ALiguria[n. 3] (Liguria initaliàn) a l'é 'na región de l'Italia do nòrd ch'a gh'à 'na superfìcce de 5.410km2 e 'na popolaçión de 1.508.948 de abitanti[2], con capoleugoZena. Confinn-a a levante co-aToscann-a e l'Emilia-Romagna, a nòrd co-oPiemonte, a ponénte co-aFransa e a sùd co-omâ Ligure. O nomme o vegne da l'antiga popolaçión dilìguri.
Iantîghi Lìguri i se stansian in sce o litorâle mediteràneo da-oRodano a l'Arno, ma pöi e migrasioìn diCelti, comme ascì e colonizaçioìn deFenixi,Greghi eCartagineixi, i se mesccian e se sostitoìscian parsialmente ai Lìguri a partî doIV secolo a.C. A paròllaLigure /Liguria a l'é dæta a sto pòpolo primma da iGreghi, pöi da i Romani e a vêu dî lêugo paludôzo, acquitrìn.
A Ligùria costiêra a l'é suttamissa ofiçialmente daiRumäni sôlo intoII secolo a.C., con varie sacche autónome che, pe e caratteristiche do teritöio, i rescistiàn a-o contròllo diretto centrâle ancón pe' quarche dêxenn-a d'anni.
In etæ clàscica centri importanti sonGenua,Savo,Vada,Alba Intemelium,Alba Ingaunum,Lunae (st'ürtima a perdià manimàn d'importança scinn-a a-o definitio abandón intoXIII secolo).
Dòppo a chéita de l'Inpȇro Româno, a Ligùria a l'é stæta devastâ da-iÉroli e da-iGöti. IBizantìn dòppo a goæra gòtica àn òcupòu tùtta a pàrte ch'a va da-o mâ a l'Apenìn e n'àn fæto a provìnsa bizantìnn-a da Ligùria (aProvincia Maritima Italorum). A región a s'é ridûta a-a sò fàscia costȇa, ch'a l'à pèrso i contàtti con l'oltrezôvo e a l'é stæta dónca "òbligâ" a rivòlzise vèrso o mâ. Inte l'ànno641 a provìnsa bizantìnn-a a l'é stæta conquistâ da-o rè longobàrdoRòtâri, aotô de l'ordinànsa ch'a l'à o sò nómme, e coscì a l'é diventâ "ducâto de Ligùria", con Zȇna capitâle e ch'a faxéiva pàrte do gràndeRégno Longobàrdo. Ghìé stæto fòndòu di monastȇ che ne vegnîvan da l'Abaçîa deBòbio e són repigiæ i comèrci con l'intèrno ch'àn creòu e bâze pò-u svilùppo de l'agricoltûa, co-a difuxón de vìgne, de castàgni, di òivi e di franzoéi e a coltivaçión in teràssa. S'é avèrto nȇuve stràdde comerciâli co-aCianûa Padànn-a a travèrso e futûre stràdde comerciâli e de comunicaçión: ȇuio, sâ, legnàmme, càrne, e coscì vîa. Opòrto de Zȇna o l'é diventòu "Pòrto frànco", dónde tùtti i bàrchi poéivan atracâ, e quélle bizantìnn-e ascì. Co-iFrànchi intoIX sécolo a Ligùria a l'é stæta spartîa inte træ "màrche": l'aleràmica, l'ardoìnica e l'oberténga. Quéste dòppo àn fæto pàrte da "màrca marìtima", nasciûa pe invigilâ cóntra iSaracìn e tegnîli lontàn da-oMâ Lìgure.
