Martin[1],Maarten[2] ofMeerten Luther[3] (10 november1483,Eisleben in 't allewijlSakse-Anhalt -18 fibberwarie1546 aldao) waor 'nenAugustiner, 'ne professor in detheologie en d'n initiator vaan deRifformatie. Heer voond de essentie vaan 'tchristelek geluif inGods belofte vaan genaoje en rechveerdeging doorZjezus Christus. Op force heivaan wilde heer de, in zien ouge, foutieve oontwikkelinge vaan deRoems-Kathelieke kèrk in deen tied climinere en ze herstèlle tot hun oersprónkeleke vörm. Dit is boerum de nao Luther luusterende geluivege "hervörmers" en "reformantiste" geneump woorte. In tegestèlling tot Luther zienen originelen opzat, splitste de kèrk ziech aof in reactie op zien kritiek op 'tVatikaon. Hei-oet volgde 'tevangelisme, 'tlutheranisme en - in de loup vaan de Rifformatie - aander dominaties vaan 'tProttestantisme.
Martin Luther góng roond zien 17erechte studere en waor in ierste instantie neet vaan plan um de kèrk te gaon dene. Dat veraanderde op2 juli1505, wie heer in de buurt vaanErfurt bekans door debliksem woort getroffe. Dit waor 'n teike vaanGod in Luthers ouge, boenao heer ziechzelf en God belaofde in 'tkluuster te gaon.
In1517 negelt Luther zien95 stèllinge aon de kèrkdeur vaanWittenberg um deRoems-Kathelieke Kèrk te hervörme. Ein vaan de reies boerum heer dat deit is vaanwege de Kèrk häöraoflaothandel nao de gevangeneJohann Tetzel. D'n aoflaot waor 'n dèks gebruukde percessie vaan de Kèrk um 'n straof kwiet te sjelle. Luther waor 't hei neet mèt eins. In zien ouge waor iemes sjöldeg op 't momint tot God dat had beslote. Later, op 'tConcilie vaan Trente (1545-63), zou d'n aoflaot inderdaad weure aofgesjaf. aander belaangriek pönte die heer eiste in zien 95 stèllinge waore zien idee tot alleingeistelekepreester zawwe mage weure en zien bezej tot demins 'ne persoenleke rillatie mètGod heet en tot dao geine tössekoms vaan 'ne preester veur nudeg is.
In demiddeliewe had 't vertaole vaan deBiebel nao de volkstaol gein prioriteit.
Mèt de koms vaan LuthersRifformatie woort de positie vaan de Biebel in 't christelek geluif väöl sterker. Veur Luther waor allein heer de basis veur 't geluif (sola scriptura); de geluivege mote häöm in hun eige taol kinne leze. Väöl vertaolinge volgde in de decennia daonao, ouch in aander taole es 't Duits.
Mer Luthers versie vaan de Biebel bleef neet bij 'n vertaoling. Ouch de inhoud woort veur e groet deil veraanderd. Door de middeliewe heer woorte väöl vaan beuk zoonder meujte opgenomme in de Biebel door de Kathelieke. Ze woorte beveurbeeld opgenome in deVölgaot. Oonder invlood vaan 'thumanisme begós me kritisch te loere nao de Biebeltekste en of ze wel oersprunkelek waore. Luther besloot alle beuk die neet bij deJoede bekind zien neet op te numme. Veur häöm, en veur aander kèrkhervörmers en later prottestantse theologe, waore die gesjrifte nog wel vaan theologisch belaank. In de kathelieke kèrk gónge stumme op um 'tzelfde te doen, meh op 'tConcilie vaan Trente woort beslote um de beuk die op ieder concilies waore ingerope toch te hawwe.
BetrachLutheranisme veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.
In1522 brach Luther zien versie vaan 'tNui Testamint oet, in1534 de ganseBiebel. Zienen invlood op de canon en de tekskritiek waor enorm. In1530 woort deConfessio Augustana op de Rieksdaag inAugsburg veurgeleze. Hei woort al dudelek, veer jaor veurtot 'tAajd Testemint nog vertaold moos weure door Luther, tot de breuk tösse lutheraone en kathelieke neet mie te herstèlle waor.
In naovolging vaan Luther oontstoont in Zwitserland deZwinglibiebel. In Fraankriek waore op dat memint al kathelieke biebels versjene - e Nui Testamint in1474, 'ne ganse biebel in1530 - wie in1535 oonder invlood vaan 'tcalvinisme ouch 'n prottestantse vertaoling versjeen (vaanPierre Robert Olivetan). Es reactie dao-op kaom in1550 - ouch in deFranstaolege wereld - 'neLeuvense biebel oet, dee laank bij de kathelieke in gebruuk bleef. Later vertaolinge volgde in alle len. Belaankriek is veural deKing Jamesvertaoling oet 1611, die veur deIngelse prottestante oongeveer is wat de Staotevertaoling veur de Nederlandse is. Ouch in de Scandinavische len, die es ierste officieel op 't lutheranisme euvergónge, versjene in de zèstienden iew al vertaolinge (Deens: Mikkelsen 1524, Kopenhaagse vertaoling 1550; Zweeds: Vasabiebel 1541). In 'tSpaons verjseen in 1602 deReina Valeravertaoling.
Paus Leo X, dee Luther ierderexkommeniceerde hiemelde in1521 wie heer deep in sjölde zoot door de poginge um Lutheraonse kritici stil te hawwe.Hadrianus VI - volgesDuitsland de zevenden Duitse paus en volgesNederland d'n ierste en lèste Nederlandse paus - perbeerde de Lutheraone nog d'r in te hawwe mer woort nao e jaor door 'nen oonbekinde persoen umgebrach.
't Versjèl tösse kathelieke en prottestante zou groet blieve in Europa en de kloof begint eigelek pas sinds de late20e iew aof te nömme. Desjraom tösse de twie kèrke geit dweers doorNederland - de prottestante woene veurnaomelek te noorde vaan deRien en deMaos. De Kathelieke te zuie daovaan. In 'tDuitsRienland weurt dat get ingewikkelder - mèt naome umtot hun traditioneel cultureel en polletiek centrum vaanKölle enDusseldörp rillatief gemenk is gebeleve wat betröfrelizjie. Euver 't algemein kin me evels inderdaad vaan e prottestantNoord-Europa spreke, e katheliekZuid-Europa en e gemenkCentraol-Europa (mètOos-Europa mie gekaraktiseerd doorChristeleke Orthedoxie). 't Versjèl tösse de twie gemeinsjappe heet ziech ouch geoet inkommenekatie. Dit is ein vaan de oetlègke boerum 't KatheliekeZuid-Nederland mèt 'nzachte G sprik (wie 't eveneins KatheliekeVlaondere), wijl 't ProttestanteNoord-Nederland mèt 'nhelle G sprik.
Allewijl is zoe'n 44,5% vaan deEuropese Unie (EU) Katheliek, wijl oongeveer 9,9% Prottestant is. 't Percentaasj is aofgenomme in de EU vaanwege deBrexit ('t vertrèkke vaan 't groetdeils ProttestanteVereineg Keuninkriek oet de EU in2020).
_workshop_-_Martin_Luther_(Uffizi).jpg)
