Movatterモバイル変換


[0]ホーム

URL:


Контентге кёч
Википедия
Изле

Индий океан

Википедия — эркин энциклопедияны статьясы.
Индий океан

Индий океанны картасы
Майданы

76 170 минг км²

Къалынлыгъы

282 650 минг км³

Эм терени

7209 м

Орта теренлиги

3711 м

Ошибка: в первой строке должно быть задано изображение
Индий океан
Викигёзенде категория

Координатла:5°00′00″ S80°00′00″ E / 5° S80° E (G) (O) (Я)-5,80Индий океа́н —Джерни уллулугъу бла ючюнчюокеаныды, аны суу джюзюню 20 % чакълы биринр джабады. Майданы 76,17 млн км², къалынлыгъы — 282,65 миллион км³ чакълы бирди. ШималындаАзияны, КюнбатышындаАраб джарымайрымкан блаАфриканы, кюнчыгъышындаИндокъытай,Зонд айрымканланы эмдаАвстралияны джууады, къыбыладаКъыбыла океан бла чкеленеди.Атлантика океан бла чеги кюнчыгъыш узунлукъну 20° меридианы бла,Шош океан бла уа кюнчыгъыш узунлукъну 147° меридианы бла ётеди. Эм шимал нохтасы шимал кенгликни 30°Къаджар богъаздады. Индий океанны кенглиги Австралияны эмда Африканы къыбыла нохталарыны арасында10 000 км чакълы бирди.

Этимологиясы

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Буруннгу греклиле, Индий океанны кюнчыгъыш кесегин таныгъандыла, эмда аннгаЭритрей тенгиз дегендиле (бур.-урум.Ἐρυθρά θάλασσα — къызыл). Акъыртын акъыртын бу ат къуруэм джууукъдагъы тенгизге берилгенди, океаннга уа ол заманлада джагъаларында эм бай къралны, Индияны аты бла ат бериледи. Алай бла Македониясы Искандербек (Александр Македонский) бизни э. д. IV ёмюрде атынаИндикон пелагос дейди (бур.-урум.Ἰνδικόν πέλαγος) — «Индий тенгиз». АраблылаБар-эль-Хинд дегендиле (бусагъатдаараб.المحيط الهندي — аль-му̣хӣ̣т аль-hиндий) — «Индий океан». XVI ёмюрден башлаб урум алимТамада Плиний I ёмюрде берген ат джюрюб башлайды — Океанус Индикус (лат. Oceanus Indicus) — Индий океан[1].

Физика-география халы

[тюзет |къайнакъны тюзет]
Океанланы баш морфология халлары[2]
ОкеанлаСууну джюзюню майданы, млн км²Къалынлыгъы,
млн км³
Орта теренлиги,
м
Эм терени,
м
Атлантика океан91,66329,663597Пуэрто-Рико къырыкъ (8742)
Индий океан76,17282,653711Зонд къырыкъ (7729)
Шимал Бузлауукъ океан14,7518,071225Гренланд тенгиз (5527)
Шош океан178,68710,363976Мариан къырыкъ (11 022)
Дуния океан361,261340,74371111 022

Индий океан асламысы блаАйры чабакъны тропигини къыбыласаында,Евразия,Африка,Австралия,Антарктида континентлени арасындады.[3]. Атлантика океан бла чеги Ийнели учну меридианы бла барады (кч. у. 20° бла Антарктиданы джагъасына дери).Шош океан бла чеги Австралиядан къыбылада Бассны ачыкъ богъазыны кюнчыгъыш чеги блаТасмания айрымканнга дери, андан ары кюнчыгъыш узунлукъну 146°55’ Антарктидагъа дери; Австралиядан шималда —Андаман тенгиз блаМалакка ачыкъ болгъазны арасына, сораСуматра айрымканны къыбыла-кюнчыгъыш джагъасы блаЗонд ачыкъ богъазгъа дери барады, андан арыЯва айрымканны къыбыла джагъасы блаБали эмСаву тенгизлени къыбыла чеклерине дери, алайданАрафур тенгизни шимал чеги бла,Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнбатыш джагъасы блаТорресни ачыкъ богъазыны кюнбатыш чегине дери барады[4].

