L'ægoa a l'é 'nconpòstoinorgànico indicòu co-afórmola chìmicaH2O. A l'é 'nasostànsa chìmica trasparénte, sénsa ödô ni gùsto e squæxi sénsacô, ch'a l'é o conponénte ciù inportànte de l'idrosfêra daTæra e diflùidi che se trövan inte tùtti i òrganìsmi vivénti conosciûi (dond'a gh'à 'na fonçión desolvénte[1]). A l'é 'na sostànsa fondamentâle pe tùtte e fórme devìtta conosciûe, scibén ch'a no dâ degiàscio, d'energîa ò demicronutriénti òrgànichi. A sò fórmola chìmica, H2O, a l'ìndica che ciaschedùnn-a de sòmolécole a gh'à 'nàtomo d'òscìgeno e doî àtomi d'idrògeno, che són lighæ fra de lô da diligàmmi covalénti. In particolâ, i àtomi d'idrògeno són atachæ a quélli de l'òscìgeno co-în àngolo de 104,45°[2]. O nómme "ægoa" o l'é dêuviòu ascì pe indicâ o stâto lìquido de l'H2O a 'natenperatûa e 'na presción stàndard.
Pò-u fæto che l'anbiénte terèstre o l'é vixìn a-o coscì dîto pónto tréggio de l'ægoa, in sciâ Tæra se pêuan védde i diferéntistâti naturâli de sta sostànsa chi[3]. Defæti, a fórma deprecipitaçioìn che se prezéntan quàndecêuve e diaerosol quànde gh'é anêgia. Enûvie són fórmæ da particèlle d'ægoa e degiàssa, o sò stâto sòlido, in sospensción inte l'âia. Quànde l'é fineménte spartîo, icristàlli de giàssa poriéivan preçipitâ inta fórma denéive. In sciâ fìn, gh'é ancón o stâto gasôzo de l'ægoa, ovapô d'ægoa.
L'ægoa a crôve tòsto o 71% da superfìcce terèstre, co-imâ e iòcéani che contêgnan a ciù pàrte do sò volùmme in sciâ Tæra (ciù ò mêno o 96,5%). De quantitæ ciù picìnn-e són conservæsototæra (1,7%), intigiasæ e intecalòtte polâri de l'Antàrtide e daGroenlàndia (1,7%) e inte l'âia, cómme vapô, nûvie (fórmæ de giàssa e ægoa lìquida in sospençión) e precipitaçioìn (0.001%)[4][5][6]. L'ægoa a se méscia in continoaçión segóndo a coscì dîtocîclo de l'ægoa:evaporaçión,traspiraçión (evotraspiraçión),condensaçión, precipitaçión edeflùsso, pe finî de sòlito into mâ.
L'ægoa a l'à 'na fonçión inportantìscima inte l'economîa mondiâle. Ciù ò mêno o 70% de l'ægoa dôçe dêuviâ da l'òmmo a sodìsfa e necescitæ da l'agricoltûa[7]. Apésca, ségge inti còrpi d'ægoa sâ chedôçe, a l'é stæta e a contìnoa a êse 'na vivàgna prinçipâ de giàscio inte vàrie pàrte do móndo, garantìndo o 6,5% deproteìnn-e consumæ a livèllo globâle[8]. A ciù pàrte do comèrcio de matêie prìmme in sce lónga distànsa (cómme opetròlio, ogàzzo naturâle e âtri prodûti) o l'é efetoòu da bàrchi chi nàvegan pe-i mâ, i sciùmmi, i lâghi e i canæ. De grénde quantitæ d'ægoa, giàssa e vapô són dêuviæ pò-u rescâdaménto e o refreidaménto, ségge inte indùstrie che inte abitaçioìn. L'ægoa a l'é pöi 'n bón solvénte pe 'n'ànpia variêtæ de sostànse, ségge minerâli che inorgàniche e cómme tâ a vên dêuviâ inti procésci industriâli, pe coxinâ e pe lavâ. L'ægoa, a giàssa e a néive són bén inportànti inte vàrrispòrt e âtre fórme de demôa ascì, cómme onêuo, anàotica da dipòrto, eregàtte, osurf, apésca sportîva, eimerscioìn, opattinàggio in sce giàssa e oscî.
