Испания (исп. ни Шаблон:Lang-gl ,кат. Espanya Шаблон:Lang-eu ,Шаблон:Lang-oc ), официал тӀвар —Испаниядин Королвал (исп. ни Шаблон:Lang-gl ,кат. Regne d’Espanya Шаблон:Lang-eu ,Шаблон:Lang-oc ) —Европадин кьиблединни рагъакӀидай пата ва са пайАфрикада авай аслу тушир гьукумат я.
ИспаниядиПиреней зуростровдин чилерикай чӀехи пай (80 %),Канар ваБалеар островар кьунва. Вири санал гьисабайтӀа (Африкадин къерехдал алай чӀехи туширИспаниядин суверенитет авай чилер —Сеутани Мелилья шегьерар кваз) уьлкведин майдан 504 782 км² я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Европада Испания кьудлагьайди я (Урусатдин ,Украинадинни Франциядин гуьгъуьна).
Испанияди агъадихъ галай гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:
Португалиядихъ галазПиреней зуруостровдин рагъакӀидай пата;Британиядин гъилик квайГибралтардихъ галазПиреней зуруостровдин кьибле пата; Кеферпатан АфрикадаМароккодихъ галаз (зуранклаварСеута ,Мелилья ваПеньон-де-Велес-де-ла-Гомера ); Франциядихъни иАндоррадихъ галаз кефер пата.Кефердинни-рагъакӀидай патарихъай амАтлантик океанди кьунва, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патарихъай —Аравилин гьуьлуь .
Испаниядин чилин винел патан юкьван гьалдин кьакьанвал 650 метр гьуьлуьн дережадилай виниз я,Европада авай гьукуматрикай виридалайни сувганди (дагълух) я.
Уьлкве 17 автономиядин жемятдизни 2 автономиядин шегьердиз чара ийизва. Кьилин шегьер —Мадрид .
Дамана Испаниядиз тӀвар гана España (ва адалай аладайбурун) лугьудай тӀварцӀин этимология гьуьжет алай месэла я. Ибериядин дегь чӀаван римдин тӀвар,Hispania , мумкин Hesperia терминдикай арадал акъатна, римвийри акӀ Испаниядиз къешенгдаказ лугьузвай тир. Вич Hesperia грек Εσπερία гафуникай аладайди я, яни «рагъакӀидай патан уьлкве» (акӀ грекри Италиядиз лугьузвай тир). Римвийри и тӀвар Испаниядиз ганва, вучиз лагьайтӀа ам Италиядилайни пара рагъакӀидай патахъ ала.[ 1]
Маса версиядив кьурвал, «Испания» тӀвар финикиядинI-Shapan-im («даманрин къерех») гафунилай аладайди я. Римвийри ам вири Пиреней зуростров къейд авун патал паравилин кьадарда (Hispaniae ) кӀвалахарзавай тир.[ 2] [ 3]
Баскрин этимологиядив килигайвал, тӀварEzpanna гафунилай аладайди я (яни «къерех, сергьят», вучиз лагьайтӀаІспания Европадин кьибледин къерех я).[ 1]
Гуманист Антонио де Небрихади вичин версия теклифарнава. Адан фикирдив кьурвал, тӀвар ибериядинHispalis гафунилай аладайди (яни «рагъакӀидай патан дуьньядин шегьер»). Хесус Луис Кунчиллосдин фикирдалди,span дувул финикиядин «spy» гафунилай аладайди я («металлар гатун» лагьай чӀал я). АкӀ хьайилаi-spn-ya «металлар гатазвай чил» лагьай чӀал я[ 4]
Испания чӀехи пай сувавилин гьукумат я. Адан гьеч пай кьазва Месета сувандуьзенди, гьуьлелай 660 метр винихъ алай. Испаниядин кефер пата аваКантабрия суваяр.
Ада хуьзва гьукуматдин къене патар гьуьлуьн гьавайрикай. Испаниядин чӀехи пай 700 метрдилай винихъ гала, и кардай ада Европада кьведлагьай чка кьазва Швейцариядилай кьулухъ.
