Лакку маз (ХДФА : lək:u məz) —Лакрал маз, ванах-дагъусттаннал маз .
Лакку мазрал цӀанасса тагьарданияту тамансса чивчуну бур. Мадарасса шаттирдугу лавсун бур иш-тагьар къулай дан.
Гъумучиял лугъат дуссар адабиятсса лакку мазрал (чичрулул бикӀу, гъалгъалул бикӀу) гьануну (Гьанумур гъалгъа).
Лакку мазрай гъалгъатӀий бур сайки 180 азара инсан.
Лакку маз 1864 шинай оьруснал машгьурсса этнограф ва лингвистП. К. Услардул баян бувну бур: «Гъази-гъумучиял грамматика» ягу на ванил цӀа дишав кутӀану кӀанттул халкьуннал чайсса кунма «Лакку мазрал грамматика», «лакку маз» хӀадурссар». 1890 шинай итабавкьуну бур лакку мазрал грамматикалул лу П. К. Услардул щаллу бувсса. «Лаккрал азбука» тӀисса бутӀуву баян бувну бур: «Ва азбука щаллу бувссар лак тӀисса халкьуннайн. Вайннал цайнма «лак» учай, гьарца чунайн «лаккучу», хъаннийн – «лакку щарсса» чай, цала миналуйн «Лакку кӀану» чай»[ 4] .
«Сборник сведений о кавказских горцах (1868 ш.)» чивчуну бур: «Лакран ччимур шяравасса ухьурчангу куннал-ку маз бигьану бувчӀай. Циняв лугъатирттаву яла марцӀмур хъанай бур Гъумучиял лугъат[ 4] ,Вихьуллал ваКкуллал лугъатру захӀматсса дур». XV аьсрулуя ливчуну лакку мазравун бувххуну бур чӀявусса аьраб мазрал махъру[ 5] . Бур лакку мазраву чӀявусса оьрус мазрава ягу тюрк мазрава бувкӀсса мвхъругу[ 6] .
Дагъусттаннал Конституциялун бувну 1994 шинай байбивхьунул Лакку маз вайми Дагъусттаннал мазурдищал аьрхӀал хӀисав хъанай бур Дагъусттаннал паччахӀлугърал маз. Ва мазрай дарссру дишайсса дукклакки оьрчӀан.
С. А. Старостиннул чивчуну бур, лакку маз гъансса бур аваро-андо-цезнал мазурдищал[ 7] .
Лакку маз буххлаххиссар нахнал ва дагъусттаннал мазурдил ккуранданувун, бачӀлайгу буссар 7 лугъатрайх: гъумучиял (Гъумучиял шяравалу ва лагмасса шяраваллу), вицӀхъиял, вихьуллал (Вихьуллал шяравалу ва муницӀа кьилвалул ва баргъбуккаваллил чулийсса щархъи),ваччи -ккуллал , бархъаллал (Ахъушиял райондалийсса Бархъарав ,ЦӀалакъяннал ваХъюллал шяраваллаву), Шадуннал Дахадаевуллал райндалийсса ва яла кугьнасса дюкъуллал лугъат (ш.Дюкъул Рутуллал райондалийсса )
Гъумучиял лугъат хъанахъиссар лакрал литературалул мазрал гьануну ласусса лугъатну.
ВицӀхъиял лугъатрай гъалгъатӀий бур Кьубиял, ЧукӀуннал, Ккурккуллал, Кумиял, КӀундиял, ЧӀарттал, БахӀикӀуллал, Шахьуйннал, Гьуйннал, КӀамащиял, ГьунчӀукьатӀрал ва Карашиял шяраваллаву. 10 азараксса инсантал
Вихьуллал лугъатрай гъалгъатӀий бур Ккуллал райондалийсса Вихьуллал, Ссухъиящиял ва ЦӀийшиял шяраваллаву.
Ваччи-ккуллал лугъатрай гъалгъатӀий бур Ккуллал ва Ваччиял шяраваллаву. Му лугъатрачӀан гъансса бур 1-мур ЦӀувкӀуллал ва СумбатӀиял гъалгъа, 10 азарунная ливчусса инсантал.
