Movatterモバイル変換


[0]ホーム

URL:


Aller au contenu
Wikipedia
Tadiavo

Fiteny siriaka

Avy amin'i Wikipedia

Nyfitenysiriaka dia anisan' nyfiteny semitika aoAtsinanana Akaiky, ao amin' ny vondrom-piteny arameana. Efa nisy tamin' ny taonjato faha-12 tal. J.K. ny fiteny arameana ka nivoatra nandritra ny taonjato maro. Fitenim-paritry ny fiteny arameana ny fiteny siriaka, dia ilay fiteny arameanan' ny faritra Edesa. Nanjary fiteny soratana ny fiteny siriaka tamin' ny fiantombohan' nykristianisma tamin' ny fampiasana nyabidy siriaka. Ny fiteny siriaka dia atao hoeܣܘܪܝܝܐ /Suryāyā naSuryoyo amin' io fiteny io. Amin' ny teny siriaka dia atao hoe ܐܪܡܝܐ /Armāyā naĀrāmāyā naOromoyo ny fiteny arameana.

Fielezany

[hanova |hanova ny fango]

Amin' izao taonjato faha-21 izao dia tenenin' ny olona miisa 400 000 any ho any ny fiteny siriaka izay miparitaka amin' ny toerana samihafa, nefa ny tena ahitana azy dia ao amn' ny tapany atsimo-atsinanan' iTorkia sy ao amin' ny tapany avaratr' iIràka. Misy vahoaka vitsy anisa, izay miteny fitenim-paritra siriaka iharan' ny fiteny eo an-toerana, ny aoLibàna, ny aoSiria, ny aoIràna, ny aoArmenia, ny aoJeôrjia ary ny aoAzerbaijàna.

Tamin' ny taonjato faha-20 dia nipoitra ny firehan-kevitra maromaro manindrahindra firenena izay tsy mahalefitra ny hafa indraindray ka nisy fiantraikany tamin' ny vahoaka miteny siriaka izany. Nampihemotra ny fampiasana ny fiteny siriaka ny fisian' ny olana ara-pôlitika sy ara-pivavahana fahita ao Atsinanana Akaiky. Ny fifindrà-monin' ny Kristiana miteny siriaka dia niteraka fisiana vahoaka miteny siriaka anyAmerika Avaratra syAtsimo ary anyEorôpa.

Tantaran' ny fiteny siriaka

[hanova |hanova ny fango]

Ny fiteny arameana

[hanova |hanova ny fango]

Nyfiteny arameana dia niseho tanySiria sy tanyMesôpôtamia fara-fahatarany tamin'ny taonarivo voalohany tal. J.K. Nanomboka tamin'ny taonjato faha-12 tal. J.K. dia nisyfoko arameana avy any atsimo niorim-ponenana tao Siria sy taoIràka.

Tsy nanorina fanjakana tokana ny Arameana na dia efa nisy ny tanàna-fanjakana arameana sahala amin' ny an' iDamasy (na Damaskôsy) sy Hamata (na Hama ao Siria) ary Arpada. Ny fielezan' ny fiteny arameana dia vokatry ny naha fiteny ôfisialy azy tao amin'nyFanjakana Asiriana sy nyFanjakana Babilôniana ary nyFanjakana Persiana, sady noho ny fanaovana sesitany Arameana sy vahoaka hafa resin' ny Fanjakana Asiriana vaovao sy ny Fanjakana Babilôniana vaovao. Ny malaza indrindra amin' izany dia nyFahababoan' ny Jiosy tany Babilôna.

Satria saika hita manerana nyAtsinanana Akaiky ny olona miteny arameana sady moramora tamin' ny vahoaka mitenysemitika ny nianatra io fiteny io, dia tonga fiteny ifandraisan' ny samy hafa firenena ny fiteny aramerana tao Atsinanana Akaiky, ka tamin' ny endrika mitovitovy izay fantatra amin' ny anarana hoe fiteny arameanam-panjakana (na arameana imperialy) izany. Resin' ny fiteny arameana tsikelikely nyfiteny semitika hafa toy nyfiteny hebreo (tamin' ny taonjato faha-6 tal. J.K. taorian' ny Fahababoan' ny Jiosy tany Babilôna), nyfiteny fenisiana (taonjato voalohany) (mbola misy mpiteny anefa ny fenisiana any ivelan' ny tany Atsinanana Akaiky ka atao hoefiteny ponika), ary taoMesôpôtamia dia nyfiteny babilôniana syasiriana (ary koa ireo fiteny tsy semitika toy nyfiteny horita).