'Na molécola d'ægoa a l'é formâ da doî àtomi d'idrògeno e un d'òscìgeno
L'ægoa (H2O) a l'é 'nconpòsto inorgànicopolâre. Atenperatûa anbiénte a l'é 'n lìquidto sénsagùsto niödô, squæxisénsa cô fêua che pe 'nalegêra tìnta de bleu. L'ægoa, o ciù sénplicecalcogenûo de idrògeno, o l'é in asolûto o conpòsto chìmico ciù studiòu, vegnìndo descrîto cómme o "solvénte universâle" aprêuvo a-a sò capaçitæ de deslengoâ tantìscime sostànse diferénti[9][10]. Sto fæto chi a ghe consénte d'êse o "solvénte da vìtta": defæti, l'ægoa ch'a se trêuva in natûa de sòlito a contêgne vàrie sostànse, tànto che són necesâi numerôxi pasàggi pe destilâ de l'ægoa pûa. Pe de ciù, l'ægoa a l'é l'ùnica sostànsa comùn ch'a se pòsse trovâ cómmesòlido,lìquido egàzzo inte condiçioìn terèstri normâli[11].
Insémme a "òscidàn", "ægoa" o l'é un di doî nómmi ofiçiæ do conpòsto chìmico H2O[12], óltre a êse ascì o nómme dêuviòu pe indicâ o stâto lìquido de l'H2O[13]. I âtri doîstâti da matêia comùn pe l'ægoa són a sò fâze sòlida, agiàssa, e quélla gasôza, ovapô d'ægoa e ovapô ascì. L'azónta ò a rimoçión de câdo a peu caxonâ detranxiçioìn de fâze:solidificaçión (da ægoa a giàssa),fuxón (da giàssa a ægoa),vaporizaçión (da ægoa a vapô),condensaçión (da vapô a ægoa),sublimaçión (da ægoa a vapô) edepoxiçión (da vapô a giàssa)[14].
L'ægoa a se diferénçia da-a ciù pàrte di lìquidi pò-u fæto che, de manimàn ch'a zêa, a vêgne de lóngo mênodénsa[n. 1]. A 'na presción de 1atm, a l'arîva a-a denscitæ màscima de 999.972kg/m3 a-a tenperatûa de 3.98°C, sàiva a dî, senplificàndo, a tòsto 1.000kg/m3 a 4°C[16][17]. A denscitæ da giàssa a l'é pe cóntra de 917 kg/m3, co-în'espansción do 9%[18][19]. Quésta propiêtæ a l'é bén bén conosciûa zaché a crêa 'na fórte presción, ch'a sccéuppa i tùbbi e a spàcca e prîe[20].
L'ægoa a l'é 'n materiâlediamagnético[21]. Scibén che l'interaçión de sòlito a l'é débole, co-i magnêti supercondutoî a peu arivâ a 'n'interaçión asæ inportànte[21].
A-a presción de 'n'atmosfêra (atm), a giàssa a se desléngoa ò l'ægoa a zêa a 'na tenperatûa de 0°C méntre l'ægoa a bógge òpû o vapô o condénsa a 100°C. A ògni mòddo ascì quànde a se trêuva de sótta a-o sò pónto d'eboliçión, l'ægoa a se peu trasformâ in vapô a-a sò superfìcce aprêuvo a-o procèsso d'evaporaçión (pe cóntra, si-â vaporizaçión a l'é difûza inte tùtte o lìquido se parliâ d'eboliçión). Into mæximo mòddo, a sublimaçión e a depoxiçión pêun avegnî ascì inte superfìcce[14]. Prezénpio, abrìnn-a a se depòxita in scê superfìcce fréide, méntre istràssi de néive se fórman pe depoxiçión in sce 'na particèlla de aerosol ò in sce 'n nùcleo de giàssa[22]. Into procèsso deliofilizaçión, o mangiâ o vêgne zeòu e dónca conservòu a bàssa presción de mòddo chi-â giàssa in sciâ sò superfìcce a sublìmme[23].
I pónti de fuxón e d'eboliçión pêuan cangiâ in sciâ bâze da presción. Co-ina bónn-a aproscimaçión, a velocitæ da variaçión de tenperatûa de fuxón a-o cangiâ da presción a l'é dæta da l'equaçión de Clausius-Clapeyron:Dónde e són ivolùmmi molâri de fâze lìquida e sòlida, méntre o l'é ocâdo laténte molâre de fuxón. Inta ciù pàrte de sostànse, o volùmme o crésce quànde s'é verificòu a fuxón, e dónca a tenperatûa de fuxón a l'aoménta insémme a-a presción. Pe cóntra, zaché a giàssa a l'é mêno dénsa de l'ægoa, inte sto câxo chi a tenperatûa de fuxón a s'amermiâ[15]. Prezénpio, inti giasæ afuxón pe presción a poriéiva capitâ sótta a di volùmmi de giàssa de 'na çèrta dimensción, portàndo coscì a-a formaçión delâghi subglaciâli[24][25].