A Lìguria e Zȇna: e stöie de queste dôe entitæ da òua in avànti són a mæxima cösa, in fæto richìscimo de consegoénse. Prìmma de tùtto o l'à scignificòu de segûo lâgrime e sàngoe pe-e popolaçioìn, vìtime de contìnoe e terìbili incurscioìn e abandonæ in prìmma lìnia. Ma co-iàrabi l'é arivâ ascì, e i zenéixi n'àn saciûo bén aprofitâ, 'na nȇuva, straordinâia dimensción colturâle, fæta de conoscénsa, téniche e esperiénse de navigaçión e de comèrci, contàtti mercantîli con tùtto oMediterànio ch'o diventâva tut'asémme ciù picìn, ch'o l'à portòu, in mȇno de 'n sécolo a Çitæ da-a svugiâ e lontànn-a periferîa de 'n inpȇro òrmâi in crîxi a-o céntro de vicénde de 'ncrestianȇximo in espansción. De fæti són stæte pöi eCroxæ ch'àn dæto a Zȇna o ròllo de protagonìsta marìtima ch'a l'aconpagniâ inti sécoli dòppo. O cûrmine da poténsa de Zêna o va da-a meitæ do sec.XIII a-a meitæ do sec.XIV, miàndola inte in quaddro internaçionâle, con i avegnimenti anatòlici e a crixi de vie comerciâli aziatiche pe via da fin dapax Mongolica e ascì a vegnûa diMing int'ouGattäiu). A stöia lìgure in etæ medievâle a l'é da çercâ fêua da-a tæraferma: in pratica, a stöia medievâle di Lìguri a va çercâ fêua da-a Ligùria.
A se svilùppa difæti, a partî da-a primma esperiensa crociâta, in zû a-e ativitæ - esplorative primma e mercantili pöi - de famigge e di alberghi po-u ciùzeneixi, interessando comonque a vitta de gente de tùtto o teritöio da región. A forsa econòmica da Repûbbrica mainâ a se manifesta con in impero coloniâleante litteram in senso fortemente e strèitamente econòmico, con bâzi politiche fæte da 'na fitta ræ d'acòrdi politici e mercantili inte tùtto oMediterraneo e oMâ Neigro; dense son e prezense mercantîli lìguri daGibiltæra scinn-a l'Azia çentrâ, con testimonianse docûmentæ inte 'na miriade de pòrti e croxevia comerciâli.
In sciä tæraferma Zena a piggia gradualmente o contròllo da maggiô pärte de a Ligùria, fin a-a cheita de l'ûrtima çittæ restâ formalmente libera,Sann-a, into1528. Co a fin do mondo coloniä concomitante a l'avansâottomann-a (cheita deCostantinopoli do1453 e deCaffa do1475), comensa unn-a nêuva era. O periodo ch'o va daCarlo V eAndria Doia scin a i inissi doXVII secolo,'El siglo de los Genoeses', o l'é caratterizzao da-o poei finansiaio dibanchê zeneixi e da-i prestiti a-aCoronn-a de Spagna. ASeiçento inoltrao començiâ unn-a nêuva e diversa longa decadensa ch'a se protraiâ per tûtto oSetteçento, scinn-a a renascita do periodo Napolionico e daRevolusion Industriä.
Apreuvo a l'invaxon françeize de truppe doNapolion Bonaparte do1797, aRepubbrica de Zena a l'é primma transformâ intaRepubbrica Ligure e dòppo anessa a-o territöiofrançeize. A cheita do Bonaparte a coincidiâ co-a fìn de l'indipendensa de l'arcoâ region: dòppo l'efimeraRepubbrica Zeneize, do1814, oCongresso de Vienna o decretiâ, malgraddo i despiæ tentativi diplomatichi doSenato de sarvâ l'indipendensa e malgraddo a ferma contraietæ popolâ, l'anescion a l'invizoRegno de Sardegna, da sempre in conflito co-o poei dugâ. Nisciunn-a inutile quanto iresponsabile açion politico-militâ a saiâ intrapreiza a seguito de questa decixon, pe a paleize mancansa d'òmmi e mezi da desarmâ Repubbrica de fronte a-e potensialitæ belliche di Piemonteixi e de fòrse internasionæ prezente aVienna. Termina coscì 'na stöia millenaia de aotònomo governo repubrican.