Ny nisehoan'ny fiteny siriaka

[hanova |hanova ny fango]

Ny fiteny siriaka dia ilazana ny tenim-paritra arameana atsinanana izay tenenina aoEdesa. Avy amin' ny fiteny arameana tao avaratr' i Mesôpôtamia ny fiteny siriaka avaratra. Ny fivoaran' ny sampan' ny fiteny arameana dia azo fotorina noho ny fiantraikany tamin' ny fiteny arameanam-panjakana nanomboka tamin' ny taonjato faha-5 tal J.K. Taorian' ny nahazoan' iAleksandra Lehibe an' iSiria syMesôpôtamia dia nanomboka nosoratana ny fiteny siriaka sy ny fitenim-paritra arameana hafa mba hiatrehana ny helenisma izay nanjaka tamin' izay. Nampiasaina ho fitenim-pifanakalozana ny fiteny arameana tamin' izay, na dia taorian' ny nampidirana nyfiteny grika aza. Ny fanjakan' i Ôsrôena izay niorina tao Edesa tamin' ny taona 132 tal J.K. dia nanao an' io tenim-paritra arameana io (ny siriaka) ho fiteny ôfisialy.

Vita tamin' ny taona 6 taor. J.K ny lahatsoratra tranainy indrindra amin' ny fiteny siriaka. Izany sata maha fiteny ôfisialy azy izany dia nahatonga ny fiteny siriaka hanana fomba manokana sy fitsipi-teny mitovitovy tantana, tsy tahaka ny fitenim-paritra arameana hafa. Rehefa niforona nyfivavahana kristiana dia nisolo ny fiteny arameanam-panjakana ny fiteny siriaka tamin' ny fiantombohan' ny kristianisma ka nahatoga azy ho endrika fakan-tahaka amin' ny teny arameana.

Ny fiteny siriakan' ny mpanoratra

[hanova |hanova ny fango]

Fivoaran' ny fiteny siriaka

[hanova |hanova ny fango]

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-3 dia lasa fitenin' ny Kristiana tao Edesa ny fiteny siriaka. Nadika tamin' ny fiteny siriaka nyBaiboly ka nahazoana ilay atao hoePeshitta ary nisy literatiora betsaka hafa niforona koa. IEfrema Siriana, mpanoratra sympampianatry ny Fiangonana, no anisan' ny olona nalaza tamin' izany fotoana izany. Maro ireo lahatsoratra amin' nyteny grika nadika tamin' ny fiteny siriaka (anisan' ny nandika teny i Sergio Reshaina), nefa nisy koa ny asasoratra natao avy hatrany tamin' ny teny siriaka momba nysiansa, nyfilôzôfia, nyteôlôjia, nytantara ary ny fombam-pivavahana (litorjia), ary nisy ny fandikan-teny nyBaiboly na ny boky hafa. Ny fampiasan' ny maro ny Baiboly amin' ny fiteny siriaka (Peshitta) dia nahamora ny fielezan' io fiteny io niaraka amin' nykristianisma.

Raha vao niantomboka ireo taonjato voalohany dia nisy ny tsy fifanarahan-kevitra niteraka fifanenjehana teo amin' ny fiangonana kristiana ny amin' nynatioran' i Kristy. Maro ny Kristiana siriaka nandositra nankanyPersia syMesôpôtamia mba tsy ho tratran' ny fanenjehan' ny Kristiana bizatina. Nisy fivakivakisana nifanesy ireo Fiangonana miteny siriaka ireo. Ho fanatsorana ny tantara dia azo lazaina fa nandray nymônôfizisma ny fiangonana tandrefana fa ny fiangonana tatsinanana kosa nandray nynestôrianisma. Ireo fampianaram-pinoana ireo anefa samy nataon' ny Fiangonana grika ôrtôdôksa hofampianaran-diso ary ny Fiangonana siriaka dia nenjehin' nyEmpira Bizantina. Naharitra izany fivakisana nisy teo amin' ny fiangonana tatsinanana sy ny fiangonana tandrefana izany ka ny fiteny siriakan' ny mpanoratra (literera) dia nivoatra nankamin' ny endrika roa izay tsy misy fahasamihafany afa-tsy momba ny fanononana sy ny endri-tsoratra ampiasaina. Taorian' ny fandresen' nyArabo tamin' ny taonjato faha-7 dia nihena ka foana ny maha fitenim-pifanakalozana ny fiteny siriaka. Niely ny fampiasana nyfiteny arabo tamin' ny tanàn-dehibe ka nanilika hatrany ireo fitenim-paritraarameana any an-tany lavitra izay nihamanalavitra ny fiteny siriaka klasika. Tamin' ny taonjato faha-10 dia tsy nampiasaina intsony ho fiteny ifaneraserana andavanandro ny fiteny siriaka.

