Negeri Pulau Pinang, salah satu negeri yang paling maju dan membangun diMalaysia, terletak di pantai barat laut negara ini sepanjangSelat Melaka. Berbanding dengan negeri-negeri Malaysia yang lain, sejarah Pulau Pinang moden banyak dipengaruhi oleh zaman penjajahanTanah Melayu British, yang bermula dengan permohonan menduduki dan menjalankan perdagangan diPulau Pinang olehSyarikat Hindia Timur Inggeris daripada Kesultanan Kedah pada tahun 1786.[1][2]
Pulau ini kemudiannya dibangunkan sebagai pelabuhan bebas dan ditadbir sebagai sebahagian daripadaNegeri-Negeri Selat, bersama-sama denganSingapura danMelaka; ibu negerinya,George Town, pernah menjadi ibu kota pentadbiran Negeri-Negeri Selat dari tahun 1826 hingga 1832.[3][4] Menjelang akhir abad ke-19, George Town berkembang pesat dan menjadi salah satu entrepot utama diAsia Tenggara.
SemasaPerang Dunia Kedua, Pulau Pinang ditawan dan diduduki olehEmpayar Jepun dari tahun 1941 hingga 1945. Pada penghujung perang, Pulau Pinang menjadi negeri pertama diSemenanjung Tanah Melayu yang dibebaskan oleh British melalui Operasi Jurist. Negeri-Negeri Selat dibubarkan pada tahun berikutnya dan Pulau Pinang diserap ke dalamPersekutuan Tanah Melayu. Walaupun wujud gerakan pemisahan dalam kalangan penduduk di Pulau Pinang, penggabungan dengan Tanah Melayu tetap diteruskan dan persekutuan tersebut mencapai kemerdekaan daripadaEmpayar British pada tahun 1957.[5][6][7][8] Tanah Melayu kemudiannya berkembang menjadiMalaysia pada tahun 1963.
Berikutan pembatalan status pelabuhan bebasGeorge Town pada tahun 1960-an, negeri ini mengalami kemerosotan ekonomi dan kadar pengangguran yang tinggi.[7][9][10] Kerajaan negeri pada waktu itu mengambil langkah untuk mengubah haluan ekonomi negeri ke arah sektor pembuatan berteknologi tinggi, yang akhirnya berjaya memulihkan ekonomi Pulau Pinang dan memberikannya gelaran "Lembah Silikon Timur".[7] Pengiktirafan yang semakin meningkat terhadap George Town sebagai destinasi pelancongan yang rancak, terutamanya selepas bandar tersebut diiktiraf sebagaiTapak Warisan Dunia UNESCO pada tahun 2008, turut merangsang sektor perkhidmatan negeri. Pada masa kini, kedua-dua sektor pembuatan dan perkhidmatan menjadi tonggak ekonomi utama Pulau Pinang.[11][12][13] Selain itu, negeri ini mencatat kadar pengangguran dan pekali Gini antara yang terendah di Malaysia, serta Keluaran Dalam Negara Kasar (KDNK) per kapita kedua tertinggi selepasKuala Lumpur.[14][15][16]
Bukti penempatan manusia prasejarah di kawasan yang kini dikenali sebagai Pulau Pinang telah ditemui di Guar Kepah dalam kawasanSeberang Perai (dahulunya dikenali sebagai Province Wellesley), iaitu bahagian tanah besar Pulau Pinang.[17][18] Sisa-sisa rangka manusia berusia kira-kira 5,000 hingga 6,000 tahun telah ditemui di tapak tersebut yang terletak di selatanSungai Muda, bersama kulit siput, tembikar dan alat memburu. Penemuan ini menunjukkan bahawa Seberang Perai telah didiami oleh kumpulanMelanesia nomad sejak zamanNeolitik.[19]
Seberang Perai juga pernah menjadi sebahagian daripada tamadunLembah Bujang. Batumegalit Cherok Tok Kun diBukit Mertajam, yang ditemui pada tahun 1845, mengandungi inskripsi dalam bahasa Pali, menunjukkan kewujudan entiti politik awal berasaskanHindu-Buddha di kawasan yang kini dikenali sebagaiKedah, yang mungkin telah menguasai sebahagian Seberang Perai antara abad ke-5 hingga ke-6.[20] Seluruh kawasan yang kini dikenali sebagai Pulau Pinang kemudiannya menjadi sebahagian daripadaKesultanan Kedah sehingga penghujung abad ke-18.
Sementara itu,Pulau Pinang pertama kali didokumentasikan oleh pelayar China dariDinasti Ming pada abad ke-15. Ketika itu, Maharaja Yongle melancarkan siri Pelayaran Khazanah yang akhirnya sampai ke timurAfrika. Pulau ini, yang dikenali sebagai Bīnláng Yù (Cina ringkas:梹榔屿; Cina tradisional:梹榔嶼), telah dipetakan oleh armada Laksamana Zheng He dalam 'Peta Mao Kun'.
Antara orang Inggeris terawal yang tiba di Pulau Pinang ialah pelayar persendirian James Lancaster yang mengetuai kapalEdward Bonaventure. Beliau mendarat pada Jun 1592 dan tinggal di pulau itu sehingga September, sambil menawan setiap kapal yang ditemui.[21] Beliau dibantu olehOrang Asli yang dijumpainya di Seberang Perai.[22]
Pulau Pinang juga telah dikenal pasti sebagai Pulo Pinaom dalam peta Semenanjung Tanah Melayu bertarikh 1613 oleh sejarawan Portugis Emanuel Godinho de Eredia.[23]
Pada awal abad ke-18, masyarakatMinangkabau dariSumatera, yang diketuai oleh Haji Muhammad Salleh (juga dikenali sebagai Nakhoda Intan), telah mendarat di Pulau Pinang dan mendirikan penempatan di tepi pantai diBatu Uban pada tahun 1734.[24] Mereka kemudiannya diikuti oleh orangArab yang berkahwin campur dengan masyarakat Minangkabau. Perkahwinan campur ini melahirkan keturunan campuran Arab-Minangkabau yang kini dianggap sebagaiMelayu setelah berasimilasi dalam komuniti Melayu tempatan.