Бартхъаллал лугъатрай гъалгъа тӀий бур Акъущиял райондалийсса Бархъаллал, ЦӀалакъаннал, Хъюллал ва Уручуллал шяраваллаву. Му лугъатрай гъалгъа тӀисса инсантурал аьдад 3000 лирчусса дур. Литературалул мазрая ва лугъатрал личӀишиву мури, душарал ва хъаннил ца класс буссар. Прилагательныйру бучӀи байссар кутӀа бувсса аффиксращал: кӀля-с — литер — кӀяла-сса. Абруптив кь бяйкьлай бур ва мунил хъиривсса гласный у-лия о хъанай бур: оин — литер — кьукьин, аан – кьакьан – литер.
Шадуннал лугъатрай гъалгъатӀий бур так ца Дахадаевуллал райондалийсса Шадуннал шяраву. Му шяраваллил халкьуннал лакрая бувцуну даргиял дянив бунутӀий, миннал маз даргиял мазравасса махъру чӀявуну ишла буллай бур.
Дюкъуллал лугъат хъанай дур циненниву яла кугьнамурну. Му мазрай гъалгъатӀий бур Рутуллал райондалийсса Дюкъуллал шяраву. Дюкъуллал мазраву хъаннил жура дагьлай дур «б» классравун, «ажа б-ур» — литер — «нину д-ур». Арамтурал жура чӀяву числорай «д» классран багьайссар: «арсру д-ур», литер – «арсру б-ур». Литературный мазращал къабакьлай бур кӀанттул местоименияртту: «ани», «агьани» учай, литер — «шикку», «шичча».
Цурдалу аьдад — ЧӀяру аьдад
кьини — кьинирду хьхьу — хьхьурду гьантта — гьантри бутӀа — бутӀри къатта — къатри дарс — дарсру барз — барзру душ — душру оьрчӀ — оьрчӀру нуз — нузру чӀавахьулу — чӀавахьултту чӀира — чӀиртту магъи — магъив Лкку латӀин гьанусса закон (1936) ЦӀанасса чӀунНа буклай ура Ина буклай ура Та буклай ур Жу буклай буру Зу буклай буру Тай буклай бур Ларгсса чӀунНа буккав Ина бувккунни Танал бувккунни Жу буккарду Зу бувккунни Тайннал бувккунни ДучӀантӀи чӀунНа буккинна Ина букинссар Танал буккинссар Жу буккинну Зу буккинссар Тайннал буккинссар ЦӀанил тагьар (Цу? Ци?): На, Ина, Та, Жу, Зу, Тай.Гъаншиврул тагьар (Щил? Ссал?): Ттул, Вил, Танал, Жул, Зул, Тайннал.Дулаврил тагьар (Щин? Ссан?): Ттун, Вин, Танан, Жун, Зун, Тайннан.Бусаврил тагьар (Щихь? Ссахь?): Ттухь, Вихь, Танахь, Жухь, Зухь, Тайннахь.Шаврил тагьар (Щища? Ссаща?): Ттуща, Вища, Танаща, Жуща, Зуща, Тайннаща.ЦачӀушиврул тагьар (Щищал? Ссащал?): Ттущал, Вищал, Танащал, Жущал, Зущал, Тайннащал.КӀанттул тагьар (ЩичӀа? СсачӀа?): ТтучӀа, ВичӀа, ТаначӀа, ЖучӀа, ЗучӀа, ТайнначӀа.Лакку мазраву бур 9 гласный ва 42 согласный.
