Movatterモバイル変換

[0]ホーム

Here naverokê

hesp

Ji Wîkîferheng

Binêre herwiha:hêsp

Kurmancî

[biguhêre]

Bilêvkirin

[biguhêre]

Navdêr

[biguhêre]

Tewandinahesp
Zayenda nêr a binavkirî
Rewş	Yekjimar	Pirjimar
Navkî	hesp	hesp
Îzafe	hespê	hespên
Çemandî	hespî, hêsp	hespan
Nîşandera çemandî	wîhespî	wanhespan
Bangkirin	hespo	hespino
Zayenda nêr a nebinavkirî
Rewş	Yekjimar	Pirjimar
Navkî	hespek	hespin
Îzafe	hespekî	hespine
Çemandî	hespekî	hespinan

hesp axlebî nêr,p-ya nerm

(guhandar)Dewarek e kudişibekeran lêmezintir e û bi taybetî bo lêsiwarbûnê tê bikaranîn.
Hespêbeza,hespêrewan,hespêşehmoz.
Lihespî /hêspsiwar bûn.
Jihespî /hêsppeya bûn.
- Dil maye li pencer û şibakan
  Hespê xwe dida l' ciyê peyakan
  Mîr bir ji Memê temamî şeş dest — (Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, ~1692)
- Ûhespêd spehî û cins(xwedan nijadên pak) di nêv wan de heyîn. Çar cins(cûre)hesp heyîn; Kehêl, Hed, Seglawî, Mi'enneg. Nejdî jî peyda dibin, lakin kêm heyîn — (Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, ~1858, sala weşandinê: 2010, r. 63, ISBN 9789944360678)
- Rêwîtiya li serhespê ko jî Mûsilê heta Cizîrê hatibû pê, ez ji hev xistibûm; pişta min, stûyê min bûbû mîna minareya mizgefta Nebî Nûh yê qehîm, min nikaribû ew bilivandina. — (Mehmed Uzun, Hawara Dîcleyê 1, WeşanênNefel, 2003)
- Hespên wan rêhevalên wan bûn, ji bo gera dûr baskên wan bûn, şoreta wan bûn, di şeran de ruhxelasên wan bûn, di şênahiyan de, di şahiyan de, di dawetan de navdengiya wan bû. Wexta bỉ çargaviyê diçûn, te digot wekî lingên wan li erdê nakevin. — (2018, Eyüp Kiran, Dewrêşê Evdî Kulîlka Bilbizêk û Rim, Nûbihar, çapa 4an, r. 34, ISBN 978-9944-360-95-1)
- Dir û yaqût û mirarî
  Misk û enber jê dibarî
  Hespê şahê şehsiwarî,
  Angeh ez pabûsî bûm. — (Siyahpûş, Dilberek Min Dî Bi Çavan [arşîv], helbestakurdi.com)

Bi alfabeyên din

[biguhêre]

Herwiha

[biguhêre]

esp
hasp
asp —Kurdên Anatoliyaya Navîn

balad,balade(“hespê ku bilez dibeze”)
bare,baregî(“hespêbarhilgir”)
berzîn(“hespê 3-salî”)
boze(“hespênêle”)
cerde(“hespêdureg”)
çerme(“hespêspî”)
dêze(“hespêreş”)
exte(“hespêxesandî”)
Heşînbor(“hespê Heşînbor”)
kûmêt(“hespê sor”)
qedene(“hespê girs”)
semed(“hespêzer”)
şê
tosin(“hespêserkêş”)
xakisterî
xing(“hespê boz”)

Çavkanî: Mela Xelîl Mişextî:Ferhenga Merg û Jî, Aras, Hewlêr 2006

Binêre herwiha

[biguhêre]

Pêdiviyên hespan

Cinsên Hespan

Navên hespan di destanên kurdî de

Bilêcan(Kerr û Kulik)
Borê Qer(Mem û Zîn)
Hedban(Dewreşê Evdê)
Nijdî(Kerr û Kulik)
Sosik(Kerr û Kulik)

Navê zanistî

[biguhêre]

Equus caballus

Etîmolojî

[biguhêre]

Dara etîmolojiyê

Proto-hindûewropî
*h₁eḱ-(“bilez”)

Proto-hindûewropî
*h₁éḱwos(“hesp”)

Proto-hindûîranî
*Háćwas(“hesp”)

Proto-îranî
*Hácwah(“hesp”)

Kurmancî
hesp

Mîrasmayî jiproto-îranî*Hácwah(“hesp”), jiproto-hindûîranî*Háćwas(“hesp”), jiproto-hindûewropî*h₁éḱwos(“hesp”), ji*h₁eḱ-(“bilez”).