L'equaçión de Clausius-Clapeyron a peu êse aplicâ a-o pónto d'eboliçión ascì, ma inta tranxiçión da lìquido a gàzzo a fâze gasôza a l'à 'na denscitæ bén bén ciù bàssa da fâze lìquida, e dónca a pónto d'eboliçión o crésce insémme a-a presción[26]. L'ægoa a peu restâ a-o stâto lìquido a de tenperatûe elevæ inte çèrte scitoaçioìn particolæ, cómme inti abìmmi di òcéani ò sototæra. Prezénpio, inte l'Old Faithful, 'n geyser dopàrco naçionâle de Yellowstone, e tenperatûe de l'ægoa lìquida pêuan arivâ scìnn-a 205°C[27] ò, adreitûa, a-i 400°C intevivàgne idrotermâli[28].
A-olivéllo do mâ, o pónto d'eboliçión de l'ægoa o l'é de 100°C. Zaché a presción atmosférica a chìnn-a co-o crésce de l'altitùdine, o pónto d'eboliçión o l'amèrma de 1°C ògni 274 mêtri, co-o ténpo de cotûa che però o crésce rispètto a quéllo a-o livèllo do mâ. Prezénpio, a 1.524 mêtri o ténpo de cotûa o dêv'êse aomentòu de 'n quàrto pe avéi o mæximo rizultâto[29] (a ògni mòddo, 'napugnàtta a presción a peu êse dêuviâ pe amermâ o ténpo de cotûa aomentàndo a tenperatûa d'eboliçión[30]). Into vêuo, l'ægoa a bógge a tenperatûa anbiénte[31].
In sce 'ndiagràmma de fâze presción/tenperatûa (védde a figûa chi da-arénte), gh'é de cùrve che sepàran o sòlido da-o vapô, o vapô da-o lìquido e o lìquido da-o sòlido. Ste lìnie chi se incóntran inte 'n ùnico pónto, dîtopónto tréggio, dónde tùtte e træ fâze pêuan coêxìste. O pónto tréggio o l'é a 'na tenperatûa de 273,16K (sàiva a dî 0,01°C) e 'na presción de 611,657Pa (dónca 0,00604atm)[32], ch'o l'é ascì o pónto a presción ciù bàssa into quæ ghe pòsse êse de l'ægoa lìquida.Scìnn-a-o 2019, o pónto tréggio de l'ægoa o l'é stæto dêuviòu pe definî ascâ de tenperatûa Kelvin ascì[33][34].
A cùrva de fâze ægoa/vapô a finìsce a 647,096K (ò 373,946°C) e 22,064MPa (ò 217,75atm), inte 'n pónto conosciûo cómme opónto crìtico[35]. Defæti, a de tenperatûe e de prescioìn ciù âte e fâze lìquida e gasôza fórman 'na fâze contìnoa ciamâstâto supercrìtico. Quésto o peu êse de manimàn conprèsso ò espànso tra denscitæ scìmili ségge a quélle do gàzzo che a quélle do lìquido, co-e sò propiêtæ ('n pö diferénti da quélle de l'ægoa a tenperatûa anbiénte) che són senscìbili a-a denscitæ. Prezénpio, a prescioìn e tenperatûe apropiæ se peumescciâ liberaménte conconpòsti no-polâri, inclûza a ciù pàrte diconpòsti òrgànichi. Sto fæto chi o permétte 'na gràn variêtæ de aplicaçioìn, che inclùddan l'eletrochìmica a âta tenperatûa e l'ûzo cómme solvénte ecològico òcatalizatô inte de reaçioìn chìmiche che tóccan conpòsti òrgànichi. Into mantéllo terèstre, o fonçiónn-a ascì cómme solvénte inta formaçión, a disoluçión e a depoxiçión di minerâli[36][37].