Ва лакрал алфавитри[ 8] :
А а Аь аь Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Кк кк Кь кь КӀ кӀ Л л М м Н н О о Оь оь П п Пп пп ПӀ пӀ Р р С с Сс сс Т т Тт тт ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хх хх Хьхь хьхь Хъ хъ Хь хь ХӀ хӀ Ц ц Цц цц ЦӀ цӀ Ч ч Чч чч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
(1928 шин) — аьрабнал алфавит (1860—1910 шин) — кирил алфавит[ 9] [ 10] [ 11] [ 12] (1928—1938 шин) — латӀин алфавит (1938 шинал) — кирил алфавит (1928 шин) — аьрабнал алфавит
(1860—1910 шин) — кирил алфавит[ 9] [ 13] [ 14] [ 12]
(1928—1938 шин) — латӀин алфавит
(1938 шинал) — кирил алфавит
Ва Лакку аьрабнал алфавит:
ج ث ت پ ب ا ذ د څ خ ح چ ش س ژ ڗ ز ر ع ظ ط ض ڝ ص ک ق ڢ ف ڠ غ ن م ل گ ݤ ګ ي و ه
Ва Лакку усларал алфавит:
Лакку азбука Ва Лакку латӀин алфавит:
1928—1932: a, b, c, є, d, e, ә, g, ƣ, h, ħ, ⱨ, i, j, k, ⱪ, l, m, n, o, ө, p, ҏ, q, ꝗ, r, s, ş, ꞩ, t, t̨, u, v, x, ҳ, ӿ, z, ⱬ, ƶ, ’.
1932-1937 A a B b C c Ç ç D d E e Ә ә F f G g Ƣ ƣ H h I i J j K k Ⱪ ⱪ L l M m N n O o Ө ө P p Ҏ ҏ Q q Ꝗ ꝗ R r S s Ş ş Ꞩ ꞩ T t T̨ t̨ U u V v X x Ҳ ҳ Ӿ ӿ Z z Ⱬ ⱬ Ƶ ƶ '
Ва Лакку кирил алфавит:
(1938 шинал) А а Аь аь Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Кк кк Кь кь КӀ кӀ Л л М м Н н О о Оь оь П п Пп пп ПӀ пӀ Р р С с Сс сс Т т Тт тт ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хх хх Хьхь хьхь Хъ хъ Хь хь ХӀ хӀ Ц ц Цц цц ЦӀ цӀ Ч ч Чч чч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
ЦачӀун бан[ 15] ,[ 16]
Га чӀумалсса алфавит ЛатӀин 1930-е Аьрабнал ХДФА [ 17] А а A a آ [α] [ə] [ε] Аь аь Ә ә أ [æ] [a] Б б B b ب [b] В в V v و [w]~[β] Г г G g گ [g] Гъ гъƢ ƣ غ [ʁ] Гь гьH h ه [h] Д д D d د [d] Е е e, Je je اه [e] [je] Ё ё Jo jo - [jo] Ж ж Ƶ ƶ ژ [ʒ] З з Z z ز [z] И и I i اى [i] [y] Й й J j ي [j] К к K k ک [k] Къ къQ q ڠ [q:] Кк ккKk kk کک [k:] Кь кьꝖ ꝗ ق [q'] КӀ кӀⱩ ⱪ ګ [k'] Л л L l ل [l] М м M m م [m] Н н N n ن [n] О о O o اٶ [o] Оь оьӨ ө اۊ [oˤ]~[ø] П п P p پ [p] Пп пп Pp pp پپ [p:] ПӀ пӀҎ ҏ ڢ [p'] Р р R r ر [r] С с S s س [s] Сс сс Ss ss سس [s:] Т т T t ت [t] Тт ттTt tt تت [t:] ТӀ тӀ T̨ t̨ ط [t'] У у U u او [u] [y] Ф ф F f[ 18] [f] Х х X x خ [χ] Хх ххXx xx خخ [χ:] Хъ хъӾ ӿ څ [q] Хь хьҲ ҳ ݤ [x] Хьхь хьхьҲҳ ҳҳ ݤݤ [x:] ХӀ хӀħ[ 19] ح [ħ] Ц ц S̷ s̷ ڝ [ʦ] Цц ццS̷s̷ s̷s̷ ڝڝ [ʦ:] ЦӀ цӀⱫ ⱬ ڗ [ʦ'] Ч ч C c چ [ʧ] Чч ччCc cc چچ [ʧ:] ЧӀ чӀÇ ç[ 18] ج [ʧ'] Ш ш Ş ş ش [ʃ] Щ щ Şc şc - [ʃʷ] Ъ ъ ’ - [ʔ] Ы ы - - Ь ь - - Э э E e اه [e] Ю ю Ju ju, Ө ө اۊ [ju] [ø] Я я Ja ja, Ә ә أ [æ] [jæ] [ja] - ⱨ[ 19] ع - є[ 19] ڃ
Википедиялуву буссар лакку мазрайсса бутIа, муниву цалчинсса чичру дурссар 2016 шинай. 8 июльданий 2023 шинан бияннин лакку мазрал википедиялуву чирчуну дур 1268 макьала (15244 лажиндарай); миву гьуртту хъанай ур 8229 инсан, миннава цаннал каялувшиву дувайссар; 16 гьурттучинал махъсса 30 гьанттлуй даву дурну дур; жямну дурну дур 51514 дакьин даву.