Hevrehasoranîئەسپ‎(esp),kurdiya başûrîesp, goranî/hewramîesp, gîlekîاسپ(esp), mazenderanîاسو‎(esv), farisî berêاسپ‎(esp) û nihaاسب(esb), tacikîасп(asp),osetîефс(efs),peştûyîاسپه(espe,“mahîn”) ûاس(es) /آس(‎as,“hesp”), baxterîασπο(aspo/⁠asp⁠/), sogdî𐼰𐼼𐼾𐼷‎(ʾspy/⁠əspí⁠/), avestayî𐬀𐬯𐬞𐬀(aspa/⁠espe⁠/), hexamenişî𐎠𐎿(a-s/⁠asa⁠/) û𐎠𐎿𐎱(a-s-p/⁠aspa⁠/)...sanskrîtîअश्व(áśva)... lîtwanîašva... latînîequa(“mahîn”) ûequus(hesp)... hîtîtî𒀲𒆳𒊏𒍑(ekkus)... yûnaniya mikenî𐀂𐀦(i-qo/⁠íkkʷos⁠/),yûnaniya kevnἵππος(híppos), yûnaniya nihaίππος(íppos)...ermenîէշ(ēš,“ker”).

Ji heman rehî herwiha:siwar.

Peydabûnahesp ya kurmancî jiproto-hindûewropî*h₁éḱwos wiha bûye:hesp <*ʰesp <*ʰespe < *ʰesve <ʰeçve <ʰeçwe < *ʰeçweh < *ʰeçwes <*h₁éḱwos. ʰ yajornivîs nîşana wê yekê ye ku belkî H li destpêka peyvê hebû yan jî tine bû.

Bo guherîna *k ya proto-hindûewropî bi S di zimanên îranî de, bidin ber bo nimûneser ûsed. Bo guherîna *w ya proto-hindûewropî bi P, bidin ber bo nimûnespî.

Peyv ji mêj ve ji zimanên îranî û hindûîranî ketiye gelek zimanan. Bo nimûne akadî𒊍𒉺𒀪(as-pa-ʾ), hurî𒀸𒋗𒉿(aš-šu-wa), piraniya zimanên Kafkasyayê*ʼɨčʷe. Peyv ji kurdî (ihtimalen kurmancî) wekհասբ(hasb) ketibû ermeniya kevn jî.

Hêjayî gotinê ye kuhesp ne hevreha peyvên germenî yên bo nimûne wek îngilîzîhorse, danmarkîhest yan swêdîhäst e. Ev ji proto-hindûewropî*ḱr̥sós in.

Çavkanî

Cathcart, Chundra Aroor (2015):Iranian Dialectology and Dialectometry, Doctoral dissertation, University of California at Berkeley.
Chyet, Michael L. (2003):Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî,Yale University Press.
Lubotsky, Alexander.Indo-Aryan inherited lexicon.University of Leiden.
Mayrhofer, Manfred (1992–2001):Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen [Ferhenga etîmolojî ya hindûaryayiya kevn] (bi almanî), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.
Kloekhorst, Alwin (2008): Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 5), Leiden, Boston: Brill.
Расторгуева В. С., Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков. [Rastorguyeva V.S., Edelman D.I.: Ferhenga Etîmolojî ya Zimanên Îranî] (bi rûsî) 2000-2011.
The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî):http://starling.rinet.ru/
Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
Witzel, Michael (2003):Linguistic Evidence for Cultural Exchange in Prehistoric Western Central Asia.