum yang tinggal di laluan mereka sewaktuberhijrah dari Asia Tengah ke Barat.[156][157]
Setelah Turki berjaya dalam transformasi daripada bekas Empayar Uthmaniyah yang berasaskan agama kepada negara moden yang amat menekankan pemisahan agama dan kerajaan, maka munculnya banyak lagi gaya kesenian di negara ini. Pada zaman awal republik, kerajaan melaburkan banyak sumber kepada bidang seni halus, dengan membuka muzium, teater, dewan opera dan sebagainya. Pelbagai faktor sejarah memainkan peranan-peranan penting dalam membentuk jati diri Turki moden. Kebudayaan Turki merupakah hasil usaha membina negara Barat yang "moden" sambil memelihara nilai-nilai tradisional dan sejarah.[156]
Muzik dansastera merupakan contoh terbaik campuran pengaruh budaya yang terhasil daripada interaksi antara Empayar Uthmaniyah dan dunia Islam dengan Eropah, maka menyumbang kepada adunan tradisi Turkik, Islam dan Eropah in modern-day Turkish music and literary arts.[158] Kesusasteraan Turki banyak dipengaruhi olehkesusasteraan Parsi danArab sepanjang zaman Uthmaniyah, tetapi menjelang akhir zaman itu, khususnya selepas zamanTanzimat, kesan tradisi rakyat Turki dan sastera Eropah makin terasa. Campuran pengaruh budaya didramakan, sebagai contoh, dalam bentuk "lambang baru pertembungan dan perselangan budaya" yang dilaksanakan dalam karya-karyaOrhan Pamuk, pemenangHadiah Nobel dalam Kesusasteraan 2006.[159] Menurut hasil tinjauan awam Konda, 70% rakyat Turki tidak pernah membaca buku.[160]
Unsur-unsur seni bina yang terdapat di Turki juga bukti kepada campuran unik tradisi-tradisi yang mempengaruhi negara ini selama berabad-abad lamanya. Selainunsur-unsur Byzantium, juga terdapat banyak tinggalanseni bina Uthmaniyah dengan campuran tradisi setempat dan Islam yang tersergam indah di merata negara, di samping juga beberapa bekas wilayah Uthmaniyah.Mimar Sinan disanjungi sebagai jurubina terunggul pada zaman klasik seni bina Uthmaniyah. Sejak abad ke-18, seni bina Turki semakin dipengaruhi oleh gaya Barat, terutamanya di Istanbul di mana letaknya bangunan-bangunan lama seperti IstanaDolmabahçe danÇırağan terletak seiring dengan pencakar langit moden, semuanya melambangkan tradisi berbeza.[161]
Sukan kebangsaan tradisional Turki ialahyağlı güreş (gusti berminyak) sejak zaman Uthmaniyah.[164]Edirne menganjurkan kejohanan gusti berminyakKırkpınar tahunan sejak tahun 1361.[165] International wrestling styles governed byFILA sepertigusti gaya bebas dangusti Yunani-Rom juga diminati ramai, dengan ramai jaguh gusti Turki yang menggondol kejuaraan Eropah, Sedunia dan Olimpik secara individu ataupun berpasukan.[166]
Turki juga cemerlang dalam sukanangkat berat, yang mana para pengangkat beratnya, baik lelaki mahupun wanita, telah memecahkan banyak rekod dunia dan memenangi beberapa kejohanan Eropah,[167] Sedunia dan Olimpik[168].Naim Süleymanoğlu danHalil Mutlu mencapai status legenda sebagai antara sebilangan kecil pengangkat berat yang meraih tiga butir pingat emas dalam temasya Sukan Olimpik.
^Ralat petik: Tag<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaAtaturk
^abcdeJay Shaw, Stanford (1977).History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press.ISBN0-5212-9163-1.Unknown parameter|coauthors= ignored (|author= suggested) (bantuan)
^abTurkish Sekretariat Turki untuk Hal-ehwal Kesatuan Eropah."Kronologi hubungan Turki-Kesatuan Eropah". Sekretariat Turki untuk Hal-ehwal Kesatuan Eropah. Dicapai pada30 Oktober 2006.Ralat petik: Tag<ref> tidak sah, nama "TR_EUChrono" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
^Harper, Douglas (2001)."Turk". Online Etymology Dictionary. Dicapai pada 2011-5-24.Check date values in:|accessdate= (bantuan)
^Di sisi kananCorona Græca dalamMahkota Suci Hungary, terdapat gambar Raja HungaryGéza I (1074–1077), dengan tulisan dalam bahasa Yunani Byzantium: "ΓΕΩΒΙΤZΑC ΠΙΣΤΟC ΚΡΑΛΗC ΤΟΥΡΚΙΑC" (Geōvitzas pistós králēs Tourkías, yang bermaksud "Géza I,raja setiabumi Turki"). Nama Byzantium yang sezaman untuk bangsa Hungary ialah "Turki".
^Balter, Michael (2004-02-27). "Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?".Science.303 (5662): 1323.doi:10.1126/science.303.5662.1323.PMID14988549.
^Daniel C. Waugh (2004)."Constantinople/Istanbul". University of Washington, Seattle, WA. Dicapai pada2006-12-26.
^Wink, Andre (1990).Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries. Brill Academic Publishers.ISBN90-04-09249-8.
^Mango, Cyril (2002).The Oxford History of Byzantium. Oxford University Press, USA.ISBN0-19-814098-3.
^abKinross, Patrick (1977).The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow.ISBN0-6880-3093-9.
^Kirk, George E. (2008).A Short History of the Middle East. Brill Academic Publishers. m/s. 58.ISBN1443725684.
^Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.)Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, p. 19.ISBN 0-313-34642-9.
^Bloxham, D.The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press, 2005,p. 150
^Levene, Mark (1998).Creating a Modern "Zone of Genocide": The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923, Holocaust and Genocide Studies, Volume 12, Number 3 Winter 1998, pp. 393–433. (abstract).
^Ferguson, Niall (2006).The War of the World: Twentieth-century Conflict And the Descent of the West, Penguin Press, p. 180
^abRalat petik: Tag<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaAtatürk
^Turkish Directorate General of Press and Information (2001-10-17)."Turkish Constitution". Turkish Prime Minister's Office.Diarkibkan daripada yang asal pada 2007-02-03. Dicapai pada2006-12-16.
^abTurkish Directorate General of Press and Information (2004-08-24)."Political Structure of Turkey". Turkish Prime Minister's Office.Diarkibkan daripada yang asal pada 2007-02-03. Dicapai pada2006-12-14.
^From the introduction ofSyncretistic Religious Communities in the Near East edited by her, B. Kellner-Heinkele, & A. Otter-Beaujean. Leiden: Brill, 1997.
^Civil society, religion, and the nation: modernization in intercultural context : Russia, Japan, Turkey Gerrit Steunebrink, Evert van der Zweerde. pp.175-184.
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
_without_national_boundaries.svg)