Fanavahana ny fiteny siriaka ho andrefana sy atsinanana

[hanova |hanova ny fango]

Tsy tena tenim-paritra ireo atao hoe fiteny siriaka andrefana sy fiteny siriaka atsinanana: ny fenitry ny fiteny siriakan' ny mpanoratra izay noraiketina nanomboka tamin' ny fandikana nyBaiboly amin' io teny io (nyPeshitta) (taonjato faha-2 sy faha-3) sy tamin' ny famoahana nyToriteny nataon' iEfrema avy any Nisiba (taonjato faha-4). Ny fahasamihafana nisy teo amin' ny fiteny siriaka andrefana sy ny fiteny siriaka atsinanana nanomboka tamin' ny taonjato faha-6 (taorian' ny fihamafisan' ny fivakisan' ireo Fiangonana ireo), ary nanomboka tamin' ny taonjato faha-8 fara-fahakeliny, dia azo heverina fa nanjary fitenin' ny manam-pahaizana io fiteny siriaka literera io, ka niavaka tamin' ny endrika hafan' nyfiteny arameana niara-nisy taminy (sahala amin' izay nitranga teo amin' ireo fiteny "rômana" tamin' ny tapany voalohany amin' nyAndro Antenatenany). Ny fahasamihafana misy eo amin' ny fiteny siriaka andrefana sy ny fiteny siriaka atsinanana dia azo ampitahaina amin' ny fahasamihafana nisy teo amin' ny fomba nitenenan' ny Frantsay sy ny Italiana nyfiteny latina fahizay.

Ny tena fahasamihafana lehibe dia momba ny fanononana nyzanatsoratra nazanapeo sasany: ny [ā] (na [a:]) ao amin' ny fiteny siriaka iraisana dia voatahiry ao amin' ny fiteny siriaka atsinanana, nefa tononina hoe [o] ao amin' ny fiteny siriaka andrefana (ohatra, i Masindahy Efrema dia atao hoeMār Aphrem ao amin' nyNestôriana, faMor Aphrem kosa ao amin' ireoJakôbita syMarônita), ary vokatr' izany koa dia voatahirin' ny fiteny siriaka atsinanana ny fanavahana ny [o] sy ny [u] tao amin' ny fiteny siriaka iraisana nefa nafangaron' ny fiteny siriaka andrefana ho [u] fotsiny izany (indrindra amin' ny fanononana: amin' ny fanoratana dia soratana amin' ny alalan' ny wāw ireo zanapeo roa ireo nefa ny tandrefana, sahala amin' ny tatsinanana koa dia manavaka azy ireo amin' ny fampiasana teboka apetraka eo ambony ho an' ny fanononana hoe [o], ary teboka apetraka eo ambany ho an' ny fanononana hoe [u]). Afa-tsy izany dia misy fahasamihafana kely dia kely amin' ny fanononana teny sasany (ohatra: ny hoe "Tamin' ny voalohany" ao amin' ny fiantombohan' nyBokin' ny Genesisy dia tononin' ny Nestôriana hoe [b-rāshit] fa ny tandrefana kosa manao hoe [b-reshit], nefa lahatsoratra mitovy ao amin' nyPeshitta no vakina).

Fiangonana miteny siriaka

[hanova |hanova ny fango]

Fiangonana miteny siriaka andrefana

[hanova |hanova ny fango]

Ny fiteny siriaka tandrefana no fiteny ampiasaina ao amin' ireto fiangonana tanisaina manaraka ireto:

  • Fiangonana marônita;
  • Fiangonana katôlika siriaka;
  • Fiangonana siriaka ôrtôdôksa;
  • Fiangonana katôlika sirô-malankara;
  • Fiangonana sirô-malankara ôrtôdôksa;
  • Fiangonana malabary tsy miankina;
  • Fiangonana malankara ôrtôdôksa;
  • Fiangonana malankara Mor Thoma (na Mar Thoma).

Fiangonana miteny siriaka atsinanana

[hanova |hanova ny fango]

Ny fiteny siriaka atsinanana dia ampiasain' ireto fiangonana manaraka ireto:

  • Fiangonana apôstôlika asirianan' ny Atsinanana;
  • Fiangonana tranain' ny Atsinanana;
  • Fiangonana katôlika kaldeana;
  • Fiangonana malabary ôrtôdôksa;
  • Fiangonana katôlika sirô-malabary.

Jereo koa:

[hanova |hanova ny fango]
Hita tao amin'ny "https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Fiteny_siriaka&oldid=1092862"
Sokajy :

[8]ページ先頭

©2009-2025 Movatter.jp