Sejarah moden Pulau Pinang secara rasminya bermula pada penghujung abad ke-18. Sebelum itu,Kesultanan Kedah yang menguasai Pulau Pinang mempunyai hubungan diplomatik yang tegang denganKerajaan Thonburi di utara. Pada tahun 1770-an,Syarikat Hindia Timur Inggeris mengarahkanFrancis Light untuk mewujudkan hubungan perdagangan diSemenanjung Tanah Melayu.[1][2]
Light kemudiannya tiba di Kedah, yang pada ketika itu menghadapi ancaman Siam dan Dinasti Konbaung dari Burma, selain pemberontakan dalaman oleh puakBugis.[1][25]
Menyedari keadaan tersebut, Light menjalinkan hubungan mesra dengan Sultan Kedah ketika itu, Sultan Muhammad Jiwa Zainal Adilin II, dan menjanjikan perlindungan ketenteraan British.[26][27] Sebagai sebahagian daripada janji tersebut, Light membantu memadamkan pemberontakan Bugis dengan menawan semula sebuah kubu yang dikuasai oleh Bugis untuk pihak Sultan.[1] Sebagai balasan, Sultan menawarkanPulau Pinang kepada Light.[1][2][28]
Light kemudiannya menulis kepada pihak atasan mengenai tawaran tersebut, berhujah bahawa Pulau Pinang boleh menjadi "gudang dagangan yang strategik" dan lokasinya yang penting membolehkan British mengimbangi pengaruh Belanda dan Perancis diAsia Tenggara. Beliau turut menyatakan bahawa pelabuhan-pelabuhan lain di rantau ini sepertiAceh danPhuket dibelenggu lanun dan pemerintahan zalim, oleh itu Syarikat Hindia Timur Inggeris mempunyai peluang untuk menubuhkan sebuah pelabuhan damai yang sesuai untuk perdagangan bebas di Pulau Pinang. Beliau turut menulis: "Jika orang Melayu, Bugis dan Cina datang menetap di sini, ia akan menjadi pusat pertukaran dagangan Timur sekiranya tidak dibebankan dengan cukai dan sekatan."[27]
Namun begitu, tiada apa-apa yang berlaku sehinggalah tahun 1786, ketika British sedang terlibat dalamPerang Revolusi Amerika, menentang Tiga Belas Koloni Amerika yang disokong olehPerancis danRepublik Belanda.[1] Dalam menghadapi dominasi Belanda diHindia Timur Belanda (kiniIndonesia) dan ancaman Perancis yang semakin ketara, Francis Light yang ketika itu telah dinaikkan pangkat sebagai kapten diarahkan untuk memperoleh Pulau Pinang daripada Kedah.[26][28]Syarikat Hindia Timur Inggeris menyasarkan penguasaan Pulau Pinang sebagai pangkalan Tentera Laut Diraja British, dan juga sebagai pelabuhan perdagangan antaraChina danBenua Kecil India.[2]
Light telah berunding dengan Sultan Kedah yang baharu,Sultan Abdullah Mukarram Shah, mengenai penyerahan Pulau Pinang kepada Syarikat Hindia Timur Inggeris sebagai balasan terhadap perlindungan ketenteraan British dan bayaran sewaan sebanyak 6,000Dolar Sepanyol untuk melunaskan hutang Kedah kepada Siam.[1][2][27][29] Setelah perjanjian antara Light dan Sultan Kedah dimeterai, Light bersama rombongannya berlayar ke Pulau Pinang dan tiba pada 17 Julai 1786.[30][31]Kota Cornwallis kemudiannya dibina di lokasi tempat Light pertama kali menjejakkan kaki.
Kawasan pendaratan Light pada asalnya merupakan kawasan paya bakau yang diliputi hutan tebal.[1][2] Setelah sebahagian tanah dibersihkan dan kawasan yang kini dikenali sebagaiPadang Kota Lama diwujudkan, satu upacara diadakan pada 11 Ogos, di manaUnion Jack dikibarkan buat kali pertama. Peristiwa ini menandakan pengambilalihan rasmi Pulau Pinang olehSyarikat Hindia Timur Inggeris atas namaRaja George III.[32] Pulau ini dinamakan semula sebagai Pulau Putera Wales, manakala penempatan baharu yang dibangunkan dinamakan George Town, bersempena Raja George III. George Town kemudiannya menjadi penempatan British pertama di Asia Tenggara dan menjadi titik tolak kepada peluasan kuasa British di rantau ini. Penubuhannya oleh Syarikat Hindia Timur Inggeris menandakan permulaan era imperialisme British di Semenanjung Tanah Melayu.[27]
Tanpa pengetahuan Sultan Kedah, Light sebenarnya telah bertindak tanpa sebarang kelulusan atau perkenan rasmi daripada pihak atasan diIndia.[1][2][29] Apabila Light gagal menunaikan janji perlindungan ketenteraan British terhadap ancaman Siam, Sultan Kedah pada tahun 1791 mengumpulkan tentera di kawasan yang kini dikenali sebagaiSeberang Perai untuk merampas kembali Pulau Putera Wales. Pasukan Sultan turut dibantu oleh armada lanun.[1]
Namun begitu, garnisun Light di pulau tersebut menerima bantuan dua kompeni tentera dariCalcutta. Setelah gagal memujuk Sultan untuk membubarkan tenteranya, Syarikat Hindia Timur Inggeris melancarkan serangan amfibia pada waktu malam, memusnahkan kemudahan ketenteraan Kedah diPerai, dan menewaskan tentera Sultan serta armada lanun tersebut.[1][33]
Light meninggal dunia akibat malaria pada tahun 1794 dan dikebumikan diTanah Perkuburan Protestan Lama di George Town. Sehingga ke hari ini, beliau dikenang sebagai pengasasPulau Pinang.