Испаниядин кьибле пата аваАндалусия дуьзен . Гьукуматдин кьулай физва адан виридалайни чӀехини яргъи вацӀТахо . Мадрид Европадин виридалайни кьакьан кьилин шегьер я.
Испаниядин кефердинни рагъакӀидай пата гьуьлуьн мукьув гвай кьулувилерал ва суваррин гар къвезавай патахъай рагъул-хъипи накьвар чкӀанва. Уьлкведин къенен чилер — ЦӀуру ва ЦӀийи Кастилия, Ибериядин сувар ва Арагон плато — шуьтруь накьваралди тафаватлу жезва; киреждин къванер бул авай мукьарра (чкайра) терра роса гьалтзава — элювиал тир накьв. Виридалайни кьурай тамар авачир мукьарра тӀимил гуж авай карбонатдин рагъулни шуьтруь накьвар чкӀанва, гьакӀни инлай-анлай рельефдин депрессийра шуьрекатар гьалтзава.Мурсиядин ариддин ландшафтра рагъул накьвар чкӀанва. Абурук гипсарни уьцӀуьвал квач, чилиз яд гайитӀа абуру емишрин ва маса магьсуларин чӀехи гъалаяр (бегьерар) гузва. Кьул хьтин дегь чӀаван аллювиал тир кьулувилеррал барросрин залан чеб квай накьвар чара жезва, дуьгуь расун патал абур лап виже къведайбур я.
Чи эра эгечӀ тавунмаз къенин Испаниядин чилерДегь Римдик квай. А гьукумат цкӀир хьайила Испанияда акъвазна вестготорин къуват. 8-лагьай вишйиса Испания кьунаарабри . А чӀавуз абуру Кордовадин эмиратдик кьил кутуна. СакӀус чӀавунилай чилин ватанэгьлийри эгечӀнаРеконкиста . Италрини французри абуруз куьмекзавай. Къвез-къведайдивай Кордовадин эмиратдин чилер гъвечӀи жез хьана, ватанэгьлийри чпин чил абурувай гахкъуд ийиз.
Вад паччахвал авай — Кастилия, Арагон, Леон, Португалияни Наварра. Абуру сад хьана арабриз женг гузвай чилер кьулухъ къачудайвал. ГьакӀ хьана 1492-лагьай йиса Кастилияни Арагон кӀватӀ хьана къачуна арабрин эхиримжи къеле Гранада. Арабрин къуват Пиренейра куьтягь хьана. Гьа чӀавуна испанри эгечӀна чпиз колонийрин империя эцигиз.
1650-й йисан Кьиблепатан Америкада авай Испаниядин колонияр: 1 —Панама . 2 —Санта-Фе-де-Богота , 3 —Кито , 4 —Лима , 5 —Ла-Плата де Лос-Шаркас, 6 —Чили . Испания дуьньяда авай 9-лагьай гьукумат яэкономикадай . Гьамиша ина ксари хуьруьн кӀвалахар ийизвай.Индустрия ина хказ жез хьана Дуьньядин Кьведлагьай дяве куьтягь хьайила.Франкодин режим,Гитлераз куьмек гайи, ина амукьнавайвили, гьукумат кӀеви хьана амай дуьньядикай. 1950-лагьай йисарин юкьва Испаниядин индустрияди пара пул гуз хьана хуьруьн кӀвалахрилай. 1964-лагьай йиса эгечӀна экрномикадин дегишвилер, абур кьабул авурла халкьдин уьмуьрдин гьал авайлилай пара хъсан хьана. 1960-лагьай йисара Испаниядин экономика Япониядиндилай кьулухъ виридалайни фад къуватлу жедайди хьана.
Машиностроениени металлургия 50 %дал маса гьукуматрин идарайрик гав Испанияда.Импорт 190 млрд евро я,экспорт 135 млрд евро. Пара пул къвезва гьукуматдизтуризмдивай . Месала, 2004-лагьай йиса Испаниядиз 53 млн кас атана, абуру гъана пул 35 млрд евро. Туризмдин чарадик ква 1,5 миллион кас Испанияда[ 5] Канарар ,Ибица ,Балеарар .
Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания — кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я.[ 6] Баскрин Чилизни [ 7] Каталуниядиз [ 8]
Испаниядин асул административни чилин текавтономиядин жемят (исп. comunidad autónoma , бязи чӀавара абурузавтономиядин вилаят (урус. автономная область ) лугьузава).
Алай чӀавуз административни чилин патахъай Испания 50 провинциядиз чара жезва, абур 17 автономиядин жемятдик акатзава.
ГьакӀни Испаниядик Африкада авай 2 автономиядин шегьер (исп. ciudades autónomas ) —Сеута ,Мелилья ваИспаниядин суверенитет авай чилер акатзава.
№ Пайдах Регион Административ юкь Агьалияр, кас Майдан, Провинцияр 1 Андалусия исп. Andalucía Севилья 8 424 102 87 268 Альмерия ,Кадис Кордова ,Гранада Уэльва ,Хаэн Малага ,Севилья 2 Арагон исп. Aragón Сарагоса 1 346 293 47 719 Сарагоса Уэска Теруэль 3 Астурия исп. Principado de Asturias Овьедо 1 081 487 10 604 4 Баскдин Уьлкве исп. País Vasco баск. Euskadi )Витория 2 184 606 7 234 Алава Бискайя Гипускоа 5 Балеар островар исп. Islas Baleares кат. Illes Balears )Пальма-де-Мальорка 1 113 114 4 992 6 Валенсия исп. Comunidad Valenciana Валенсия 5 117 190 23 255 Аликанте (Алакан) Валенсия Кастельон 7 Галисия исп. Galicia галис. Galiza )Сантьяго-де-Компостела 2 795 422 29 574 Ла-Корунья Оренсе Понтеведра Луго 8 Канар островар (исп. Islas Canarias Лас-Пальмас-де-Гран-Канария ,Санта-Крус-де-Тенерифе 7 447 2 126 769 9 Кантабрия исп. Cantabria Сантандер 5 321 593 121 10 Кастилия — Ла-Манча исп. Castilla-La Mancha Толедо 79 463 2 115 334 Альбасете ,Сьюдад-Реаль Куэнка ,Толедо Гвадалахара 11 Кастилия-Леон исп. Castilla y León Вальядолид 94 223 2 558 463 Авила ,Бургос Леон ,Паленсия Саламанка ,Сеговия Сория ,Вальядолид Самора 12 Каталония исп. Cataluña кат. Catalunya )Барселона 32 114 7 539 618 Барселона Таррагона Льейда ,Жирона 13 Мадрид исп. Madrid Мадрид 8 028 6 489 680 Мадрид 14 Мурсия исп. Región de Murcia Мурсия 11 313 1 470 069 Мурсия 15 Наварра исп. Navarra баск. Nafarroa )Памплона 10 391 642 051 Наварра 16 Риоха исп. La Rioja Логроньо 5 045 322 955 Риоха 17 Эстремадура исп. Extremadura Мерида 41 634 1 109 367 Бадахос Касерес
Шегьердин агьалияр — 76 % я. Агьалийрин къалинвал — 79,7 кас/км² я.
Кастилиядин (испан) чӀал вири Испания тирвал официал чӀал я.
Амма са бязи автономиядин вилаятра чпин официал чӀаларни ава, абурун статус кастилиядин чӀалаз барабар я:
71%-дилай пара —католикар , 25 % —атеистар , 2 % —мусурманар , 1 % —иудеяр . АкӀ ятӀани, Испаниядин вири агьалийрикай 67%-ди са жинс авай никягьар официал регистрациядикай фикирдин пад хвена. 2005-лагьай йисан чиле вацралай инихъ уьлкведа са жинс авай никягьар ашкара гьалдиз акъуддай ва са жинс авай жуьтриз аялар хвавиле кьабулдай ихтияр гудай къанун акъатна.