A fórma normâle da giàssa in sciâ superfìcce da Tæra a l'é agiàssa Ih, 'na fâze dónde se crêan di cristàlli co-ina scimetrîa a sêi loéi. Inte l'atmosfêra ciù âta gh'é pe cóntra 'n'âtra fâze, ch'a gh'à 'na scimetrîa cristalìnn-a cùbica, agiàssa Ic[38]. A prescioìn ciù grénde a giàssa a peu formâ de âtrestrutûe cristalìnn-e ascì. A-o 2019, inti louêi ne són stæte prodûte bén 17 de ste strutûe chi, óltre a de âtre pò-u moménto sôlo teorizæ[39]. A dixeuténn-a fórma, 'na fâze cùbica a fàcce centræ e superiònica dîta giàssa XVIII, a l'é stæta ciù tàrdi descovèrta corpìndo 'na stìssa co-în'ónda d'ùrto ch'a l'à alsòu a presción de l'ægoa a milioìn d'atmosfêre e a sò tenperatûa a migiæa de gràddi, creàndo coscì 'na strutûa rédena de àtomi d'òscìgeno tra i quæ quélli d'idrògeno se méscian liberaménte[40][41]. Pe de ciù, quànde a se trêuva tra doî seu degrafêne, a giàssa a se desvilùppa segóndo 'n retìcolo quadrâto[42].
I detàggi da natûa chìmica de l'ægoa lìquida no són pe cóntra bén conosciûi, con çèrte teorîe che sugerìscian chò-u sò conporaménto particolâ o ségge dovûo a l'existénsa de doî stâti lìquidi[17][43][44][45].
L'ægoa pûa a l'é de sòlito descrîta cómme sénsa gùsto ni ödô, scibén che l'êse umàn o gh'à di sensoî specìfichi che pêuan sentî a presénza de l'ægoa inta bócca[46][47] méntre eræne són conosciûe p'êse in gràddo de sentîne l'ödô[48]. A ògni mòddo, l'ægoa ch'a vêgne de sòlito dêuviâ (cómme quélla minerâle inte botìgge) a contêgne vàrie sostànse delengoæ, che pêuan dâghe gùsti e ödoî diferénti. Pe de ciù, l'òmmo e âtre béstie àn svilupòu di sénsi chi ghe consénte de valuâ a beivibilitæ de l'ægoa, de mòddo de evitâ quélla tròppo sâ òmàrsa[49].
L'ægoa pûa a l'apâre a-avìsta de cô bleu aprêuvo a-o sciorbî da radiaçión dalûxe a-e longhésse de ciù ò mêno 600-800nm[50]. O cô o peu êse de lengê òservòu meténdo 'n gòtto d'ægoa depoî a 'n sfóndo giànco pûo, inluminòu da-a lûxe do Sô. E bànde prinçipæ responsàbili do cô són iovertone devibraçioìn de stiâménto O-H. L'intenscitæ aparénte do cô a l'aoménta con l'altéssa da colònn-a d'ægoa sovrastànte, segóndo a coscì dîtalézze de Lambert-Beer. Sta propiêtæ chi a vài ascì, prezénpio, inta 'na piscìnn-a quànde a vivàgna d'inluminaçión a l'é a lûxe solâre reflèssa da-e ciapélle biànche da piscìnn-a mæxima.
In natûa, o cô o poriéiva cangiâ ascì da bleu a vèrde aprêuvo a-a prezénsa de sòlidi in sospensción ò de æghe.
Inte l'indùstria, aspetroscopîa inte l'infrarósso vixìn a vêgne dêuviâ con de soluçioìn d'ægoa, zaché a ciù âta intenscitæ di toìn inferioî de l'ægoa a consénte de dêuviâ decovétte de véddro co-ina longhéssa de percórso ciù contegnûa. Pe amiâ o spèttro do sciorbî do stiâménto fondamentâle de l'ægoa ò de 'na sò soluçión inta región di 3.500cm−1 (2.85μm)[51] l'é necesâio 'na longhéssa de percórso de ciù ò mêno 25μm. Pe de ciù, a covétta a dêv'êse trasparénte a-e radiaçioìn d'in gîo a-i 3.500cm−1 e a no se dêve derlengoâ inte l'ægoa. Pe ste raxoìn chi e avertûe de covétte inte soluçioìn d'ægoa són de sòlito realizæ co-oflorûo de càlcio. Evibraçioìn atîve fondamentâli Raman pêuan êse òservæ, prezénpio, co-ina çélla canpión de 1cm.
Eciànte d'ægoa, eæghe e i âtri òrganìsmi chi fàn afotoscìntexi pêuan vîve scìnn-a-a profonditæ de quàrche çentanæa de mêtri, dónde alûxe do Sô a l'ariêsce ancón a arivâ. Pe cóntra, squæxi nisciùnn-a conponénte da lûxe solâre a l'arîva inti abìmmi di òcéani a de profonditæ ciù grénde de 1.000 mêtri.