Pada tahun 1800, Leftenan Gabenor Pulau Putera Wales yang pertama, Sir George Alexander William Leith, memperoleh sebidang tanah seluas 189.3 km2 (73.1 bt2) diSeberang Perai daripada Sultan Kedah yang baharu.[2][34] Perjanjian yang dirunding oleh Pembantu Pertama Leith, George Caunter, menggantikan perjanjian terdahulu yang dibuat oleh Francis Light, dan memberikan kedaulatan kekal kepada British ke atas Pulau Putera Wales dan kawasan tanah besar yang baru diserahkan,[35] yang kemudian dinamakan sebagai Province Wellesley (kini dikenali sebagai Seberang Perai).[36]
Kawasan yang diperoleh itu termasuk kira-kira lima kilometer pesisir pantai[37] di selatanSungai Perai, menjadikan sungai tersebut sempadan antarabangsa antara Province Wellesley dan Kedah.[38] Pada masa itu, Province Wellesley merupakan kawasan berhutan tebal dan berpenduduk jarang, dengan jumlah penduduk sekitar 5,000 orang.[34]
Perjanjian ini memberikan Pulau Putera Wales kawalan penuh ke atas pelabuhannya buat kali pertama, serta kawalan ke atas pesisir tanah besar yang terdedah, yang sebelum ini menjadi tempat persembunyian lanun dan perompak. Ia juga menyediakan sumber makanan yang lebih stabil dan meningkatkan nilai ladangarak dancandu di pulau tersebut. Perjanjian ini turut memperuntukkan aliran bebas makanan dan barang dagangan dari Kedah ke Pulau Putera Wales dan Province Wellesley.[39] Bagi pihak Kedah, perjanjian ini menyediakan zon penampan yang melindungi negeri itu daripada serangan musuh dari arah laut.[40] Sebagai balasan terhadap penyerahan tanah ini, bayaran tahunan kepada Sultan Kedah dinaikkan kepada 10,000 Dolar Sepanyol. Sehingga hari ini,Kerajaan Persekutuan Malaysia masih membayar Kedah sebanyak RM10,000 setahun bagi pihak Pulau Pinang sebagai simbol sejarah.[41][42]
Berikutan perolehan awal pada tahun 1800, Province Wellesley diperluaskan secara berperingkat sehingga mencapai sempadan semasanya pada tahun 1874, apabilaPerjanjian Pangkor 1874 dimeterai antara British danKesultanan Perak. Perjanjian ini menetapkan sempadan selatan Province Wellesley, yang turut melibatkan penyerahan kawasanSungai Acheh daripada Perak kepada Pulau Pinang.[43][44][45]
.jpg)
Francis Light telah menjadikanGeorge Town sebagai pelabuhan bebas, membolehkan pedagang berdagang tanpa perlu membayar sebarang cukai atau duti. Langkah ini bertujuan menarik pedagang dari pelabuhan-pelabuhan Belanda di rantau ini.[3] Hasilnya, bilangan kapal yang masuk meningkat dengan pesat daripada 85 buah kapal pada tahun 1786 kepada 3,569 buah pada tahun 1802; manakala jumlah penduduk George Town turut meningkat kepada 10,000 orang menjelang tahun 1792.[46][47][48]
Imigran datang dari pelbagai bahagian diAsia. Pada tahun 1801, Leftenan Gabenor Pulau Putera Wales ketika itu, SirGeorge Leith, menyatakan bahawa "barangkali tiada tempat lain di dunia ini di mana, dalam ruang yang begitu kecil, terdapat begitu ramai orang daripada pelbagai bangsa berkumpul, atau begitu banyak bahasa yang dituturkan."[27]
Sebagai contoh, pada Mei 1787, Light telah melantik Koh Lay Huan sebagaiKapitan Cina yang pertama di koloni tersebut,[49] selepas Koh tiba tidak lama selepas Light bersama beberapa buah kapal sarat dengan imigran Cina dan Melayu untuk membangunkan pulau itu.[50][51]
Satu jawatankuasa penilai turut ditubuhkan di George Town pada tahun 1800, menjadikannya kerajaan tempatan pertama yang diwujudkan dalamTanah Melayu British.[52]
Pulau Putera Wales bersama Province Wellesley ditadbir di bawah Presidensi Bengal sehingga tahun 1805, apabila Pulau Pinang dinaik taraf menjadi sebuah Presidensi tersendiri setaraf dengan Presidensi Madras, Presidensi Bombay dan Bengal.[27]
Pada masa itu,Pulau Pinang juga berfungsi sebagai stesen tahanan. Pada tahun 1796, seramai 700 banduan India dihantar dariKepulauan Andaman.[33][53] Amalan menggunakan banduan India diteruskan sepanjang abad ke-19 bagi menyediakan tenaga buruh untuk kerja infrastruktur awam seperti pembinaan jalan, saliran dan bangunan kerajaan.[33][54]
Pada tahun 1807, sebuahpiagam diraja telah dianugerahkan untuk membolehkan penubuhan sebuah Mahkamah Agung dan pasukan polis di Pulau Pinang.Mahkamah Tinggi Pulau Pinang telah dibuka buat kali pertama di Kubu Cornwallis,George Town, pada tahun 1808, dengan Edmond Stanley sebagai hakim pertama yang bergelar Recorder (hakim utama ketika itu).[55][56]
Dalam dekad-dekad berikutnya, sistem kehakiman dan pasukan polis Pulau Pinang diperluaskan keNegeri-Negeri Selat, dan kemudiannya menjadi model yang ditiru di seluruhTanah Melayu British.[57][58] Oleh itu, Pulau Pinang dikenali sebagai tempat lahirnya sistem kehakiman modenMalaysia dan jugaPolis Diraja Malaysia.[55][56][57][58]
Pada awal abad ke-19, Pulau Pinang muncul sebagai pusat pengeluaran dan perdagangan rempah utama diAsia Tenggara. Penanaman lada hitam bermula tidak lama selepas penubuhan George Town pada tahun 1786.[59] Pengeluaran rempah sepertibuah pala dancengkih berkembang secara berperingkat, dan ledakan perdagangan rempah mendorong pembukaan ladang rempah di seluruh Pulau Pinang. Hasil eksport melaluiPelabuhan Pulau Pinang turut membantuSyarikat Hindia Timur Inggeris menampung kos pentadbiran negeri.[54][60]
Selain itu, pembangunan ladang pertanian turut menggalakkan pertumbuhan kampung-kampung sepertiAir Itam danBalik Pulau di pulau, sertaBukit Mertajam di Province Wellesley.[54][60][61] Kebanyakan tenaga buruh di ladang-ladang ini terdiri daripada pelarian Melayu yang melarikan diri daripada serangan Siam ke atasKedah, serta imigran Cina. Kawasan lain sepertiBayan Lepas di pulau danKepala Batas di Province Wellesley pula ditubuhkan sebagai kawasan penanaman padi.