Тенгизлери, богъазлары, айрымканлары

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны тенгизлерини, богъазларыны эмда ачыкъ богъазларыны майданы 11,68 миллион км² чакълы бирди (бютеулей майданындан 15 %), къалынлыгъы 26,84 миллион км³ (9,5 %). Узунлугъу бла орналгъан тенгизле бла баш богъазла (сагъатны баргъаны бла):Къызыл тенгиз,Араб тенгиз (Аден богъаз,Оман богъаз,Къаджар богъаз,Лаккадив тенгиз,Бенгал богъаз,Андаман тенгиз,Тимор тенгиз,Арафур тенгиз (Карпентарийни богъазы),Уллу Австралий богъаз,Дейвисни богъазы (бир-бирдеКъыбыла океанныкъыгъы да санайдыла)[2].

Бир къауум айрымкан, сёз ючюн,Мадагаскар, Сокотра, Мальдивле — буруннгу континентлени фрагментлеридиле, башхала — Андаман, Никобар вулканда къуралгъандыла. Индий океанны эм уллу айрымканы — Мадагаскарды (590 тминг км²). Эм уллу айрымканла бла архипелагла:Тасмания,Шри-Ланка,Кергелен,Андаман айрымканла,Мелвил,Маскарен айрымканла (Реюньон,Маврикий),Кенгуру,Ниас,Сиберут,Сокотра,Грут-Айленд,Комор айрымканла,Батерст,Занзибар,Симёлуэ,Флиндерс,Никобар айрымкан,Кешм,Кинг,Бахрейн айрымканла,Сейшел айрымканла,Мальдив айрымканла[2].

Океанны къуралыууну тарихи

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Эртдеги юрада буруннгу суперконтинентГондвана чачыла башлагъанды. Аны эсебиндеАфрика,Арабия,Индостан эм Антарктида бла Австралия къураладыла. Процесс юра бламел кёзюулени арасында бошалады (140—130 миллион джыл мындан алгъа), аны ызындан бусагъатдагъы Индий океан тургъан чунгур къурала башланады. Мел кёзюуде океанны тюбю Индостанны шималгъа тайыуу бла эмдаШош океан блаТетисни чеклерини къысыкъланыуу эсебинде бир кесек ёседи. Кеч мел заманда бир болуб тургъанАвстралия-Антарктика континент эки чачыладыла. Ол заманда да джангырифт зонаны къуралгъаны себебли Араб плита Африкадан айрылыб,Къызыл тенгиз блаАден богъаз къураладыла.Кайнозой эрада Индий океанны Шош океан джанына кенгериую тохтайды, алай а Тетис тенгиз джанына кенгериу тохтамагъанды.Эонну ахырына —Олигоценни аллында Индостан бла Азия континент бир бирлерине тиедиле[5].

Тектоника плиталаны тайыулары бюгюн да тохтамагъанды. Бу тайыуну кегейи ара-океан рифт зоналадыла. Австралий плита шималгъа джылда 5-7 см терклик бла таяды, ол джанына джылда 3-6 см терклик бла Индий плита таяды. Араб плита шимал-кюнчыгъышха джылда 1-3 см терклик бла барады. Африкан плитаданСомали плита айрылыуун андан ары бардырады, ол джылда 1-2 см терклик бла шимал-кюнчыгъышха таяды[6].

Тюбюню геология къурулушу бла рельефи

[тюзет |къайнакъны тюзет]
Индий океанны теренлерини картасы

Ара-океан аркъала

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Ара-океан аркъала Индий океанны тюбюн юч секторгъа юлешедиле: Африкан, Индо-Австралий эмда Антарктикалыкъ. Тёрт ара-океан аркъа барды:Кюнбатыш-Индий,Араб-Индий,Ара-Индий аркъала блаАвстралия-Антарктида кёлтюрюлюу. Кюнбатыш-Индий ракъ океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде орналыбды. Анда джер тюбю вулканизм, сеймикалыкъ, рифтден къуралгъан типли къабукъ эмда кегей зонаны рифт структурасы тюбейди. Родригес айрымканны бёлгесинде ючлю джалгъау барды, анда аркъала бир-бирлерине тиедиле, эмда алайдан океанны тюбю секторлагъа юлешинеди. Араб-Индий аркъа ультратамаллы магъаданладан къуралгъанды.[3].

Бу регионда тёрт климат бёлге айрылады, ала параллеллени узунлукъларына джайылыбдыла. Азия конинентни эткиси бла Индий океанны шимал джанындациклонла кёб болуучумуссон климат тюбейди. Къыш Азияны башында къуралгъан мийикатмосфера басым шимал-кюнчыгъыш муссуонну къуралыууна себеб болады. Джай ол мылы къыбыла-кюнбатыш муссон бла алмашады. Джайгъы муссонланы заманында 7 баллдан асламы болгъан джел ёчдю. Джай океанны башында температура 28—32 °C, къыш а уа 18—22 °C дери тюшеди[7].