Лакку мазрайсса чичрурду хьхьарану диркӀуну дур ХХ аьсру дучӀаннин, му чӀумалнин агьаммур кӀану бугьлай бивкӀуну бур диндалущал бавхӀусса литературалул. Сийлий бивкӀуну бур халкьуннал дакӀнихсса тарихийсса лахъи балайрду ва назмурду: «БурхӀай Изажа», «ПартӀу ПатӀима», «Гьухъаллал Къайдар», «Хан Муртазали», «Ккуллал Чамсу», ва м.ц.[ 20]
Яла хьхьичӀсса лакку мазрайсса чичру дурну дур XV аьсрулий аьрабнал шаэрнал аль-Бусирил XIII аьсрулий чивчусса поэма «Кьасида»[ 21] , «Ханнал мурад»Убурдал МухӀаммадлул таржума бувссарпарс мазрая Авиценнал медициналул жуж XVIII аьсрулий.
Октябрьданул революция хьуннан чичайсса бивкӀну бур тархъаншиврул цӀанийсса назмурду. Му чӀумал машгьурну бивкӀуну бур Муркъилихъал Юсуп Кьади (ивкӀуссар 1918 шинай), НицӀавкӀуллал Шапи (ивкӀ. 1918 ш.), Будугъал Муса, Гузунхъал ХӀасан ва м.ц.
ХХ аьсрулий машгьур хьунуСаид Габиев , Чаринхъал МухӀуттин, Ибрагьимхалил Кьурбанаьлихъал,Курди Закуев . Цалчинмур лакку мазрайсса драма «Къалайчитал» чивчуссая 1914 шинай Гьарун Саидовлул[ 22] .
Дагъусттаннал литературалул ххазиналувун багьссар Къапихъал Апаннил (1909—1944) чивчусса «Шаэр» тӀисса жуж,АабутӀалиб Гъапуровлул назмурду. Машгьурну бур лакрал чичулт Ю. Хаппалаев, Мирза МахӀаммадов, М. Аминов[ 23] ва м.ц.
Ас-Салам Илчи Заманалул чӀу (оьрус Голос времени ), сиясийссакказит Ххяхха баргь (оьрус Заря ). Лакрал райондалул администрация, редакциялул захӏматрал коллектив (1922) Чаннацӏуку (оьрус Звезда ). Ккуллал районналул администрация, редакциялул захӏматрал коллектив (1951) Звезды Юга (1997) ↑ ScriptSource - Russian Federation 1 2 Ethnologue (ингил.) — 25, 19 —Dallas, Texas :SIL , 1951. — ISSN1946-9675 ↑ Красная книга языков ЮНЕСКО —ЮНЕСКО . 1 2 Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. Лакский язык. Тифлис, 1890. с. 30. ↑ Н. Б. Курбайтаева, И. И. Эфендиев. Словарь арабских и персидских лексических заимствований в лакском языке. Махачкала, 2002. ↑ Джидалаев Н. С. Тюркизмы в дагестанских языках: опыт историко-этимологического анализа. —М.: Наука, 1990. — С. 56—57. — 251 с. — ISBN 5-02-011019-1. ↑ Дьяконов И. М., Старостин С. А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Древний Восток: этнокультурные связи. — Москва: Наука.↑ Лакку маз 1 2 А. А. Исаев, С. Я. Магдиев, Д. М. Маламагомедов, Г. М.-Р. Оразаев. Каталог рукописей и фрагментарных записей на языках народов Дагестана, хранящихся в Рукописном фонде ДНЦ РАН . — Махачкала, 2008. — 204 с.↑ Э. Х. Аьбдуллаев. Бухсса луттираясса хавар (Лакку мазрайсса «Дербент-намэ»). — МахӀачкъала: ИПЦ ДГУ, 2005. — 72 с. —200 экз. ↑ Г. Г., М. Ч. Лакская литература // Литературная энциклопедия. —М. : ОГИЗ РСФСР, 1932. — Т. 6. Шаблон:Публикация/страницы 1 2 А. Исаев. lakku mazral apipbiti. — mahac-qala, 1928.