Pada tahun 1826,Syarikat Hindia Timur Inggeris telah menggabungkan wilayah Pulau Pinang,Singapura (yang diperoleh daripadaKesultanan Johor pada tahun 1819), danMelaka (yang diperoleh daripadaBelanda pada tahun 1824) ke dalam satu entiti politik yang dinamakanNegeri-Negeri Selat. George Town dijadikan ibu kota pentadbiran dan kehakiman entiti baharu ini. Namun begitu, disebabkan lokasi geografi Singapura yang lebih strategik antaraSelat Melaka danLaut China Selatan,Pelabuhan Singapura dengan cepat mengatasiPelabuhan Pulau Pinang sebagai pelabuhan utama di rantau ini. Akibatnya, Singapura menggantikan George Town sebagai ibu kota Negeri-Negeri Selat pada tahun 1832.[4]
Walaupun begitu, George Town kekal sebagai entrepot British yang penting, menjadi pusat pengumpulan eksport untuk perdagangan antarabangsa yang tidak singgah di pelabuhan serantau lain.[64][65]
Separuh kedua abad ke-19 menyaksikan kemakmuran yang lebih besar apabila berlaku ledakan industri perlombongan bijih timah diKesultanan Perak danKerajaan Rattanakosin (Siam). Bijih timah dariLembah Kinta dan selatan Siam dihantar ke George Town untuk dileburkan, sebelum dieksport melalui Pelabuhan Pulau Pinang ke industri di Eropah dan Amerika.[64] Pelabuhan Pulau Pinang kemudiannya menjadi salah satu pelabuhan pengeksport bijih timah utama dalamTanah Melayu British, yang menyaingi Pelabuhan Singapura secara langsung.[66][63] PembukaanTerusan Suez pada tahun 1869 dan kemunculan kapal wap turut mengukuhkan lagi kedudukan pelabuhan ini sebagai entrepot utama dalam Tanah Melayu British.[64]
Menjelang akhir abad ke-19, George Town turut berkembang menjadi pusat kewangan utama Tanah Melayu, apabila firma dagangan dan bank antarabangsa sepertiStandard Chartered danHSBC membuka cawangan di bandar ini.[31][63]
Ketika itu, Pulau Pinang menjadi tempat tinggal bagi masyarakat yang pelbagai etnik dan agama. Selain pendudukCina,Melayu,India,Peranakan,Eurasia danSiam, masyarakat berbilang bangsa ini turut merangkumi komunitiBurma,British,Jawa,Jepun, Sinhala,Yahudi,Jerman, danArmenia.[33][64][63][67]
Ketika itu, setiap komuniti etnik cenderung mengkhusus dalam bidang ekonomi tertentu.[33] Orang Eropah mendominasi bidang profesional dan jawatan pengurusan dalam firma perdagangan dan perkapalan. Komuniti Peranakan dan Eurasia pula cenderung menyertai perkhidmatan awam sebagai peguam, jurutera, arkitek dan kerani. Imigran Cina yang lebih baharu yang digelarSinkheh (新客, bermaksud “tetamu baharu”) oleh Peranakan, kebanyakannya bekerja sebagai buruh dan petani, walaupun ramai kemudiannya terlibat dalam perniagaan hartanah dan perdagangan bandar; sesetengah komuniti dialek seperti Kantonis danHakka lebih ramai sebagai tukang, pandai besi, tukang kayu dan tukang masak.
Masyarakat India yang asalnya dibawa sebagai banduan untuk kerja awam mula bersaing dengan komuniti Cina dalam sektor perdagangan dan perkapalan.[33][54] Orang Melayu pula banyak terlibat dalam pekerjaan pertanian seperti penanaman padi dan penangkapan ikan. Komuniti lain seperti Yahudi dan Armenia pula lebih menonjol dalam bidang perdagangan dan perusahaan; komuniti Armenia terkenal kerana menubuhkan Hotel Eastern & Oriental sebagai contoh.
Pertumbuhan pesat penduduk akibat kemakmuran ekonomi membawa kepada pelbagai masalah sosial, terutamanya kemudahan sanitasi dan kesihatan awam yang tidak mencukupi, serta jenayah yang berleluasa. Peningkatan kadar jenayah ini berpunca daripada kemasukan imigran Cina yang mendirikan pelbagaikongsi gelap dan triad Cina, kemudian sering bertelagah antara satu sama lain.[64][68]
Apabila pihak berkuasa Negeri-Negeri Selat cuba mengekang kegiatan kongsi gelap pada tahun 1857, konflik tercetus antara triad Cina dengan pasukan polis yang diketuai British. Kemuncak kepada ketegangan ini ialah Rusuhan Pulau Pinang 1867, apabila kongsi Kean Teik Tong yang diketuai oleh Khoo Thean Teik dan kumpulan Bendera Merah bertempur dengan gabungan Ghee Hin dan kumpulan Bendera Putih di jalananGeorge Town.[69][70]
Rusuhan ini berlangsung selama 10 hari sebelum akhirnya dipatahkan oleh pihak berkuasa Negeri-Negeri Selat di bawah Leftenan Gabenor Edward Anson, dengan bantuan penduduk Eropah dan bala tentera dariSingapura.[71][72]
Pada tahun yang sama, Negeri-Negeri Selat dijadikan tanah jajahan Mahkota British, yang menempatkan pentadbiran Pulau Pinang, Singapura, dan Melaka secara langsung di bawah Pejabat Tanah Jajahan diLondon.[73][74] Pemerintahan langsung British ini membawa kepada penguatkuasaan undang-undang yang lebih berkesan, peningkatan kekuatan pasukan polis, serta pengharaman beransur-ansur terhadap kongsi gelap yang telah lama membelenggu George Town.[64][68]
Sementara itu, diProvince Wellesley, pembinaan landasan kereta api baharu dimulakan, dengan laluan pertama dariBukit Mertajam kePerai dibuka pada tahun 1899.[75] BandarButterworth turut diasaskan pada pertengahan abad ke-19 sebagai hab pengangkutan utama di wilayah tersebut. Pada tahun 1894, perkhidmatan feri rentas selat antara George Town dan Butterworth dimulakan, kemudian berkembang menjadiRapid Ferry pada masa ini.[76]
Dengan peningkatan akses kepada pendidikan dan taraf hidup yang lebih baik, Pulau Pinang menikmati kebebasan akhbar yang ketara dan penyertaan lebih meluas dalam urusan majlis perbandaran oleh penduduk Asia tempatan.[9][27][64] Wakil Pulau Pinang dalam Majlis Perundangan Negeri-Negeri Selat dikenali kerana kelantangan mereka dalam mencabar dasar-dasar yang dilaksanakan oleh pentadbiran British di Singapura, terutamanya apabila dasar-dasar tersebut bertentangan dengan kepentingan Pulau Pinang.