Уьлкведин сергьятрин къеце пата 2,7 млн-дилай пара испанар яшамишзава, гьабурукай 1,7 млн касКеферпатан Американи Кьиблепатан Америкадин уьлквейра,РагъакӀидайпатан Европада 1 млн пара кас (асул гьисабдалдиФранциядани Германияда ).
Йис[ 10] 1 500 1000 1300 1500 1800 1900 1932 1959 1977 2009 Агьалийрин 6,5 4,5 6 11,3 6,2 11,55 18,6 24,1 29,9 36,2 45,97
[ 11]
Испаниядин агьалийрин сан-гьисабдин динамика Вертикал тир гиг — агьалийрин сан-гьисаб (агъзур кас) къалурзава, горизонтал тир гиг — йисар (Иса пайгъамбар хайидалай кьулухъ). ЦӀарцӀин винелай агьалийрин сан-гьисаб (миллион кас) къалурзавай цифра ала. ЦӀийи чӀавал кьван вири Иберия зуростровдин агьалияр гьисабдик кутазава, 1500 йисалай инихъ — Португалиядин агьалияр квачиз. Виликан цифраяр (цӀийи чӀавал кьван) тахминан тирбур, абуру анжах агьалийрин сан-гьисаб чӀехи хьун ва гъвечӀи хьун къалурзава. XVI ва XVII виш йисарин къалурзавай лишанар — тарихдин документра къалурзавай малуматрин (кутугай макъаладиз килиг ая) юкьван гьалдинбур я. XVIII виш йисан къалурзавай лишанар — vecindario de Campoflorido (садлагьай Испаниядин агьалияр сиягьдиз къачун) малуматрал диб кьазава. 1857 йисалай инихъ ганвай къалурзавай лишанар — Миллетдин статистикадин университетди ганвай малуматар.
Магърибдин макак Египетдин мангуст Ибериядин кьун
Испаниядин гьайванрин дуьньяди гьяркьуь жуьреба-жуьревал къалурзава. Уьлкве алай мукьан (чкадин) гъиляй (Пиреней зуростровдиАтлантик океандинни Аравилин гьуьлуьн ваАфрикадинни Европадин арада мукь кьунва) ина яшамишдай мукьарин, биотоприн, климатдин чӀехи жуьреба-жуьревал ава. Испаниядин фауна юкьван-европадинни африкадин жуьрейрикай ибарат я.
Гибралтардин рагал тек сад тир Европада гьакӀ тӀебиидаказ яшамишзавай маймун ава —магот тахьайтӀа магърибдин макак.
Саламанкани Севилья шегьеррин патав авай фермайракорридадин паталяцар хуьзава.
Ина агъадихъ ганвай гьайванрин жуьреяр гьалтзава:цуцӀулар ,север ,бацӀар ,генеттаяр ,египетдин мангустар ,къуьрер , кротар,тамун кацер ,сикӀер ,миргер ,машахар .
ГьакӀни Испанияда ихьтиннекхъвадайбур яшамизава:пиренейрин кьунарни миргер анжах суварра гьалтзава;яру миргел спортунин патахъай гъуьрч ийизава;тамун вакӀар (пара чкайра гьалтзава);косуля ;маралар (Эстремадурада (чуьллер) ва Толерода (сувар) яшамишзава);сернаяр (Кантабриядин суварра гьалтзава, Испаниядин рагъэкъечӀдай пата).
Йиртижияр: сев ;бацӀ ;машах ;сикӀ ;египетдин мангуст ;вивверадин кац ; куница;генетта ;муьньгъ ; ласка, выдра ва мсб.
Саралай ийизвайбур: къуьр ; вагьши кроликар;цуцӀул ; соня; кьифер; полевкаяр;кӀужур (дикообраз) ва мсб.
Гьашаратар недайбур : кротар;гьакӀан кьуьгъуьр ,алжирдин кьуьгъуьр ; выхухольдин чкадин жуьре; землеройкадин са шумуд жуьре ва мсб.