Къыбылатропикалада къыбыла-кюнчыгъышпассат бийлик этеди, ол къыш заманда ш. к. 10°с.ш. шималгъа бармайды. Орта джыллыкъ температурасы 25 °C. чакълы бирди. Къ. к. 40—45°ю.ш. бёлгеде джылны узунлугъуна хауа массаланы кюнбатышха кёчюрюую тюбейди. Океанны орта кесегинде штормла тропикалыкъ тайфунла бла байламлыды. Тайфунланы асламысы океанны кюнбатыш джанында къураладыла (джылгъа 8 кереге дери), Мадагаскар бла Маскеран айрымканлада.Субтропикалыкъ эмдаорта климат бёлгеледе джыай температура 10—22 °C, къыш да — 6—17 °C чакълы бирди. 45 градусдан къыбылада кючлю джелле тюбейдиле. Къыш температура −16 °C 6 °C дери, джай а −4 °C 10° дериC[7].

Джауумланы асламысы (2,5 минг мм) экватор зонаны кюнчыгъыш бёлгесиндеди. Былайда булутлулук мийикди (5 баллдан аслам). Эм аз джауум къыбыла джарымтобну тропика бёлгелериндеди[7].

Гидрология режими

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Океанны шимал кесегинде агъымланы чакълагъа кёре агъымла алмашадыла, ол муссон циркуляция бла байламлыды. Къыш Къыбыла-Кюнбатыш агъым къуралады, олБенгал богъаздан башланады. Ш. к. 10° къыбылада, бу агъым Кюнбатыш агъымгъа кёчеди, олНикобар айрымканладан башлаб Кюнчыгъыш Африканы джагъаларына дери океанны бир къыйырындан башха къыйырына дери барады. Андан ары ол эки бутакъгъа юлешинеди: бир бутагъы шималгъаКъызыл тенгизге, башхасы уа къыбылагъа къ. к. 10° дери барыб, кюнчыгъышха бурулады, алайда олЭкватор къаршчы агъымгъа тамал салады. Бу къаршчы агъым океанны юсю бла барыб,Суматраны джагъаларында джангыдан эки юлешинеди, бир кесегиАндаман тенгизге кетеди, уллуларакъ бутагъы уаГитче Зонд айрымканла Австралияны арасы бла Шош океаннга кетеди. Джай къыбыла-кюнчыгъыш муссон Африканы джагъаларында кючлюСомали агъым бла башланады,Аден богъазны къатында аннга Къызыл тенгизден келген агъым къошулады. Бенгал богъазда джай муссон агъым шимал бла къыбыла агъымлагъа юлешинеди, къыбыла агъымыКъыбыла Пассат агъымгъа къошулады[7].

Къыбыла джарымтобда агъымла, чакъгъа къарамай дайымдыла. Пассатла бла къозгъалгъан Къыбыла Пассат агъым океанны кюнчыгъышдан кюнбатышха юсю бла ётеди. ОлМадагаскарда тохтайды. Къыш (къыбыла джарымтобда) Шош океанны сууларын алгъаны себебли кючсюнеди. Мадагаскарны къатында ол талайгъа юлешиниб Экватор къаршчы агъымгъа,Мозамбик агъымгъа,Мадагаскар агъымгъа тамал салады. Ала Мадагаскардан шимал-кюнбатышда бир-бирлерине къошулуб джылыАгульяс агъымны къурайдыла. Бу агъымны къыбыла кесеги Атлантика океаннга кетеди, бир кесеги уа Кюнбатыш джеллени агъымына къошулады. Андан Австралиягъа джууукълашханда сууукъКюнбатыш-Австралия агъым шималгъа кетеди.Араб тенгизде, Бенгал эмда Уллу Австралий богъазлада гитче агъымла да бардыла[7].