Selain itu, George Town turut dikenali sebagai pusat intelektual yang lebih terbuka berbanding Singapura, menarik tokoh penulis Inggeris, cendekiawan Asia, dan golongan reformis.[9][27][64] Antaranya ialah pemimpin revolusi China,Sun Yat-sen, yang memindahkan pangkalan operasi Asia Tenggaranya dari Singapura ke George Town. Di sini, beliau meneruskan usaha menyusun semula gerakan revolusi serta mengumpul dana bagi menentangDinasti Qing.[27][64][77] Usaha beliau di Pulau Pinang akhirnya membawa kepada Persidangan Pulau Pinang 1910 yang terkenal, yang membuka jalan kepadaPemberontakan Wuchang yang berjaya menumbangkan kerajaanManchu di China.[54][78]
Pada 28 Oktober 1914,Pertempuran Pulau Pinang berlaku apabila kapal penjelajah Imperial Jerman,SMS Emden, menyelinap masuk keGeorge Town dan menenggelamkan kapal penjelajah Tentera Laut Diraja Rusia,Zhemchug. Kapal pemusnahTentera Laut Perancis,Mousquet, yang cuba mengejarEmden, turut ditenggelamkan di perairan utaraPulau Pinang. Seramai 147 pelaut Perancis dan Rusia terkorban, manakala mangsa yang terselamat diselamatkan oleh nelayan Melayu tempatan.[79]
Selain pertempuran laut ini, Pulau Pinang danNegeri-Negeri Selat secara umumnya tidak banyak terjejas oleh kesan langsungPerang Dunia Pertama.
Sebaliknya,Perang Dunia Kedua membawa gelombang pergolakan sosial dan politik yang belum pernah terjadi ke atas Pulau Pinang. Pengunduran pantas tentera British, digabungkan dengan pembunuhan beramai-ramai terhadap penduduk Cina Pulau Pinang, sangat menjejaskan kewibawaan British di mata penduduk tempatan.
Dari 9 hingga 18 Disember 1941, pesawat Jepun membedil dan mengebom George Town secara rambang, sekaligus memusnahkan skuadron RAF danTentera Udara Diraja Australia yang berpangkalan di RAF Butterworth dan Aerodrom Bayan Lepas (kiniLapangan Terbang Antarabangsa Pulau Pinang).[80][81] Dianggarkan sekitar 600 orang awam terkorban dan lebih 1,100 lagi cedera.
WalaupunPulau Pinang telah diisytiharkan sebagai kubu oleh pihak British, Leftenan Jeneral Arthur Percival mengarahkan pengunduran dari pulau tersebut. Pihak British bukan sahaja meninggalkan kubu pertahanan diBatu Maung, malah turut memindahkan penduduk Eropah secara senyap, meninggalkan masyarakat Asia kepada nasib mereka ketika penjajahan Jepun.[82] Ramai sejarawan bersetuju bahawa peristiwa ini menandakan permulaan kehancuran moral pemerintahan British di Asia Tenggara, yang dikatakan "bermula bukan diSingapura, tetapi di Pulau Pinang".[83]
Pulau Pinang jatuh ke tanganTentera Darat Jepun pada 19 Disember 1941, menandakan bermulanya erapendudukan Jepun.[80][84] Pulau tersebut dinamakan semula sebagai "Tojo-to", sempena namaPerdana Menteri Jepun,Hideki Tojo.[83] Pelabuhan George Town turut dijadikan pangkalan utama kapal selam Paksi di Asia Tenggara, termasuk kapal selamJerman,Jepun, danItali.[85][86][87][88]
Pemerintahan Jepun mengamalkan dasar berbeza terhadap setiap komuniti etnik. Masyarakat Cina Pulau Pinang menjadi mangsa paling kejam, dengan ribuan yang dibunuh dalam Pembunuhan Sook Ching untuk menghapuskan unsur anti-Jepun.[89] Kaum wanita turut menjadi mangsa apabila dipaksa menjadiwanita penghibur oleh tentera Jepun.[90][91]
Pada 28 Oktober 1914,Pertempuran Pulau Pinang tercetus apabila kapal penjelajah Tentera Laut Diraja JermanSMS Emden menyelinap masuk ke perairanGeorge Town dan menenggelamkan kapal penjelajah Tentera Laut Diraja Rusia,Zhemchug. Kapal pemusnahTentera Laut PerancisMousquet yang cuba mengejar turut ditenggelamkan di perairan utara Pulau Pinang. Seramai 147 pelaut Perancis dan Rusia terbunuh, manakala mangsa yang terselamat diselamatkan oleh nelayan Melayu tempatan.[92]
Selain insiden itu, Pulau Pinang sertaNegeri-Negeri Selat tidak banyak terkesan secara langsung daripada Perang Dunia Pertama.
Semasa Perang Dunia Kedua, Pulau Pinang mengalami pergolakan besar. Dari 9 hingga 18 Disember 1941, George Town dibedil oleh tentera udara Jepun, menyebabkan kemusnahan kepada lapangan terbang RAF Butterworth dan Bayan Lepas serta membunuh ratusan orang awam.[80][81]
Walaupun telah diwartakan sebagai kubu pertahanan British, tentera British menarik diri dari Pulau Pinang pada 17 Disember 1941, meninggalkan penduduk tempatan tanpa perlindungan. Pengunduran ini mengakibatkan kemerosotan keyakinan rakyat terhadap kuasa British.[83]
Pulau Pinang jatuh ke tangan Jepun pada 19 Disember 1941. Pulau itu dinamakan semula sebagai "Tojo-to" dan menjadi pangkalan penting bagi operasi kapal selamKuasa Paksi di Asia Tenggara.[93]
Warga Cina menjadi mangsa utama pemerintahan Jepun, terutama dalam pembunuhanSook Ching, manakala wanita dipaksa menjadiwanita penghibur.[94][95]
.jpg)
.jpg)
Ekonomi tempatan terjejas teruk akibat hiperinflasi disebabkan oleh penggunaan wang Jepun ('wang pisang'), kekurangan makanan serta sekatan laut oleh pihak Bersekutu.[96]
Pada 1944–1945, tentera udara RAF dan Tentera Udara Tentera Darat Amerika Syarikat melancarkan serangan udara ke atas George Town yang memusnahkan bangunan pentadbiran, sekali gus memusnahkan banyak rekod rasmi zaman British dan Jepun.[97]
Selepas Penyerahan Jepun pada 15 Ogos 1945, Marin Diraja Britain mendarat semula di George Town pada 3 September 1945 dalam Operasi Jurist, menjadikan Pulau Pinang lokasi pertama diTanah Melayu British yang dibebaskan oleh pihak Bersekutu.