Кьаркьулуврин 20-далай пара жуьре яшамищзава.
Рептилийрикай ина агъадихъ галай жуьрер ава:гъуьлягъар (аравилин гьуьлуьн ва испаниядин гадюкаяр);хъалхъас хъипер хамелеонар ; пара чурчулар ва мсб..
Гьашаратар: Африкадиз адет тирпепеяр ,чӀижер ва мсб.
Испаниядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай зуркъумганраатӀраганарни тарантулар гьалтзава.
Испанияда агъадихъ галайнуькӀерин жуьреяр яшамишзаза: лекь, талгу (чалагъан); къузгъун;лацу гьажилеглег ;цавун ранг авай керекул ;къаз ;кьукь (Европада авай виридайлайни чӀехи нуькӀерикай сад я, Эстремадурадинни Месетедин чуьллера гьалтзава); расу-яру кеклик; чуьлдин верчер,султӀандин верч ;патӀ ;фламинго ; цапля ва мсб..
ГьакӀни Испанияда Торрехон тӀвар алай ядхуьнуьхгандин къерехрал дуьньядин виридалайни чӀехи чӀулав чинеругрин колония ава.
Аравилин гьуьлуьн къерехдив гвай ятараанчоусар ,лангустар ,лососяр ,пахлаханар ,тунецар яшамишзава.
ВацӀарни вирер линь, усач, форель ва маса гъетерив бул я.[ 12] [ 13] [ 14] [ 15] [ 16]
Испанияда мажбури тир гьавайдан юкьван маарифдин (6-16 йиса авай агьалияр патал) системади кӀвалахзава. Вири кӀелизавайбурукай гьукуматдин мектебра 70 %, гьукуматдин университетра — 96,5 % чирвилер къачузава.
Уьлкведин виридалайни чӀехи университетар:Мадриддин автономиядин университет , Комплутенсе (Мадридда), Барселонадин юкьванни автономиядин, Сантьяго-де-компостелла, Валенсияда авай Политехникадин университет.
1 2 Anthon Charles. A system of ancient and mediæval geography for the use of schools and colleges . — New York: Harper & Brothers, 1850. — P. 14.↑ Burke Ulick Ralph. A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, Volume 1 . — 2nd. — London: Longmans, Green & Co, 2008. — P. 14. —ISBN 978-1-4437-4054-8 .↑ Шаблон:CathEncy ↑ ↑ Linch, John (director), Fernández Castro, María Cruz (del segundo tomo), Historia de España, El País, volumen II, La península Ibérica en época prerromana, pg. 40. Dossier. La etimología de España; ¿tierra de conejos?,ISBN 978-84-9815-764-2 ↑ Economic report Bank of Spain .Архивация 24 август 2011.Ахтармишун 13 август 2008. ↑ Дуьньяда авай уьлквейриз авай къанунрин системаяр: Энциклопедиядин справочник. Испания (кьейи элячӀун) ↑ КОММЕРСАНТ.ру — Баски сложили оружие: ETA призвала власти Испании и Франции к переговорам ↑ ЛЕНТА.ру — Развод по расчету: Новые европейские сепаратисты хотят денег, а не национального самоопределения ↑ http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t20/e260/&file=inebase (исп.) .Ахтармишун 24 август 2013. ↑ Anuario Estadístico de España ↑ Instituto Nacional de Estadística. Архивация 17 март 2012 йисан.↑ www.donquijote.org — Native Spanish Animals ↑ listofcountriesoftheworld.com — Animals in Spain ↑ spaghettitraveller.com — Animals in Spain ↑ allnations.ru — ФАУНА ИСПАНИИ (ЖИВОТНЫЕ) Архивация 8 октябрь 2014 йисан.↑ vseprostrany.ru — Животный мир Испании Архивация 6 март 2016 йисан.Фото, видео ва аудио Темадин сайтар Гафарганарни энциклопедияр
.svg)
.svg)