Dòppo 'n prìmmo perîodo de profónde inconprenscioìn fra i nemîxi de 'na vòtta e arivæ a-a ribelión ch'a l'à caozòu l'intervénto di bersaliȇri doLa Màrmora (bonbardaménto da çitæ e doî giórni de sachézzo), e necescitæ teritoriâli, sociâli e econòmiche dàn i sò frûti e e recìproche conveniénse vȇgnan fȇua, coscì Zenéixi ePiemontéixi finìscian pe fóndise inta nȇuva prospetîva risorgimentâle e a vixón unitària. Scignificànte e articolòu l'é stæto o contribûto da Ligùria a-a càoza de l'Unitæ: bàsta aregordâ quésti nómmi,Giöxèppe Mazîni,Gofrȇdo Mamȇli,Giöxèppe Garibàrdi,Nîno Bîxo. In ségoito oPartîo Socialìsta Italiàn o l'aviâ a Zȇna l'inpùlso pe crésce. Tànti són i avantàggi chi-â Ligùria a l'acquìsta inte sto andaménto chi, e sôlo o séunno da sôla Zȇna çitæ-stâto sot'a-a proteçión di Ingléixi, contenplòu da-a Supèrba aViénna, o peu métili in discusción rispètto a-o pîgro e decadénte perîodo de indipendénsa republicànn-a de prìmma. A realtæ a regàlla a-a Çitæ o ròllo de "Manchester Italiànn-a" e a sòBórsa a l'é unn-a de ciù inportànti d'Ouröpa e o sò pòrto o renàsce spécce dòppo l'avertûa doCanâ de Suez.
O pasàggio daRégno de Sardégna aRégno d'Itàlia o l'é 'n camìn asæ difìçile e conplicòu, a-o quæ bén bén de nȇuve strutûe naçionâli no són preparæ. E inte sti problȇmi aministratîvi e instituçionâli o minìstro Ratàsci o trȇuva o ténpo e o mòddo de portâ vîa tòcchi de terén a-a Ligùria pe dâli a-o Piemónte. (Nȇuve –Novi Ligure – o l'é un de quélli tòcchi de terén insemme a-aValle Borbéia) A ògni mòddo a Región, Zȇna in particolâre, a göde de 'na conscisténte prezénsa d'inprenditoî e de capitâli forèsti; Ingléixi prìmma e tedéschi dòppo, e quésto conbinòu co-e risòrse chi-â Çitæ a l'avéiva mìsso sciù into ténpo, ghe dàn 'na màrcia in ciù rispètto a âtre pàrti do Pàize. Ma quésto o no l'inpedìsce che asæ lìguri ségian costréiti a emigrâ vèrsol'América, inArgentìnn-a sorvetùtto.APrìmma Goæra Mondiâle a l'é ‘na mànna pe-a Ligùria, peZȇna e peSpézza dónde gh'é e ciù gròsse indùstrie de àrme ò sæ 'n'òportunitæ econòmica asæ conscisténte.O dopogoæra e a profónda crîxi ch'a pòrta a-a nàscita dofascìsmo no rispàrmian o capolȇugo ch'o védde o sò patrimònio industriâle asegnòu a l'IRI (nasciûa into1933 con l'intençión de sarvâ e indùstrie andæte a bàgno dòppo a crîxi finançiària de l'ànno1929 intiStâti Unîi). A strutûa teritoriâle e aministratîva da Çitæ a no sopòrta o péizo da sò dimensción econòmica, e coscì Zȇna a s'alàrga in scȇ dôeRivȇe scinn'aNèrvi a Levànte e aVôtri a Ponénte, e lóngo e valàdde doBezàgno (scinn'a Pròu) e daPonçéivia (scinn'aPontedȇximo).