Индий океанны суу балансы[2].
КелиуДжылгъа сууну ёлчеми
минг км³
ДжоюмДжылгъа сууну ёлчеми
минг км³
Атлантика океанданАфрикаАнтарктида арасындан (кч.у. 20°) Кюнбатыш джеллени агъымы бла бирге4976Атлантика океаннга Африка-Антарктика арасындан1692
Шош океандан индонезий тенгизлени ачыкъ богъазларындан67Шош океаннгаАвстралия — Антарктида арасындан (кч. у. 147°) Кюнбатыш Джеллени агъымы бла5370
Шош океанданАвстралия — Антарктида арасындан (кч. у. 147°)2019Кюнде къуруу108
Джауумла100
Къобанладан саркъыу6
Джер тюбю саркъыу1
Антарктика бузладан эриб келген1
Бютеулей7170Бютеулей7170

Сууну температурасы, тузлулугъу

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны экватор бёлгесинде баш сууланы температурасы джыл узунуна 28 °C болады. Къызыл эмда Араб тенгизледе къышхы температура 20—25 °C, джайда уа Къызыл тенгизде Индий океанны эм джылы суулары болдадыла- 30—31 °C дери. Къышхы температураланы мийик ёлчемлери (29 °C дери) шимал-кюнбатыш Австралияны халында да барды. Къыбыла джарымтобда кюнчыгъыш бёлгесинде кюнбатышдан 1—2° сууукъду. 0 °C тюбюнде температура джай къ. к. 60° тюбейди. Бу бёлгеледебузну къуралыуу апрель айда башланады, къышха уа къалынлыгъы 1—1,5 м болады. Эриую декабрда-январда башланады, мартха суула буздан бошланадыла. Индий океанны къыбыла кесегиндеайсбергле тюбейдиле, ала бир-бирде къ. к. 40° да тюбейдиле[7]

Юс сууланы эм бек тузлусу Къаджар богъазда эмда Къызыл тенгизде тюбейди, алада ол 40—41 бола кетеди. Мийик тузлулукъ (36 ‰ аслам) къыбыла тропик бёлгеде да тюбейди, артыкъсыз да бек кюнчыгъыш районларында. Хоншу Бенгал богъаздаГанг блаБрахмапутраны тузсузландырыуу бла тузлулулугъу 30—34 ‰ дери тюшеди. Эм бек тузлу суула джауум аз болуб, алай кюнде къуруу кёб болгъан бёлгеледе болады. Тузлулукъну гитче болууу уа (34 ‰ аз) антарктика джанындагъы суулада белгиленеди, алада чыранладан эриб саркъгъан сууланы тузсузландырыуу кесин кёргюзеди. Тузлулукъну чакъгъа кёре айрылыуу къуру антарктика бла экватор суулады белгиленеди. Къыш тузсузланнган суула шимал-кюнчыгъышдан муссон агъым бла кери ташыладыла, ала ш. к. 5° узунлугъу бла гитче тузлулугъу болгъан тил къурайдыла. Джай бу тил джокъ болады. Арктика суулада къыш тузлулукъ бузну къуралыуу бир кесек кёлтюрюледи. Океанны юсюнден тюбюне тузлулукъ азаяды.[7].

Суу массалары

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны суулары талай суу массагъа юлешинеди. Къ. к. 40° шималында ара эмда экватор юс суула бла юс тюбюндеги суула, эмда аланы тюбюндеги терен (1000 м терен) айырадыла. Теренликге кёре температура 20—25 °C башлаб 7—8 °C дери тюрленеди, тузлулукъ 34,6-35,5 ‰. Къ. к. 10—15° шималындагъы юс суула 4—18 °C температурасы бла эмда 34,9—35,3 ‰ тузлулугъу бла экватор суу масса къурайдыла. Бу суу массаланы горизонтал эмда вертикал саркъыулары бек теркди. Океанны къыбыла кесегинде субантакрктика(температура 5—15 °C, тузлулукъ 34 ‰ дери) эмда антарктика (температура 0 башлаб −1 °C дери, тузлулугъу бузланы эригенлери себебли 32 ‰ дери тюшеди) суу массала белгиленедиле. Терен суу массаланы арктика суу массаланы эмда Атлантика океандан келген циркуляцион сууланы энишге тюшюую бла къуралгъан бек сууукъ циркуляцион суулагъ; субарктика юс сууланы энишге тюшюую бла къуралгъан къыбыла-индий суулагъа; Къызыл тенгиз блаОман богъаздан келген сууланы тюбюне тюшюую бла къуралгъан шимал-индий суулагъа юлешедиле. Андан теренде 3,5—4 минг метр теренликде тюб суу массала джайылгъандыла, ала антарктика сууугъан эмда Къызыл тенгиз бла Къаджар богъазны тузлу сууларындан къураладыла[7].