L'ìndice de refraçión de l'ægoa ciæa (1,333 a 20 °C) o l'é bén bén ciù èrto de quéllo de l'âia (1,0), scìmile a quéllo dialcâni e de l'etanòllo ma ciù bàsso de quéllo dogliçeròllo (1,473), dobenzêne (1,501), dobisorfûo de carbònio (1,627) e di tîpi ciù comùn devéddro (1,4-1,6). L'ìndice de refraçión da giàssa o l'é pe cóntra de 1,31, ciù bàsso de quéllo de l'ægoa lìquida.
Inte 'na molécola d'ægoa, i àtomi d'idrògeno fórman 'n àngolo de 104,5° con l'àtomo d'òscìgeno e, idealménte, són mìssi inte doî cànti de 'n tetraêdro centròu in sce l'òscìgeno. Inti âtri doî cànti gh'é pe cóntra decóbie solitâie d'eletroìn de valénsa chi no fàn pàrte do ligàmme. Into tetraêdro, s'o foîse perfètto, i àtomi se metiéivan in teorîa segóndo 'n àngolo de 109,5° ma, in realtæ, a fòrsa de repolsción de cóbie solitâie a l'é ciù grénda de quélla tra i àtomi d'idrògeno[52][53]. A longhéssa do ligàmme O-H a l'é de ciù ò mêno 0,096nm[54].
Âtre sostànse gh'àn 'na strutûa molecolâre tetraédrica, prezénpio ometâno (CH4) e l'àcido sorfìdrico (H2S). Però l'òscìgeno o l'é ciùeletronegatîvo rispètto a-a ciù pàrte di âtri eleménti, ligàndose coscì inte 'n mòddo ciù stréito a-i sò eletroìn, e dónca st'àtomo chi o pigiâ 'na càrega negatîva méntre i àtomi d'idrògeno ghe n'aviàn unn-a poxitîva. Óltre a 'na strutûa 'n pö "cegâ", sto fæto chi o dâ a-a molécola 'nmoménto dipolâre elétrico, tànto ch'a l'é defæti consciderâ cómme 'namolécola polâre[55].
L'ægoa a l'é 'n bónsolvénte polâre, ch'o derléngoa vàriesæ e molécole òrgànicheidròfile cómme i sùcai e i àlcoli ciù sénplici cómme l'etanòllo. L'ægoa a derléngoa vàrri gàzzi ascì, cómme l'idrògeno e l'anidrîde carbònica, co-a segónda ch'a vên prezénpio dêuviâ inta produçión de bevànde gazæ,vìn co-o pesîgo ebîre. Pe de ciù, vàrie sostànse prezénti inti òrganìsmi vivénti, cómme eproteìnn-e, oDNA e ipolisacàridi, són derlengoæ inte l'ægoa. E interaçioìn tra l'ægoa e-e sotounitæ de quéste biomacromolécole vàn a determinâ e céighe inte proteìnn-e, aacobiâ e bâze do DNA e a generâ âtri fenómeni fondamentâli pi-â vìtta pe mêzo de l'efètto idrofòbico.
Vàrie sostànse òrgàniche cómmelìpidi ealcâni sónidròfobe, sàiva a dî chi no pêuan derlengoâse inte l'ægoa. Gh'é numerôze sostànse inorgàniche chi gh'àn quésta caraterìstica ascì, cómme a ciù pàrte diòscìdi metàlichi, disorfûi e disilicâti.
Modèllo di ligàmmi a idrògeno (1) tra vàrie molécole d'ægoaGràfico da capaçitæ tèrmica specìfica de l'ægoa
Aprêuvo a-a sò polaritæ, 'na molécola d'ægoa a-o stâto lìquido ò sòlido a peu formâ scìnn-a quàttroligàmmi a idrògeno co-e molécole da-arénte. I ligàmmi a idrògeno són ciù ò mêno dêxe vòtte ciù fórti dafórsa de Van der Waals ch'a tîa e molécole unn-a vèrso l'âtra inta ciù pàrte di lìquidi. Pe sto fæto chi i pónti de fuxón e do bogî de l'ægoa són bén bén ciù èrti de quélli de âtriconpòsti chìmichi scìmili, cómme o solfûo d'idrògeno. Quésto fæto o l'é a raxón pi-â quæ l'ægoa a l'à di valoî asæ elevæ decapaçitæ tèrmica specìfica (ciù ò mêno 4,2J/g/K), deconducibilitæ tèrmica (tra 0,561 e 0,679W/m/K), decâdo de fuxón (ciù ò mêno 333J/g) e devaporizaçión (2257J/g). Tra i efètti de ste propiêtæ chi se regórda cómme réndan l'ægoa ciù eficénte into sò ròllo de moderaçión doclìmma teréstre, tratenéndo o câdo e mesciàndolo tra i òcêani e l'atmosfêra. I ligàmmi a idrògeno de l'ægoa crêan 'na fórsa de ciù ò mêno 23kJ/mol, rispètto a 'n ligàmme covalénte O-H, ch'o ne crêa unn-a de 492kJ/mol. De st'energîa chi, l'é stimòu chò-u 90% o ségge da atriboî a l'eletrostàtica, méntre o 10% o l'é parçialménte covalénte[56].