Pulau Pinang diletakkan di bawah Pentadbiran Tentera British sehingga 1946 untuk memulihkan kestabilan. Negeri-Negeri Selat kemudiannya dibubarkan pada April 1946, dan Pulau Pinang bersamaMelaka digabungkan ke dalam Kesatuan Malaya, manakalaSingapura menjadi tanah jajahan berasingan.
PenubuhanPersekutuan Tanah Melayu pada 1948 mengundang kebimbangan sebahagian rakyat Pulau Pinang, terutama berkaitan status ekonomi, hak kewarganegaraan bukan Melayu dan tarif perdagangan yang menjejaskan status pelabuhan bebas George Town.[5]
Lalu, Gerakan Pemisahan Pulau Pinang ditubuhkan pada 1948 oleh gabungan pelbagai persatuan perdagangan, termasuk D.A. Mackay, pengerusi Dewan Perdagangan Pulau Pinang. Gerakan ini mencadangkan Pulau Pinang kekal bersama Empayar British atau bergabung dengan Singapura.[6]
Namun, gerakan itu gagal apabila usul pemisahan ditolak pada 1949 dan rayuan kepada kerajaan British juga tidak diterima.[7] Sebagai kompromi, pihak British mengekalkan status pelabuhan bebas George Town dan mengembalikan pilihan raya majlis bandar raya pada 1951.[6]
Pada 1 Januari 1957,George Town dianugerahkan status bandar raya olehRatu Elizabeth II, menjadikannya bandar raya pertama diPersekutuan Tanah Melayu, dan satu-satunya selainSingapura (sehingga pemisahan Singapura pada 1965), sebelumKuala Lumpur memperoleh status yang sama pada 1972.
Pulau Pinang menyertai Persekutuan Tanah Melayu yang merdeka pada 31 Ogos 1957 dan menjadi sebahagian daripadaMalaysia pada 1963.
Landskap politikPulau Pinang selepas kemerdekaanPersekutuan Tanah Melayu pada tahun 1957 agak berpecah-belah. Kerajaan negeri Pulau Pinang yang baharu dikuasai oleh gabungan Perikatan (kiniBarisan Nasional), yang turut mentadbir kerajaan persekutuan.Wong Pow Nee dariPersatuan Cina Malaysia (MCA), salah satu komponen utama Perikatan, dilantik sebagai Ketua Menteri Pulau Pinang yang pertama dan berkhidmat sehingga 1969.
Sebaliknya,Parti Buruh Malaya, sebuah parti pembangkang berhaluan kiri, menguasai Majlis Bandaraya George Town tidak lama selepas kemerdekaan.[65] Pengundi Pulau Pinang cenderung memberikan mandat kerajaan negeri kepada Perikatan, manakala pengurusan majlis bandaraya pula kepada Parti Buruh.
Ketika itu, Majlis Bandaraya George Town merupakan satu-satunya pihak berkuasa tempatan yang dipilih sepenuhnya di Tanah Melayu, dan juga yang terkaya, dengan pendapatan tahunan dua kali ganda berbanding kerajaan negeri menjelang 1965.[98] Kewangan yang kukuh membolehkan majlis menyalurkan dana kepada projek kebajikan sosial di dalam bandar raya.[99]
Sementara itu, kerajaan negeri Pulau Pinang cuba memacu sektor perindustrian dengan membuka kawasan perindustrian baharu diSeberang Perai, seperti diPerai danMak Mandin.[38] Namun, percanggahan ideologi dan dasar antara kerajaan negeri dan majlis bandaraya kerap mencetuskan pertikaian berhubung dasar serta peruntukan bajet.[100]
Sebagaimana dijamin oleh pihak British sebelum kemerdekaan, status pelabuhan bebas George Town dikekalkan buat beberapa tahun selepas 1957. Namun pada 1969, kerajaan persekutuan secara mengejut menarik balik status tersebut,[10] menyebabkan kadar pengangguran meningkat kepada 16.4%, dan perdagangan diPelabuhan Pulau Pinang menjunam, memberi kesan besar kepada sektor perkhidmatan di bandar raya.[101][102] Perkembangan ini menandakan permulaan kemerosotan ekonomi George Town yang berlanjutan selama beberapa dekad.[103]
Penarikan balik status pelabuhan bebas, bersama dengan kegagalan mogok besar oleh kesatuan sekerja Pulau Pinang pada 1967,[104] mengakibatkan sokongan rakyat terhadap Perikatan merosot. Dalam Pilihan Raya Negeri 1969,Gerakan ketika itu parti pembangkang memenangi kuasa di Pulau Pinang. Pengasasnya,Lim Chong Eu, dilantik sebagai Ketua Menteri menggantikan Wong Pow Nee.
Namun begitu, Rusuhan 13 Mei yang berlaku selepasPilihan Raya Umum 1969 menyebabkan pengisytiharan darurat di seluruh negara, dan pentadbiran negeri Pulau Pinang diambil alih olehMajlis Gerakan Negara (MAGERAN) sehingga tahun 1971.