Флорасы бла фаунасы

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны джаныуар эмда ёсюмлюк дуниясы бек байды. Тропика бёлге планктону бла бек байды. Айрыбы бир клеткалы суу хансТриходесмиумну айтыргъа керекди, аны ючюн сууню юс къаты мутхуз болуб, бетин тюрлендиреди. Индий океанны планктонунда кече джарыгъан кёб тюрлю организм барды::перидинейле,медузаланы бир къаууму. Джарыкъ бояулусифонофорла, аланы ичинде уулуфазалияла. Орта эмда арктика суулада планктонну эм бек джайылгъан келечилерикопеподла,эвфуазидле эмдиатомейледиле. Индий океанны эм бек джайылгъан чабакъларынакорифенле,тунецле, эмда тюрлю-тюрлюакулала саналадыла. Рептилияладан талай мазаллытенгиз таш макъа,тенгиз джылан тюрлюсю тюбейди, сют ичиучюледен — китле, тюленле эмда тенгиз пилле бардыла. Кит къауумланы асламысы орта эмда полюсха джууукъ бёлгеледе тюбейдиле.[7].

Индий океанны ёсюмлюк дуниясы къонгурсуу ёсюмлюкледен къуралады. Аны тышында тытыр суу ёсюмлюкле да джайылыбдыла. Индий океанны джагъаларындамангр чырпыла бек джайылыбдыла. Орта эмда антарктика джаны сууладакъызыл суу ёсюмлюкле бла къонгур суу ёсюмлюкле джайлыбыдалы. Полюс джаны бёлгеледе мазаллымакроцистисле тюбейдиле[7].

Экология проблемалары

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Китлени бир къаууму джокъ болгъанны орнуна келгендиле, башхала —кашалотла бласейвалла уа энтда бардыла, алай аланы санлары бек аз болгъанды[7].

Индий океанны къраллары

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны джагъасы бла орналгъан къралла (сагъат бурулгъаннга кёре):Къыбыла-Африкан Республика,Мозамбик,Танзания,Кения,Сомали,Эфиопия,Эритрея,Судан,Мисир,Сауд Арабия,Йемен,Оман,Бирлешген Араб Эмиратла,Къатар,Бахрейн,Кувейт,Иракъ,Иран,Пакистан,Индия,Бангладеш,Мьянма,Таиланд,Малайзия,Индонезия,Кюнчыгыш Тимор,Австралия. Индий океанда айрымкан къралла эмда регионнга кирмеген башха къралланы территориялары барды:Комор айрымканла,Маврикий,Мадагаскар,Мальдивле,Реюньон (Франция),Сейшел айрымканла,Француз Къыбыла эм Антарктика территорияла (Франция),Шри-Ланка.

Тинтиуню тарихи

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны джагъалары — буруннгу цивилизацияланы бёлгесиди. Океанны шималдан индий, мисир эмда финикий тенгиз джолоучула бла ачылыуу бизни эрагъа дери 3000 джыл мындан алгъа башланнганды.

Улоу джоллары

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны эм магъаналы улоу джолларына Къаджар богъаздан Европагъа эмда Шимал Америкагъа маршрутладыла.

Джараулу магъаданла

[тюзет |къайнакъны тюзет]

Индий океанны джараулу магъаданларынданнефть блатабигъат газны айрырыргъа боллукъду. Аланы чыгъарыу Къаджар эмда Суэц богъазлада бардырылады.Мозамбикни, Мадагаскар эмда Шри-Ланка айрымканланы джагъаларындаильменит,монацит,рутил,титанит эмцирконий чыгъарадыла. Индия бла Австралияны джагъаларындабарит блафосфоритни къайнакълары бардыла, Индонезияны,Таиландны эмдаМалайзияны шельф зоналарындакасситерит ильменитильменит чыгъарылады.

Белгиле

[тюзет |къайнакъны тюзет]
  1. Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип..М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001. — С. 75—76.
  2. 1234Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 84—85
  3. 12Физическая география материков и океанов/Под общей ред. А.М.Рябчикова. М.: Высшая школа, 1988. — Б. 527—530.
  4. Большая Российская энциклопедия. Т.11. М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — Б. 228.
  5. Ушаков С.А., Ясаманов Н.А.Дрейф материков и климаты Земли. М.: Мысль, 1984. — Б. 142—191.
  6. Ушаков С.А., Ясаманов Н.А.Дрейф материков и климаты Земли. М.: Мысль, 1984. — Б. 10—15.
  7. 1234567891011Физическая география материков и океанов/Под общей ред. А.М.Рябчикова. М.: Высшая школа, 1988. — Б. 530—535.
Чыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Индий_океан&oldid=120089»
Категорияла:

[8]ページ先頭

©2009-2026 Movatter.jp