I ligàmmi a idrògeno són a còuza de l'âtatensción superficiâle[57] e de fórse capilâri de l'ægoa. In particolâ,capilaritæ a se riferìsce a-a tendénsa de l'ægoa de montâ sciù pe 'n tùbbo stréito andàndo cóntra a-a fórsa degravitæ. Sta propiêtæ chi a l'é fondamentâle, eséndo sfrutâ da tùtte eciànte vascolâri, cómme prezénpio ièrboi.
L'ægoa pûa a gh'à 'na bàssa conducibilitæ elétrica, ch'a crésce co-a disoluçión de 'na quantitæ picìnn-a de materiâle iònico, cómme asâ da cuxìnn-a.
L'ægoa lìquida a peu êse separâ intieleménti idrògeno e òscìgeno fàndoghe pasâ 'na corénte elétrica, co-in procèsso ch'o l'é ciamòueletrolîxi. Pe de ciù, a deconpoxiçión a gh'à 'na domànda d'energîa ciù âta rispètto a-ocâdo liberòu into córso do procèsso contrâio (pægia a 285,8kJ/mol, o 15,9MJ/kg)[58].
L'ægoa lìquida a peu êse consciderâ cómme inconprimìbile pi-â ciù pàrte di sò ûxi: defæti a sò conprimibilitæ a càngia tra 4,4 e 5,1×10−10Pa−1 a-e condiçioìn fìxiche normâli[59]. Prezénpio inti òcêani, a-a profonditæ de 4km dónde gh'é 'na presción de 400atm, l'ægoa a patìsce 'na diminuçión de volùmmme pægia sôlo a l'1,8%[60].
Aviscozitæ de l'ægoa a l'é de ciù ò mêno 10−3Pa·s a-a tenperatûa de 20°C, co-avelocitæ de trasmisción do són inte l'ægoa lìquida ch'a l'é conpréiza tra 1.400 e 1.500 mêtri a-o segóndo, cangiàndo de lòngo in sciâ bâze da tenperatûa. O són inte l'ægoa o peu viagiâ pe lónghe distànse sénsa patî do fórte indeboliménto, spécce a-e sò frequénse ciù bàsse (co-ina pèrdia de ciù ò mêno 0,03dB/km per 1kHz), con quésta propiêtæ ch'a vên defæti dêuviâ ségge da-icetàcei che da l'òmmo pi-â comunicaçión e o rilevaménto de l'ànbiente (co-osonar)[61].
↑(EN) Max Troell, Rosamond L. Naylor, Marc Metian, Malcolm Beveridge, Peter H. Tyedmers, Carl Folke, Kenneth J. Arrow, Scott Barrett, Anne-Sophie Crépin, Paul R. Ehrlich, Åsa Gren,Does aquaculture add resilience to the global food system?, inProceedings of the National Academy of Sciences, vol.111, n.37, 16 seténbre 2014, pp.13257-13263.
↑(EN) Hermann Weingärtner e Ernst Ulrich Franck,Supercritical Water as a Solvent, inAngewandte Chemie International Edition, vol.44, n.18, 29 arvî 2005, p.2672-2692.
↑(EN) Fivos Perakis, Katrin Amann-Winkel, Felix Lehmkühler, Michael Sprung, Daniel Mariedahl, Jonas A. Sellberg, Harshad Pathak, Alexander Späh, Filippo Cavalca, Alessandro Ricci, Avni Jain, Bernhard Massani, Flora Aubree, Chris J. Benmore, Thomas Loerting, Gerhard Grübel, Lars G. M. Pettersson e Anders Nilsson,Diffusive dynamics during the high-to-low density transition in amorphous ice, inProceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol.13, n.8-9, 26 zùgno 2017, pp.667-677.
.svg)