Pada tahun 1973,Gerakan menyertaiBarisan Nasional, sekali gus mengembalikan pentadbiranKerajaan Negeri Pulau Pinang ke dalam tangan kerajaan persekutuan.[101][106]
Bagi memulihkan ekonomiPulau Pinang, Ketua Menteri ketika itu,Lim Chong Eu, mewujudkanZon Perindustrian Bebas Bayan Lepas dan menarik pelaburan syarikatmultinasional.[101][107] Status pengecualian cukai ditawarkan kepada syarikat yang ingin mendirikan kilang pemasangan di kawasan itu, yang dahulunya merupakan kawasan sawah padi utama negeri.[101] Syarikat gergasi sepertiMotorola,Bosch,Hewlett-Packard danHitachi mula beroperasi di kawasan tersebut. Dengan buruh yang murah dan insentif kerajaan, zon perindustrian ini berkembang pesat dan mendapat jolokan "Lembah Silikon Timur", menjadi pemacu utama kepada kebangkitan semula ekonomi negeri.[101][106][107] Sehingga tahun 2015, sektor pembuatan kekal sebagai salah satu penyumbang terbesar kepadaKDNK Pulau Pinang, menyumbang sebanyak 47.4%.[12]
Sepanjang pentadbiran Lim, beberapa projek infrastruktur utama berjaya disiapkan.Jambatan Pulau Pinang, yang ketika itu merupakan jambatan terpanjang diAsia Tenggara, siap dibina pada tahun 1985, dan buat pertama kalinya menghubungkanPulau Pinang dengantanah besar. Projek lain yang lebih kontroversi ialah pembinaanMenara Komtar setinggi 250 m (820 ka), yang merupakan pencakar langit tertinggi di Pulau Pinang. Dilancarkan pada tahun 1974 sebagai sebahagian daripada usaha menghidupkan semulaGeorge Town, projek ini menyaksikan perobohan ratusan rumah kedai, sekolah, kuil dan jalan raya lama.[9] Namun, Komtar gagal menarik semula aktiviti ekonomi seperti yang diharapkan dan menjadi bangunan terbiar menjelang awal tahun 2000-an.[108][109][110]
Pada tahun yang sama,Pelabuhan Pulau Pinang dipindahkan dari George Town keButterworth, bagi menampung kapal kargo dan kontena yang lebih besar.[111] Sehingga itu, aktiviti pelabuhan George Town telah merosot sejak penarikan balik status pelabuhan bebas, dengan sebahagian besar dagangan laut beralih kePelabuhan Klang berhampiranKuala Lumpur.[112][113]
Sepanjang tahun 1970-an dan 1980-an,Kerajaan Persekutuan Malaysia menumpukan pembangunan pesat diKuala Lumpur danPelabuhan Klang, terutamanya melalui pelaburan dalam sektor komunikasi, pengangkutan, pendidikan dan kesihatan.[9] Kuala Lumpur segera mengatasiGeorge Town sebagai bandar terbesar dan pusat kewangan utama negara, manakala Pelabuhan Klang berkembang menjadi pelabuhan tersibuk di Malaysia. Akibatnya, Pulau Pinang mula mengalami masalah "penghijrahan bijak" (brain drain) yang ketara, apabila golongan muda Pulau Pinang berhijrah untuk mencari peluang pekerjaan yang lebih baik.[102][114][115][116]
Antara tahun 1974 dan 1976, Majlis Bandaraya George Town telah digabungkan dengan Majlis Daerah Luar Bandar Pulau Pinang untuk membentukMajlis Perbandaran Pulau Pinang, manakala lima pihak berkuasa tempatan diSeberang Perai, termasuk majlis perbandaranButterworth danBukit Mertajam, disatukan menjadiMajlis Perbandaran Seberang Perai.[117] Sejak itu, pilihan raya tempatan yang telah digantung pada tahun 1965 tidak pernah diperkenalkan semula, dan ahli majlis dilantik terus oleh kerajaan negeri Pulau Pinang.[99] Penggabungan pentadbiran tempatan di Pulau Pinang juga mencetuskan pertikaian berpanjangan mengenai status bandar raya George Town.[118][119]
Dalam pilihan raya negeri 1990, Ketua Menteri ketika itu,Lim Chong Eu, tewas di kawasanPadang Kota kepadaLim Kit Siang dariParti Tindakan Demokratik (DAP), sekali gus memaksanya bersara daripada politik. WalaupunBarisan Nasional kekal sebagai kerajaan negeri, beliau digantikan olehKoh Tsu Koon sebagai Ketua Menteri Pulau Pinang.
Tempoh pentadbiranKoh Tsu Koon sebagai Ketua Menteri Pulau Pinang dicemari oleh kelemahan dalam dasar pembangunan dan perancangan bandar, pencemaran yang berleluasa, serta kemerosotan umum dalam pelbagai aspek di negeri tersebut. Konflik politik memburukkan lagi dasar pembangunan, manakala rasa tidak puas hati yang berpanjangan daripada pertubuhan bukan kerajaan (NGO) dan penduduk negeri itu akhirnya mencetuskan perubahan politik yang belum pernah berlaku sebelum ini.[9][29]
Pada awal 1990-an, rancangan pembangunanBukit Bendera yang dicadangkan oleh kerajaan negeri telah mencetuskan bantahan hebat daripada masyarakat sivil Pulau Pinang atas kebimbangan terhadap kemusnahan alam sekitar di kawasan berbukit tersebut.[9] Rancangan itu akhirnya dibatalkan. Dalam pada itu, Akta Kawalan Sewa yang sebelum ini melindungi penduduk berpendapatan rendah di pusat bandarGeorge Town daripada pengusiran akibat kenaikan sewa yang mendadak, telah dimansuhkan pada tahun 2001.[9][120] Kesan daripada pemansuhan itu menyebabkan pengosongan berterusan di pusat bandar apabila penduduk dan perusahaan kecil dan sederhana (PKS) tidak lagi mampu menanggung kos sewa, lalu berpindah keluar. Pemaju swasta pula mengambil kesempatan merobohkan bangunan warisan pra-perang untuk pembangunan semula, manakala bangunan-bangunan bersejarah yang lain dibiarkan usang. NGO tempatan kemudiannya mula menggerakkan sokongan awam bagi usaha pemeliharaan warisan seni bina George Town.