↑ Э. Х. Аьбдуллаев. Бухсса луттираясса хавар (Лакку мазрайсса «Дербент-намэ»). — МахӀачкъала: ИПЦ ДГУ, 2005. — 72 с. —200 экз. ↑ Г. Г., М. Ч. Лакская литература // Литературная энциклопедия. —М. : ОГИЗ РСФСР, 1932. — Т. 6. Шаблон:Публикация/страницы ↑ Дагъусттан халкьуннал цӀусса алфавит : [арх. 2 апрелданий 2022 ] // баргъбуккавалул мяълипат ва чичру. — Баку. — Вып. II.Шаблон:Публикация/страницы ↑ Lakh romanization (ингил.) . Institute of the Estonian Language (Шаблон:TranslateDate/en ).Дата обращения: 13 февралданий 2016. Архивировано 27 апрелданий 2015 года.↑ The Lak Language — Лакку маз. A Quick Reference Author: Wolfgang Schulze (IATS, LMU Munich). 2007 1 2 Введена в 1932 1 2 3 Исключена в 1932 ↑ Лакская литература // Литературный энциклопедический словарь / Под редакцией В. М. Кожевникова, П. А. Николаева. — М.: Советская энциклопедия, 1987. ↑ Абдуллаев И. Х. Лакский язык // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2018); https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5230038 Архивная копия от 2 февраля ↑ Лакская литература // Литературная энциклопедия. В 11 т. / Под редакцией В. М. Фриче, А. В. Луначарского. — М.: Издательство Коммунистической академии, Советская энциклопедия, 1929—1939. (Художественная литература). ↑ Лакская литература // Литературная энциклопедия. В 11 т. / Под редакцией В. М. Фриче, А. В. Луначарского. — М.: Издательство Коммунистической академии, Советская энциклопедия, 1929—1939. (Художественная литература). Районные газеты Дагестана (оьрус) Средства массовой информации России#Печатные СМИ по языкам (оьрус) Энциклопедический словарь на лакском языке / Дагестанский научный центр РАН. — М.: Наука, 2006. — 550 с. Каяев А. Лакский язык и история Фридман В. Очерки лакского языка. — Махачкала: ИЯЛИ ДНЦ РАН, 2011. 168 с. М. Р. Рамазанова, «Лакско-русский фразеологический словарь». С. М. Хайдаков (1961), «Очерки по лексике лакского языка». Г. М. Гаджиев (1958), «Русско-лакский школьный словарь». Халил Халилов (2002), «Лахьхьи вила ниттил маз». Саид Магомедович Хайдаков (1962), «Лакско-русский словарь». Л. И. Жирков (1955), «Грамматические таблицы лакского языка». Н. Б. Курбайтаева, И. И. Эфендиев (2002), «Словарь арабских и персидских лексических заимствований в лакском языке». Нурислан Сиражудинович Джидалаев (1994), «Русско-лакский словарь». Д. А. Дигиев, «Русско-лакский разговорник». Эса Аьбдуллаев, «Лакку мазрал орфографиялул словарь». Эльдарова Р. Г., «Лакку маз. Фонетика ва фонология. Орфоэпия. Орфография». Хайдаков С. М. (1966), «Очерки по лакской диалектологии». Жирков Л. И. (1955), «Лакский язык: Фонетика и морфология». Абдуллаев И. Х. (2002), «Очерки по исторической грамматике Лакского языка (Морфология)». Словарьданул ва энциклопедиялул
В библиографических каталогах