Menjelang awal 2000-an, pertumbuhan ekonomi Pulau Pinang mula merosot, malah mencatat kadar pertumbuhan pendapatan isi rumah bulanan terendah di antara negeri-negeri diMalaysia.[105] Kesan penghijrahan tenaga mahir selama beberapa dekad semakin ketara. Misalnya, ketikaKuala Lumpur menerima pelbagai projek mega sepertiMenara Berkembar Petronas danLapangan Terbang Antarabangsa Kuala Lumpur, Pulau Pinang pula berdepan kekurangan jurutera dan arkitek kerana tenaga profesional terus berhijrah keLembah Klang.[121][29] Tambahan pula, ketiadaan dasar perancangan bandar yang menyeluruh serta pengurusan trafik yang lemah menyebabkan kesesakan lalu lintas di negeri ini semakin meruncing.[122] Reputasi kebersihan negeri juga terjejas apabila laporan mengenai pencemaran pantai dan jalanan kotor menjadi tajuk utama media tempatan.[122] Seawal tahun 1996,Perdana Menteri Malaysia ketika itu,Mahathir Mohamad, pernah melabel Pulau Pinang sebagai "negeri sampah".Ralat petik: Pembukaan tag<ref> tidak tidak berfungsi atau mempunyai nama yang salah.
Rasa tidak puas hati yang meluas terhadap kemerosotan dan pengabaian Pulau Pinang telah mencetuskan kempen media pada tahun 2004 bagi memulihkan kembali kemegahan negeri yang dahulunya dikenali sebagai "Mutiara Timur".[122] Ramai pihak berpendapat bahawa desakan awam terhadap pengabaian ini, digabungkan dengan suasana politik negeri yang dinamik, menjadi faktor utama kekalahanBarisan Nasional dalampilihan raya negeri 2008.[65][29] Gabungan pembangkangPakatan Rakyat, yang dipimpin olehParti Tindakan Demokratik (DAP), telah mengambil alih pentadbiran negeri, danLim Guan Eng menggantikan Koh Tsu Koon sebagai Ketua Menteri Pulau Pinang.
Pada penghujung tahun 2004, Pulau Pinang turut dilanda bencanatsunami Lautan Hindi. Daripada 68 kematian yang direkodkan di Malaysia, 52 daripadanya berlaku di Pulau Pinang.[122] Kawasan pantai utara sepertiBatu Ferringhi danPersiaran Gurney antara yang paling terjejas. Susulan bencana itu, satu rangkaian sistem amaran tsunami telah dipasang di seluruh negeri sebagai sebahagian daripada inisiatif kebangsaan untuk meningkatkan kesiapsiagaan menghadapi malapetaka pada masa hadapan.Ralat petik: Pembukaan tag<ref> tidak tidak berfungsi atau mempunyai nama yang salah.
Pelantikan kerajaan negeri Pulau Pinang yang baharu, kini dipimpin olehPakatan Rakyat, pada tahun 2008 menandakan permulaan pelbagai dasar positif. Pada tahun yang sama, pusat bandarGeorge Town, bersama-samaBandaraya Melaka, telah diiktiraf sebagaiTapak Warisan Dunia UNESCO hasil usaha pemuliharaan selama bertahun-tahun yang diterajui oleh NGO tempatan. Kerajaan negeri yang baharu seterusnya mempelopori inisiatif bagi memperbaiki tahap kebersihan, mempromosikan kawasan pejalan kaki, memperkukuh penggunaan pengangkutan awam dan meraikan kepelbagaian budaya bandar ini.[123][124][125]Menjelang tahun 2010, George Town diiktiraf sebagai bandar paling selesa untuk didiami diMalaysia oleh ECA International, dan berada di tangga kelapan di rantauAsia.[126] Pada tahun 2017, bandar ini juga dinobatkan sebagai bandar kedua terbersih di Malaysia selepasIpoh.[127]
Dari segi ekonomi, kerajaan negeri telah menumpukan usaha untuk menarikpelaburan langsung asing serta menaik taraf sektor industri ke rantaian nilai yang lebih tinggi, di samping mengamalkan dasar tender terbuka untuk membanteras rasuah.[128][129][130][131]Pada tahun 2010, Pulau Pinang merekodkan jumlah pelaburan modal tertinggi di Malaysia, iaitu sebanyak RM12.2 bilion, atau 26% daripada jumlah pelaburan negara.[132] Kejayaan pemulihan ekonomi Pulau Pinang sejak 2008 digambarkan olehBloomberg sebagai "kejayaan ekonomi terbesar Malaysia" walaupun kerajaan persekutuan lebih memberi tumpuan kepada negeri lain sepertiJohor danSarawak.[133] Tambahan pula, kerajaan negeri berjaya mengurangkan hutang awam Pulau Pinang sebanyak 95%, daripada RM630 juta pada tahun 2008 kepada RM30 juta menjelang akhir 2011.[134] Pada tahun 2016, George Town telah dinobatkan sebagai destinasi pelaburan hartanah komersial paling menarik di Malaysia oleh firma antarabangsa Knight Frank, mengatasiKuala Lumpur.[135]
Pada tahun 2015, kerajaan persekutuan Malaysia telah menaik taraf Majlis Perbandaran Pulau Pinang kepadaMajlis Bandaraya Pulau Pinang, sekali gus meluaskan sempadan pentadbiran bandar George Town untuk merangkumi seluruhPulau Pinang dan lima pulau kecil sekitarnya.[136] Ini menjadikan George Town satu-satunya bandar di Malaysia yang menerima status bandar sebanyak dua kali.
Jambatan Sultan Abdul Halim Muadzam Shah, yang kini menjadi jambatan terpanjang diAsia Tenggara, telah dibuka pada tahun 2013. Dengan panjang sejauh 24 kilometer (15 bt), jambatan ini menyediakan pautan jalan raya kedua antara Pulau Pinang danSeberang Perai, serta merangsang pembangunan kawasan perindustrian baharu sepertiBatu Kawan.
Ibu Negeri:George Town | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Topik |  | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Masyarakat | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Tarikan pelancongan |
| ||||||||||||||||||||||||||||||
| Bahagian pentadbiran |
| ||||||||||||||||||||||||||||||
| Bahagian pilihan raya |
| ||||||||||||||||||||||||||||||
_Logo.png){kind=logo}
<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:28<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaHuff<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:11<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:19<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:20<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:21<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:23<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:142<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaOoi 2010<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:24<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:25<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaKomtarFailure1<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaKomtarFailure2<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaKomtarFailure3<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:53<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaPortDecline1<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaPortDecline2<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:192<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:27<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:26<ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama:29